بی نهایت زیاد

۰٫۰۶۴

جدول ۳-۱ طبقه بندی خاکها بر اساس تراکم پذیری ثانویه

شکل ۳-۱۴ تاثیر نسبت افزایش بار یکسان،  بر روی ضخامت نمونه
برای مطالعه تاثیر قالب گیری دوباره و بار گذاری اولیه بر روی تراکم ثانویه مصری ، یک سری آزمایش تحکیم یک بعدی بر روی رس آلی انجام داد. برای این آزمایش ها، هر نمونه به فشار نهایی با نسبت‌های افزایش بار ۱ بارگذاری شده بود و در هر مرحله تنها زمان کافی برای استهلاک اضافه فشار آب حفره‌ای در نظر گرفته شده تحت فشار نهایی، تراکم ثانویه برای دوره تناوب شش ماه اندازه گیری شد.

نتیجه گیری‌های زیر را می‌توان از نتایج آزمایش‌های فوق به دست آورد:
برای خاک‌های رسوبی (دست نخورده)،  با افزایش فشار تحکیم نهایی کاهش پیدا می‌کند.
دست خوردگی رس ها موجب ایجاد ساختار پراکنده تر می‌شود. این امر به کاهش ضریب تحکیم ثانویه در فشارهای تحکیم پایین تر، در مقایسه با نمونه‌های دست نخورده منجر می‌شود. اما، این ضریب، با افزایش فشار تحکیم، تا مقدار بیشینه‌ای افزایش پیدا می‌کند و سپس رو به زوال می‌گذارد و نهایتا به ضریب مربوط به نمونه‌های دست نخورده تحکیم یافته عادی میل می‌کند.
رس‌های از قبل متراکم شده، مقدار کمتر ضریب تحکیم ثانویه را از خود نشان می‌دهند. درجه کاهش تابعی از درجه تراکم اولیه می‌باشد.
۳-۲-۷-۱ تاثیر تحکیم ثانویه بر روی فشار پیش تحکیمی
خاک رسی که به تازگی ته نشین شده و تحت اثر وزنش به حال تعادل در آمده است را می‌توان “رس تحکیم عادی یافته جوان” نامید. اگر چنین خاک رسی، با اضافه فشار موثر  در نسبت تخلخل تعادل  از زمین برداشته شده و در دستگاه تحکیم مورد آزمایش قرار بگیرد، منحنی  از خود نشان می‌دهد که شبیه منحنی است که با علامت a در شکل ۱۵-۳ مشخص شده است. توجه داشته باشید که فشار پیش تحکیمی برای منحنی الف برابر  می‌باشد.
از سوی دیگر، اگر همان خاک رس به مدت ده هزار سال بدون دست خوردگی باقی بماند، برای مثال، تحت همان اضافه فشار موثر  قرار بگیرد، در این صورت خزش یا تحکیم ثانویه اتفاق می‌افتد. این امر نسبت تخلخل را به  کاهش خواهد داد. خاک رس ممکن است در این حالت “رس تحکیم یافته عادی قدیمی” نامیده شود.
اگر این خاک رس در نسبت تخلخل  و اضافه فشار موثر  از زمین برداشته شده و در دستگاه تحکیم مورد آزمایش قرار بگیرد، منحنی  آن شبیه منحنی b در شکل ۱۵-۳ خواهد شد.

شکل ۳-۱۵ تاریخچه زمین شناسی و قابلیت تراکم پذیری رسها تحکیم یافته عادی. منحنی a خاک رس جوان تحکیم عادی یافته عادی،  منحنی b: خاک رس قدیمی تحکیم عادی یافته  L.Bjerrum 1972
۳-۲-۸ تحکیم به کمک زهکش‌های ماسه‌ای
زهکش‌های ماسه‌ای
به منظور تسریع عمل نشست ناشی از تحکیم در ساختن بعضی سازه ها، می‌توان از روش ایجاد زهکش‌های ماسه‌ای استفاده کرد. زهکش‌های ماسه‌ای با فرو بردن لوله ها یا میله‌های تو خالی به داخل خاک ساخته می‌شوند. بعد از اینکه لوله ها کار گذاشته شدند آنها را با ماسه پر می‌کنند. با اثر گذاری سربار بر سطح زمین فشار آب حفره‌ای در خاک رس افزایش پیدا می‌کند و در نتیجه در امتداد‌های افقی و قائم زهکشی خواهند شد (شکل ۱۶-۳). زهکش افقی به وسیه زهکش‌های ماسه صورت می‌گیرد. بنابراین، روند زائل شدن آب حفره‌ای ناشی از بار گذاری (و در نتیجه نشست) تسریع می‌گردد.
اصول نظری زهکش‌های ماسه‌ای نخست توسط رندولیک و بارون ارائه گردید و بعدا توسط ریچارت خلاصه شد. در مطالعه زهکش‌های ماسه ای، دو حالت اساسی پیش می‌آید:
حالت تغییر شکل نسبی آزاد: وقتی که سربار اعمال شده بر سطح زمین انعطاف پذیر باشد، بار سطحی به صورت یکسان وارد خواهد شد. این امر موجب نشست نامساوی در سطح زمین خواهد شد. (شکل ۱۷-۳ ب)
حالت تغییر شکل نسبی مساوی: هنگامی که سربار اعمال شده بر سطح زمین توسط شالوده انعطاف پذیر وارد شود، نشست سطح زمین در تمام قسمتها یکسان خواهد بود. از سوی دیگر، این امر موجب توزیع نامساوی تنش خواهد شد. (شکل ۱۷-۳ الف)
عامل در خور توجه دیگر اثر “مالش” است. منطقه دست خورده در زهکش ماسه‌ای به وسیله دست خوردگی رس در طی عملیات حفاری برای ایجاد زهکش (نگاه کنید به شکل ۱۶-۳) ایجاد می‌شود. این اثر دست خوردگی رس موجب کاهش ضریب نفوذ پذیری در امتداد افقی می‌شود.

شکل ۳-۱۷ شالوده انعطاف پذیر(الف) و صلب (ب) واقع بر خاک رس
فصل چهارم:
منطق فازی و کاربرد آن در مهندسی عمران
۴-۱- مقدمه
(همه چیز بطور نسبی درست یا غلط است)
جمله فوق در واقع در میان متفکران نظریه فازی به عنوان یک اصل در مقال اصل (طرد شق ثالث) متفکران نظریه دو ارزشی تلقی می‌شود. جملاتی مثل (اول فروردین ۱۳۸۱ روز شنبه است)، (بقراط مرده است)، (سقراط فانی است.) (درجه حرارت هوا ۳۰ درجه است)، (۴=۲+۲)، (تنها عدد اول زوج ۲ است)، (۳ عدد اول نیست.) و از این قبیل یا صادق هستند و یا نیستند و از این دو حالت خارج نمی‌شوند. از ابتدای حیات ریاضیات صادق یا کاذب بودن گزاره ها مسلم و قطعی فرض می‌شد و شرایطی خارج از این دو حالت قابل تصور نبود. اساس علم منطق و ریاضی سیستم دو ارزشی بوده و به تبع آن جهان علم بر این مبنا پایه ریزی گردیده است. بارت کاسکو در کتاب (تفکر فازی) چنین نگرشی را نگرش سیاه و سفید می‌نامند و آن را یک اشتباه بزرگ علم قلمداد می‌کند و مدعی است که علم واقعیت خاکستری یا فازی را با ابزار سیاه و سفید ریاضی به نمایش گذاشته است و بدین گونه به نظر می‌رسد که واقعیتها نیز تنها سیاه یا سفید هستند [۱۲].
آنچه محل تامل نظریه پردازان فازی می‌باشد عبارتهایی است که در آنها مباحثی وجود دارد که چندان شفاف و واضح نیستند و رگه‌هایی از ابهام (vagueness) و عدم قطعیت (Uncertainty) در آنها وجود دارد. اگر در یک جمع از حضار بخواهیم افراد متاهل دست خود را بالا ببرند یک مجموع مشخص متاهل و یک مجموعه مشخص غیر متاهل خواهیم داشت. یا اگر بخواهیم می‌توانیم به راحتی مجموعه زنان و مردان را تفکیک کنیم، اما در همان جمع اگر بخواهیم افرادی که از شغل خود رضایت دارند دست خود را بالا ببرند در کنار کسانی که بطور واضح دست خود را بالا برده‌اند و کسانی که با خیال راحت دستهایشان پایین است افرادی را خواهیم دید که در بالا نگه داشتن دستهای خود دچار تردید هستند و دستشان کم و بیش بالاست و یا کمی بالا رفته است که چنین واکنشی شاید نشان دهنده رضایت نسبی و یا کم رضایتی شغلی باشد. مباحثی مثل فانی و غیر فانی، زنده و مرده، مرد و زن، سفیدو غیر سفید، و از این قبیل مجموعه‌هایی مشخص، قطعی و دقیق (Precise) هستند که اعضای کاملا مشخص دارند که تردیدی در تعلق شئی خاصی مثل a در آنها وجود ندارد. اما مجموعه انسانهای خوشحال، راضی، بلند قد، زیبا، باهوش، فعال و لایق دارای یک سری ویژگیهای کیفی هستند که برای آنها مرز مشخص و قطعی و مسلمی وجود ندارد. این مفاهیم زبانی دارای ابهام هستند. در کتب منابع مختلف زبان شناسی، دستور زبان و فلسفه و منطق تعاریف و تقسیم بندی‌های متفاوتی از مقوله ابهام (در برخی موارد به Ambiguirty اشاره شده است.) آمده است.
بشر در زندگی روزمره خود با این نوع عبارتها بسیار سر و کار دارد و در استدلالهای خود از آنها استفاده می‌کند و چه بسا که درصد بالایی از استدلالها را چنین استدلالهایی تشکیل می‌دهند. عبارتهایی مثل (امروز هوا گرم است)، (هوا ابریست)، (من گرسنه هستم)، (این زنگ روشن است)، (فردا زود می‌آیم) و از این قبیل، مباحثی هستند که حالتهایی کیفی را بیان می‌کنند و این حالتهای کیفی در شرایط و موقعیت‌های متفاوت عملکردی متفاوت دارند. مثلا عبارت (امروز هوا گرم است) اگر در یکی از رویهای دی ماه گفته شود نسبت به زمانی که در مرداد ماه بیان شود بر شرایط کمی بسیار متفاوتی دلالت دارد. شنونده این جمله که در آن شرایط قرار دارد بدون هیچ توضیح اضافه‌ای می‌توان درک درستی نسبت به این جمله داشته باشد اما اگر گیرنده این جمله یک سیستم کامپیوتری با سیستم ارزش گذاری ۰ و ۱ باشد و هیچ اطلاعات دیگری نیز به او جز درجه حرارت هوا ندهیم، در مرداد به این جمله ارزش یک و در دی ارزش صفر می‌دهد اما یک سیستم هوشمندی فازی در مرداد به این عبارت ارزش یک و در روز زمستانی ارزش ۳، ۰ (به عنوان مثال) خواهد داد. چرا که در سیستم دو ارزشی (سیستم کامپیوتر‌های رقمی) یک مرز مشخص و قطعی، مثلا ۲۰ درجه باید مشخص شود و اگر حتی به اندازه صدم درجه سانتیگراد تفاوت نسبت به این مرز مشخص وجود داشته باشد ارزش جمله مورد نظر تغییر خواهد یافت. مثلا حتی ۹۹٫ ۱۹ ، (هوا گرم است) ارزش صفر دارد و ۲۰ (هوا گرم است) ارزش یک خواهد داشت. بنابر آنچه گفته شد حال می‌توان درکی نسبی از مفهوم کلمه فازی داشت. کلمه‌ای که اولین بار دکتر لطفی زاده آن را وارد جهان علم نمود.
واژه (فازی) در فرهنگ آکسفورد (Oxford) با معانی (مبهم، گنگ، نادقیق، گیج، مغشوش، درهم و نا مشخص) آمده است [۱۲]. معانی دیگر مثل کرکی، در هم و بر هم، پرزدار، تیره و نامعلوم نیز از جمله معانی دیگر ذکر شده برای واژه فازی می‌باشد. در مجموع واژه فازی به مفهومی بدون مرز دقیق اشاره دارد. دکتر لطفی زاده در پاسخ به این سوال که چرا کلمه فازی را برای این نظریه انتخاب کرده است می‌گوید [۲۵].
(من کلمه فازی را انتخاب کردم چون احساس می‌کردم که این کلمه با بیشترین دقت آنچه را در این نظریه آمده است، توصیف می‌کند. من توانستم کلمه محترمانه تری را که کمتر عوامانه باشد انتخاب کنم. پس در مورد کلمه‌های نرم (Soft)، غیر دقیق (Un sharp)، کدر و درهم و برهم (Blurred) و یا قابل ارتجاع و انعطاف (Elastic) فکر کردم اما هیچ کدام اینها آنچه را که در ذهن من بود به دقت توصیف نمی‌کردند پس در نهایت (فازی) را در این جایگاه قرار دادم).
در زبان فارسی، در برخی منابع برای کمله فازی معادل‌هایی مانند (نا دقیق) آورده شده است. اما آنچه که بیشتر شایع و رایج گردیده است همان لفظ فازی می‌باشد.
همانطور که گفته شد با داشتن چنین نگرشی به این نوع از مقوله‌های زبانی نظریه مجموعه‌های فازی یعنی مجموعه‌هایی که عضویت اعضاء متعلق به آنها نسبت به مجموعه‌های کلاسیک متفاوت بود، شکل گرفت و در مقاله‌ای در سال ۱۹۶۵ بوسیله دکتر زاده مطرح شد و از آن پس در شاخ‌های مختلف علمی مورد استفاده قرار گرفت که یکی از این شاخه ها علم منطق است.
مطابق با فرهنگ و بستر (Webster) منطق، علم اصول استدلال صوری تجویزی (Science of the Normative Formal of Reasoning) می‌باشد. به این معنی، منطق قازی به بررسی اصول استدلال تقریب Approximate Reasoning)) صوری می‌پردازد که به استدلال دقیق (Precise Reasoning) به عنوان یک مورد مرزی می‌نگرد.
بنابراین منطق فازی با به کار گیری ایده نظریه مجموعه‌های فازی و کنار گذاردن ایده دو ارزشی شکل گرفت و استدلالهایی را که سالها به جهت خوش تعریف نبودن قیود و مقوله‌های از حوزه استدلالات صوری کنار گذارده شده بودند مورد مطالعه و بررسی قرار داد. در ادامه تاریخچه مختصری از شکل گیری و پیشرفت نظریه فازی ارائه خواهد شد.
۴-۲- مجموعه‌های فازی
۴-۲-۱- تعاریف و مفاهیم اولیه مجموعه‌های فازی
یک روش مفید در تعریف و نشان دادن یک مجموعه، استفاده از مفهوم تابع مشخصه (Characteristic Function) است. فرض کنید A یک زیر مجموعه از مجموعه مرجع X باشد. تابع مشخصه A به صورت زیر تعریف و نشان داده می‌شود [طاهری، ۱۳۷۸].
(۴-۱)
ملاحظه می‌کنید که دامنه تابع نشان گر مجموعه مرجع، و برد آن مجموعه دو عضوی{۰و۱} است.
مثال: در مجموعه زیر تابع مشخصه به این صورت تعریف می‌شود.

• 1. 1. خاندان «بهاء‌الملک» آبشینی

   

   

پیش از هر چیز، باید یادآوری کرد که؛ خاندان بهاءالملک آبشینی را در سه شاخه جدا از هم بررسی خواهیم کرد.
۱ – شاخه ضیاء­الملک همدانی ۲- شاخه بهاء­الملک همدانی ۳- شاخه سنگستانی­های ۴- مباشران.

• 1. 1. آبشینه

   

   

آبشینه، دهی است در حدود یک و نیم فرسنگی شمال شرقی همدان (نزدیک به سد کنونی اکباتان) که پیشتر بر سر راه تهران به همدان بوده و اینک اندکی بر کنار راه همدان به ملایر است. این قصبه، مرکز اداره املاک خاندان بهاءالملک قراگزلو بوده و در آن باغ‌ها و عمارت‌های اربابی مشهوری وجود داشته است، که به گفته ظهیر‌الدوله خیلی دستگاه دارد، باغ‌های بی‌اندازه با صفا، عمارات بیرونی و اندرونی و اصطبل خیلی مفصل و مجلل و جز اینها. میهمانی با شکوه در آنجا برگزار می‌شده و از اقامتگاه­های تابستانی عالی به شمار می‌رفته است(ظهیرالدوله، ۱۳۶۷: ۲۲۲).
حاج امان­الله خان بهاءالملک (اول) معروف به حاجی بهاءالملک که املاک و ضیاع و عقار بسیار (حدود ۲۰۰ تا۳۰۰ قطعه­­آبادی) داشت، از جمله ده «سرخ­آباد» بر سر راه ملایر و روستای «زاغه» بر سر راه اسدآباد به کرمانشاه وی در سفر ناصرالدین شاه قاجار به عتبات ، همراه با سرتیپ حسین­ خان حسام­الملک (اول) عاشقلو قراگوزلو به پیشواز شاه رفته است (۱۲رجب۱۲۷۸ق). او هم منصب سرتیپی داشته و حاج محمدباقر شیخی قهی اصفهانی همدان رئیس شیخیان همدان (۱۳۱۹-۱۲۳۹ق) رساله «امانیه­ی» را در حدود سال ۱۲۹۰ق، در جواب شبهات امان الله خان بهاءالملک نوشته (برنا، بی­تا: ۲۹۷). که نسخه‌ای از آن در کتابخانه مرحوم دکترمفتاح (ش۱۰۴۷) وجود داشته است(نشریه ۷/۱۰۳). بیش از این، چیز دیگر از حاج بهاءالملک (اول) اطلاعات زیادی در دست نیست، الا آن که وی قطعاً قبل از سال ۱۲۹۸ق، درگذشته بوده است و شاید بتوان وفات او را حدود سال ۱۲۹۵ق، تقلیل داد. سه فرزند از حاج بهاءالملک شناخته شده است: ۱- سرتیپ حسین­قلی ­خان، سر دودمان ضیاءالملک قراگوزلویی همدان، ۲- سرتیپ علیقلی­ خان، سردودمان بهاءالملک قراگوزلویی همدان، ۳- سرهنگ مرتضی قلی­خان (معزالملک)،(اذکایی، بی­تا:۹۸).

• 1. 1. شاخه «ضیاءالملک»های همدانی

   

   

۳-۹-۱- حسین ­قلی­ خان همدانی
سرتیپ حسین­قلی­خان همدانی، ابن حاج امان­الله خان بهاءالملک، که در سال ۱۲۹۹-۱۲۹۸ق، جزو سرهنگان خارج از فوج وزارت جنگ ناصری بوده و در سال ۱۳۰۶، فوج همدانی ابوالجمعی او ۱۴۰ سرباز و ۱۰۵ توپچی (روی­هم ۲۴۵ نفر) بوده، و در حدود همین سال­ها بایستی منصب امیرتومان و ملقب به ضیاءالملک (اول) شده باشد(اذکایی، ۱۳۶۷: ۶۰۱).
در سال ۱۳۱۴ق، پسر عمویش ناصرالملک (دوم، میرزا ابوالقاسم­خان) قراگوزلو وزارت و ریاست قورخانه دولتی را یافت، که وی این مقام را به پسر عموی خود امیرتومان حسین­قلی ­خان ضیاءالملک قراگوزلوی همدانی واگذاشت(افضل­الملک، ۱۳۶۱: ۸۱) و در همان سال حکم گرفت، سال بعد (۱۳۱۵ق) که واقعه شیخیان، در همدان رخ داد، وی در تهران با پیشکش گرفتن از اموال غارت شده شیخیان پسر یوزباشی را سمت توپچی‌گری داد(اذکایی، ۱۳۶۷: ۶۰۱).
سال دیگر (۱۳۱۶ق) ضیاءالملک از وزارت جنگ قورخانه دولتی برکنار گردیده تاریخ درگذشت ۱۳۲۲هـ..ق، این امیر تومان ضیاءالملک (یکم) از یک ماده تاریخ مندرج در چکامه سوگ‌آمیز علی­مظهر همدانی شاعر درباره وی دقیقاً دانسته می‌آید، که بعضی (درخشان، ۱۳۷۴: ۲۲۰-۲۲۱) او را با پسرش ضیاءالملک (دوم) اشتباه گرفته­اند.
از فرزندان وی، حسینعلی خان ضیاءالملک (دوم) همدانی شناخته شده است:‌
۳-۹-۲- امیرتومان حسینعلی خان ضیاءالملک دوم
امیر تومان حسینعلی خان ضیاءالملک (دوم) بن حسین قلی خان ضیاءالملک (اول) قراگوزلوی همدانی، نخستین ‌بار نامش همراه و همدست با مهدی­ خان امیر تومان (منصورالدوله)، برادر ناصرالملک (دوم) قراگوزلو در اغتشاشات همدان و گردآوردن اشرار دهات و اراذل بهار بر ضد حکومت وقت (سال۱۳۱۰ق) یاد گردیده است. وی که هم در زمان پدر، لقب ضیاءالملک پسر(دوم) و منصب سرتیپی و سرکردگی فوج همدان را یافته بود، اغلب در همدان می‌زیست. فریدالملک همدانی در همین سال (۲۶شوال ۱۳۱۰ق) از عمارت ییلاقی او در آبشینه که خیلی با سلیقه و خوش طرح ساخته شده و جزء اینها یاد کرده است
همچنین، در شورین نیز خانه‌ای داشته است که از جمله مراسم خلعت پوشان شاهزاده عضدالدوله حکمران همدان با حضور امیرنظام گروسی در آنجا برگزار آمده است. عموماً در میهمانی‌های اعیانی همدان، میان سال‌های ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۸ق. و سایر امور و وقایع دیگر از وی همراه با بهاءالملک (دوم) یاد شده است(فرید­الملک همدانی، ۱۳۵۴: ۱۱۴-۱۱۵).
در اوایل ۱۴۳۰ ق، حسینعلی­خان ضیاءالملک (دوم) منصب امیر تومان را یافت و طی سال‌های ۱۳۲۳-۱۳۲۴ق (پس از مرگ پدر) به مدت ۲۰ ماه در کشور‌های اروپایی به گردش پرداخت و فرزند خود (- حسینعلی ­خان فرمند) را در سوئیس به تحصیل گذاشت؛ در نیمه یکم سال ۱۳۲۴ق، سال فرمان مشروطه، که شورش نان­ خواهی در همدان بالا گرفت، ضیاءالملک(دوم) همراه عموی خود بهاءالملک (دوم) مذکور در تهران بود. این دو، که به گفته ظهیر‌الدوله:‌ چند پارچه بزرگ (آبادی) دارند، تعهد تحویل مقداری از گندم خود و نیز پرداخت مبلغی پول برای ساختمان مجلس فوائد عمومی کرده ­اند(اذکایی، ۱۳۶۷: ۶۵۲).

ضیاءالملک در ماه رمضان و شوال همان سال (۱۳۲۴) برای سرکشی املاک خود به همدان آمد و در باب وضع مجلس فوائد عمومی و سایر ترتیبات همدان با مقایسه وضع تهران خیلی تعریف و تمجید و تشویق می‌کرد، که به گفته ظهیرالدوله:‌ در هر حال، چند بار به مجلس فواید همدان رفت و ستایش بسیار کرد، چندان که در روزنامه عدل مظفری همدان از این حسن استقبال وی یاد شده است.
ظهیرالدوله اغلب به آبشینه می‌رفت و تقریباً با او مناسبات دوستانه داشت. همچنین، ضیاءالملک در باب تأسیس مدرسه عمومی شورین کوششی کرد (ذیقعده۱۳۲۴ق) و قرار مبنی بر پرداخت نیمی از هزینه آن را پذیرفت، نیم دیگر بر عهده امیرافخم شد(اذکایی، ۱۳۶۷: ۶۰۲).
در ذیحجه سال ۱۳۲۵ق، ضیاءالملک نیابت وزارت جنگ را یافت و ظاهراً پس از کابینه منفصل پیش از کودتای محمدعلی­ شاهی به همدان آمد، پس از آن وی گاهی در تهران و زمانی در همدان اقامت داشت (۱۳۳۲-۱۳۲۳ق). از فرزندان ضیاءالملک (دوم) دو تن شناخته شده است، یکی: ‌حسن­علی خان فرمند ضیاءالملک (سوم)، دوم:‌ مصطفی خان صارم الدوله سنگستانی(اذکایی، بی­تا: ۹۱-۹۳).

• 1. 1. شاخه «بهاءالملک» های همدانی

   

   

۳-۱۰-۱- علیقلی ­خان بهاءالملک دوم
سرتیب علیقلی ­خان بهاءالملک (دوم) ابن حاج امان­الله خان بهاءالملک (اول) که در سال‌های ۱۲۹۸-۱۲۹۹ق، جزو سرهنگان داشته، بعداً سرتیپ شده است. نام وی همراه با برادرزاده‌اش حسینعلی ­خان امیر تومان ضیاءالملک (دوم) قرارگزلو، در دوران مشروطه خواهی مردم یاد گردیده، که هر دو از خوانین سیته بوده‌اند، نخست آن­که در سال ۱۳۱۸ق، در یک مهمانی اعیانی شورین این بهاءالملک (دوم) یا ضیاءالملک (دوم) حضور داشته‌اند(اذکایی،۱۳۶۷: ۶۰۵).
دوم آن که بهاءالملک اغلب در تهران زندگی می­کرده و عمارت معتبری داشته، که اعیان و بزرگان کشور بدان رفت و آمد می‌کرده‌اند و گویا صاحب منصبی بزرگ بوده است. به طوری که او را با نعت جناب اجل یاد می‌کرده‌اند، که خود دلیل بر احراز مرتبه امیر تومان می‌باشد. در جریان شهربندان اقتصادی همدان با تحریم گندم‌دهی به آنجا، ازسوی خوانین سته (۱۳۲۴ق) بهاءالملک دو هزار و چهل خروار گندم تعهد کرده بود که تحویل دهد(اذکایی،۱۳۶۷: ۶۰۵).
بهاءالملک، علاوه از چند پارچه بزرگ املاک بزرگ در ناحیت همدان، املاک مهمی نیز در ناحیت عراق عجم (= اراک) داشته، از جمله در وَفس^[۱۲] آشتیان که «سعیدالممالک» همدانی در ذیقعده سال ۱۳۲۴ق مأمور اصلاح رعیتی وی در آنجا می‌شود.
دهستان فامنین هم از آن وی بوده، زیرا رعایای آنجا در ذیحجه ۱۳۲۸ق، یک فقره اتهام قتل به اعیان و وزراء و امناء ایران را به محمدعلی شاه قاجار در باب مشروطیت، امضا کرده‌اند.
محمدعلی شاه در دست­خطی جواب آنان را چنین می‌دهد که ما خودمان امضای مشروطه را نمودیم و دادیم. و از این قبیل دروغ­ها(ظهیر الدوله، ۱۳۶۷: ۳۵۶).
بهاءالملک تا پس ازسال ۱۳۲۶ق، همچنان در تهران می‌بود، تا آن­که احتمالاً ازسال ۱۳۳۰ق، برای درمان بیماری به فرنگستان رفت و همانجا در رجب ۱۳۳۲ق، درگذشت. مجلس ترحیم مفصلی از برای وی در باغ شورین همدان برگزار شد (۲۹رجب) که صاحب عزا خود امیر افخم شورینی بوده است. ظاهراً مردی اهل سواد و فضل بوده، چنان که از جمله مجموعه (ش۱۰۶) کتابخانه اعتماد‌الدوله قراگوزلو (پسرش)، دست ­نوشته خود او (به سال ۱۲۹۲ق) می‌باشد. همو عموزاده ناصرالملک دوم (نایب­السلطنه) به شمار رفته است. وی خواهر همین ناصرالملک (- خانم شازده)، یعنی دختر عموی خود را به زنی گرفت. که صاحب سه فرزند پسر از او شد(اذکایی، بی­تا: ۹۵-۹۷).

۳-۷-۱-۴- شکل‌های ساختاری سرمایه اجتماعی :
این بعد به روابط متقابل و اعتماد اشاره داشته و اعتماد نیز خود به دو نوع: نهادی و اجتماعی تقسیم می شود. یعنی شبکه ها، نقش ها، قوانین، شیوه‌ها یا روش‌ها و رسوم یا کارهایی که پیش تر انجام می‌گرفت، به همان خوبی شبکههایی است که کنش جمعی سودمند دو طرفه را تسهیل می‌کند، و این کار از طریق کاهش هزینه معاملات، هماهنگ سازی تلاش ها، و خلق انتظارات به وجود می‌آید، و در این راستا، دستاوردهای معینی را نیز به دنبال خود دارد (لاک لی^[۴۹]، ۲۰۰۵، به نقل از مسعود ماجدی و عبدالعلی لهسایی زاده، ۱۳۸۵). شاخص‌هایی که با این تعریف می‌توان برای سرمایه اجتماعی ساختاری در نظر گرفت، به صورت زیر است:

الف) عضویت گروهی:
برای سنجش بعد ساختاری سرمایه اجتماعی، شاخصهایی مانند عضویت در گروه‌ها و انجمن‌های محلی، خود فرد و یا اعضای خانواده او در نظر گرفته شده است عضویت در گروه‌های مختلف، فعالیت در انجمن‌ها یا گروه ها، و مشارکت در تصمیم گیری، موارد دیگری بودند که برای این جنبه سرمایه اجتماعی ساختاری مد نظر گرفتند مثلا: «لطفا مشخص کنید که آیا در گروه‌های زیر عضو هستید و در صورت عضو بودن میزان مشارکتتان در این گروه‌ها چقدر است ؟»، این پرسشی است که برای سنجش شاخص عضویت در نظر گرفته شده بود.
ب) شبکه اجتماعی
یک شبکه اجتماعی عبارتست از گروهی از افراد که با هم روابط اجتماعی دارند و ویژگی یا ویژگیهای مشترکی آنها را در رابطه با هم قرار میدهد (نوغانی ۱۳۹۰)
برای سنجش شبکه روابط و اندازه شبکه در مورد این که خانوارهای روستایی» براساس سوالات ذیل چه میزان با دیگران ارتباط دارید؟ « با پاسخ‌های » ( همیشه اکثر اوقات-گاهی اوقات-به ندرت- هیچ وقت) و براساس سوالات ذیل با چه تعداد افراد میتوانید ارتباط برقرار کنید؟ با پاسخ‌های (یک نفر و کمتر از آن- دو تا سه نفر - سه تا چهار نفر - چهار تا پنج نفر- پنج نفر و بیشتر) بیانگر وجود شبکه و اندازه شبکه در خانوارهای روستایی می‌باشد.
۳-۷-۱-۵- شکل‌های شناختی سرمایه اجتماعی:
این بعد الگوی کلی روابطی را که در سازمان ها یافت می شود را در نظر دارد. بدین معنا که این بعد میزان ارتباطی که افراد با یکدیگر در سازمان برقرار می کنند در بر می گیرند. بعد ساختاری سرمایه اجتماعی شامل پیوندهای موجود در شبکه، شکل و ترکیب شبکه و تناسب سازمانی می باشند (لاک لی، ۲۰۰۵، به نقل از مسعود ماجدی و عبدالعلی لهسایی زاده، ۱۳۸۵).
این نوع سرمایه به هنجارها، ارزشها، نگرشها، باورها بر می‌گردد . در پرسشنامه، شاخصهای مورد نظر برای اندازه گیری سرمایه اجتماعی شناختی عبارتند از: اعتماد، همکاری، تعاون و مشارکت مدنی، غیر رسمی و مشارکت در انتخابات.
الف) اعتماد و همکاری:
بطور خلاصه اعتماد اجتماعی را می توان میزان اعتماد فرد به آشنایان (اعضای خانواده، خویشاوندان، دوستان، همکاران و همسایگان) اعتماد به غریبه ها و سازمان های مختلف و نمایندگان حکومت(مدیران، سازمانها و نمایندگان مجلس) و قابلیت اعتماد را میزان ریسک پذیری و قابل اعتماد دانستن محیط زندگی از نظر فرد(عدم یا وجود دزدی یا کلاهبرداری در آن) تعریف کرد (اکبری ۱۳۸۳: ۱۱).
اعتماد یک مفهوم انتزاعی به شمار می‌رود و سنجش آن دشوار است. یکی از دلایل آن، این است که اعتماد برای افراد متفاوت معانی متفاتی دارد. برای سنجش اعتماد بر دو گونه اعتماد تکیه شده است اعتماد عام یعنی آن حدی که شخص به طور کلی به مردم اعتماد می‌کند، و اعتماد در زمینه مبادلات و معاملاتی مانند قرض دادن و قرض گرفتن، یا نگهداری از بچههای یکدیگر در صورت عدم حضور والدین، و یا دام و طیور یکدیگر. در این تحقیق در قالب تعدادی گویه از این دست موضوع اعتماد سنجیده شده است.
ب) مشارکت اجتماعی
مشارکت اجتماعی بر آن دسته از فعالیت های ارادی دلالت دارد که از طریق آنها اعضای یک جامعه در امور محله، شهر و روستا شرکت کرده و به صورت مستقیم یا غیر مستقیم در شکل دادن حیات اجتماعی مشارکت دارند (محسنی تبریزی، ۲۳:۱۳۶۹).
تعریف عملیاتی متغیر سرمایه اجتماعی

تاهر و همکاران (۲۰۰۳) نیز با بررسی کشت مخلوط کلزا با نخود و عدس بیان داشتند که گیاه کلزا بدلیل دارا بودن بیشترین ضریب نسبی تراکم در کشت مخلوط با نخود (۷۶/۵) و عدس (۱۴/۵)، گونه غالب و در مقابل گیاه نخود و عدس به‌ترتیب با ضریب نسبی تراکم ۲/۰ و ۲۹/۰ گونه مغلوب بودند. محاسبه شاخص رقابت نیز نشان داد که در بین نسبت‌های مختلف کشت مخلوط کلزا با نخود و عدس، عامل رقابت در نسبت کاشت ۵۰:۵۰ به میزان کمتری اعمال شد.
۵-۵-۶-۳- RCC کل
زراعت مخلوط در نسبت کاشت ۲۵:۷۵ (کلزا – نخود) به‌دلیل در اختیار داشتن کمترین ضریب نسبی تراکم (۷۴/۰) سودمند نخواهد بود (نآمد اری و محمودی، ۱۳۹۱). سالیکوتی و باورا (۲۰۰۸) نیز اثرات غالبیت در کشت مخلوط کدو و لوبیا چشم بلبلی را بررسی نمودند. نتایج آنان نشان داد که غالبیت منفی بوده و کدو توان رقابتی بیشتری نسبت به لوبیای چشم بلبلی دارد. محفوظ و میگور (۲۰۰۴) نیز نشان دادند که گیاه کلزا در بین نسبت‌های مختلف کاشت رقم غالب و گیاه نخود رقم مغلوب بوده است.
۵-۵-۷- مزیت پولی مخلوط (MAI)
گوش (۲۰۰۴) و لیتورگیدیس و همکاران (۲۰۱۱) در مطالعات خود چنین اظهار داشتند که بالا بودن مقادیر نسبت برابری زمین و ضریب نسبی تراکم در تیمارهای کشت مخلوط بیانگر سودمندی اقتصادی سیستم کشت مخلوط بوده و سبب افزایش مقادیر شاخص MAI می‌شود. مثبت بودن شاخص‌های MAI و IA کل، گویای سودمندی و مزیت اقتصادی کشت مخلوط خلر با جو و تریتیکاله و استفاده بهتر از منابع در دسترس توسط این دو گیاه در مقایسه با تک کشتی آنها می‌باشد (لامعی هروانی، ۱۳۹۱).
۵-۵-۸- مجموع ارزش نسبی (RVT)
یکی از ایرادات شاخص LER این است که در انجام محاسبات مربوطه، ارزش محصولات درنظر گرفته نمی‌شود. در صورتیکه شاخص مجموع ارزش نسبی (RVT) این ایراد را کامل برطرف می‌کند (بانیک و همکاران، ۲۰۰۶). مجموع ارزش نسبی بیانگر نسبت کل درآمد ناخالص کشت مخلوط به بیشترین درآمد کشت خالص است.
با انتخاب گونه‌ها یا ارقام، زمان‌های کاشت و آرایش‌های فضایی مناسب می‌توان زمان گسترش کامل سطح برگ را با زمانی که تشعشع خورشیدی در حداکثر است تطبیق نمود و در نتیجه راندمان تبدیل نور را افزایش داد (شیبلز و وبر، ۱۹۹۵). همچنین ریشه‌های گونه‌های مختلف گیاهی ممکن است از یکدیگر گریزان بوده در نتیجه ریشه‌ها در حجم بیشتری از خاک توزیع گردند (موریس و گریتی، ۱۹۹۳) و این باعث برتری و بالا رفتن ارزش نسبی مخلوط در برابر تک کشتی شود.
۵-۵-۹- شاخص بهره‌وری سیستم (SPI)
شاخص بهره‌وری سیستم کشت از دیگر شاخص‌های ارزیابی اقتصادی کشت مخلوط می باشد که داده‌های آن با استاندارد کردن محصول زراعت ثانوی بر مبنای محصول زراعت اصلی محاسبه می‌گردد. آگیگنهو و همکاران (۲۰۰۶) در بررسی عملکرد و شاخصهای رقابتی کشت مخلوط افزایشی باقلا و جو اشاره داشتند که در ترکیب کشت ۵/۳۷% باقلا+۱۰۰% جو، شاخص تولید سیستم (۲۹۴۰SPI=) حداکثر بود.
نتیجه‌گیری نهایی

• • بالاترین مقدار عملکرد دانه هر یک از سه گیاه آفتابگردان، سویا و لوبیا چشم بلبلی در شرایط تک‌کشتی آنها حاصل شد و با کاهش سهم گیاه مربوطه در کشت مخلوط، مقدار عملکرد دانه آن بطور معنی‌داری کاهش نشان داد.

• • با افزایش سهم کاشت سویا و لوبیا چشم بلبلی در کشت مخلوط با افتابگردان، تراکم و زیست توده علف‌های هرز بطور معنی‌داری کاهش پیدا کرد.

• • • مقدار شاخص نسبت برابری زمین (LER) محاسبه شده برای تمام الگوهای کشت مخلوط، بیشتر از یک بود و این حکایت از برتری تمامی الگوهای کشت مخلوط نسبت به تک کشتی سه گیاه مربوطه دارد. بالاترین مقدار LER (54/2) در تیمار کشت خالص لوبیا چشم بلبلی در شرایط کنترل تمام فصل علف‌های هرز و کمترین مقدار آن (۲۹/۱) در تیمار کشت خالص آفتابگردان در شرایط کنترل تمام فصل علف‌های هرز دیده شد.

  

• • بیشترین مقدار مجموع ارزش نسبی (۲۹/۱) در تیمار کشت خالص آفتابگردان در شرایط کنترل علف‌های هرز و کمترین مقدار آن (۰۳/۰) در الگوی کشت خالص لوبیا چشم بلبلی در شرایط تداخل تمام فصل علف‌های هرز مشاهده شد. مقدار این شاخص در الگوهای تک کشتی در شرایط کنترل علف‌های هرز بیشتر از شرایط تداخل علف‌های هرز بدست آمد. همچنین بالاترین مجموع ارزش نسبی حاصل شده از بین الگوهای تک‌کشتی این گیاهان، به‌ترتیب در آفتابگردان، سویا و لوبیا چشم‌بلبلی بود. به عبارت دیگر اگر قرار است الگوهای مخلوط درنظر گرفته نشوند، آفتابگردان مجموع ارزش نسبی بالاتری حاصل می‌کند.

پیشنهادها

• • کشت مخلوط آفتابگردان با سایر گیاهان دارای عادات رشدی مختلف بررسی گردد.

• • کشت مخلوط نواری و جایگزینی این گیاهان در آزمایشی جداگانه ارزیابی و مورد مطالعه قرار گیرد.

• • اثرات تاریخ کاشت، تنش کم‌ آبیاری و انواع و مقادیر کود روی کشت مخلوط این گیاهان نیز بررسی گردد.

• • مقدار مواد آلی، خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک (بخصوص عناصر غذایی موجود در خاک) در محدوده زمانی پس از برداشت این گیاهان تا کشت بعدی در تیمارهای تک کشتی و مخلوط بررسی شوند.

فهرست منابع
آئین، ا. ۱۳۷۵٫ بررسی اثر تراکم و الگوهای مختلف کاشت بر روند رشد و عملکرد آفتابگردان.پایان نامه کارشناسی ارشد زراعت دانشگاه شیراز.
ابدالی مشهدی، ع. ۱۳۷۵٫ بررسی کشت مخلوط ذرت و آفتابگردان در نسبت‌ها و زمان‌های مختلف. پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران.
ابدالی مشهدی، ع. ۱۳۷۷٫ کشت مخلوط، جلوهای از کشاورزی پایدار (قسمت اول). مجله زیتون، شماره ۱۳۷، صفحات ۱۷-۱۳٫
احمدی، ا.، دباغ محمدی‌نسب، ع.، زهتاب سلماسی، س.، امینی، ر. و جان محمدی، ح. ۱۳۸۹٫ ارزیابی عملکرد و شاخص‌های سودمندی در کشت مخلوط جو و ماشک گل خوشه‌ای. مجله دانش کشاورزی و تولید پایدار. ۴-۲۰: ۸۷-۷۷٫
اردکانی، م. ۱۳۸۲٫ اکولوژی. انتشارات دانشگاه تهران.
افتخاری نسب، ن. ۱۳۹۰٫ بررسی عوامل اکولوژیک در کشت مخلوط کدوی تخمه کاغذی با عدس و نخود، پایان نامه کارشناسی ارشد. گروه زراعت، دانشکده کشاورزی، دانشگاه کرمانشاه.
آلیاری، ه. و ف. شکاری. ۱۳۷۹٫ دانه‌های روغنی، زراعت و فیزیولوژی. انتشارات عمیدی تبریز.۱۸۲ صفحه.
امام، ی.و نیک نژاد، م. ۱۳۷۳٫ مقدمه‌ای بر فیزیولوژی عملکرد گیاهان زراعی (ترجمه). انتشارات دانشگاه شیراز. ۵۷۱ صفحه.
آینه بند، ا. ۱۳۸۶٫ اکولوژی بوم نظامهای کشاورزی. انتشارات دانشگاه شهید چمران اهواز.
باقری، ع.، محمودی، ع. ا. و دین قزلی، ف. ۱۳۸۰٫ زراعت و اصلاح لوبیا (ترجمه). انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد.
بهشتی س. ع.، ب. سلطانیان و ر. صدر آبادی حقیقی. ۱۳۸۹٫ بررسی اثر تراکم و نسبت‌های مختلف کشت بر عملکرد دانه و بیوماس در کشت مخلوط سورگوم دانه‌ای و لوبیاچیتی. نشریه پژوهش‌های زراعی ایران. جلد ۸٫ شماره ۱٫ ص ۱۷۶-۱۶۷٫
بهشتی، ع. ۱۳۷۵٫ بررسی شاخص‌های ارزیابی کشت مخلوط سورگوم و سویا از طریق روش‌های مختلف تجزیه و تحلیل داده ها. مجموعه چکیده مقالات چهارمین کنگره علوم زراعت و اصلاح نباتات ایران. انتشارات دانشگاه صنعتی اصفهان.
بیابانی، ع.، ا. هاشمی دزفولی، ا. مجیدی هروان و ح. پوردوائی. ۱۳۷۲٫ بررسی کشت مخلوط دو رقم سویا. پایان نامه کارشناسی ارشد زراعت دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران.
پاساری، ب.۱۳۸۱٫ بررسی کشت مخلوط ارقام سویا. پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشکده کشاورزی، دانشگاه تهران.
پردیس، ب. ۱۳۷۷٫ تأثیر تراکم و ارقام مختلف در سطوح مختلف کود ازته استارتر بر روی عملکرد، صفات زراعی و برخی پارامترهای آنالیز رشد سویا در کرمانشاه. پایان نامه کارشناسی ارشد زراعت دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران.
پور امیر، ف.، کوچکی، ع.ر.، نصیری محلاتی، م. و قربانی، ر. ۱۳۸۹٫ بررسی اثر ترکیب‌های مختلف کشت بر عملکرد و اجزای عملکرد کنجد و نخود در کشت مخلوط سری‌های افزایشی. نشریه پژوهش‌های زراعی ایران. ۳-۸: ۴۰۲-۳۹۳٫
پیرزاد، ع. ۱۳۷۸٫ بررسی رقابت، عملکرد و اجزای عملکرد در کشت مخلوط ذرت و سویا. پایان‌نامه کارشناسی ارشد زراعت، دانشکده کشاورزی دانشگاه تبریز.
پیرزاد، ع.، جوانشیر، ع.، آلیاری، ه.، مقدم، م و شکیبا، م. ر. ۱۳۸۱٫ رقابت در کشت خالص و مخلوط - ذرت و سویا به روش عکس عملکرد. علوم کشاورزی و منابع طبیعی، سال نهم، شماره ۳، صفحات ۲۳-۴۵٫
تمری ا، ۱۳۹۰٫ اثر برخی کودهای زیستی و نیتروژنی بر سودمندی کشت مخلوط ذرت و لوبیا. پایان نامه کارشناسی ارشد در رشته زراعت، گروه اکوفیزیولوژی گیاهی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز.
توحیدی نژادی، ع.، د. مظاهری و ع. کوچکی. ۱۳۸۳٫ بررسی کشت مخلوط ذرت و آفتابگردان. پژوهش و سازندگی در زراعت و باغبانی. شماره ۶۴٫ ص ۴۵-۳۹٫
جناب، م. ۱۳۸۱٫ مطالعه اثر ترکیبات مختلف کاشت بر روی خصوصیات کمی و کیفی علوفه در کشت مخلوط شبدر ایرانی و جو. هفتمین کنگره علوم زراعت و اصلاح نباتات ایران. ص: ۹۹-۹۸٫

قدرت زیرساختی دولت علاوه بر تعامل با جامعه مدنی در قالب رابطه دولت/ جامعه بیانگر ویژگی دیگری است که می‌تواند در تعریف اقتدار ملی مورد استفاده قرار بگیرد. افزایش قدرت زیرساختی دولت از یک سو به معنی نظارت بیشتر در جامعه از سوی دولت است که به معنی کنترل سرزمینی و اعمال حاکمیتی بر کشور است و از سوی دیگر به معنی توانمندسازی جامعه برای تأثیرگذاری بر خود دولت است.^[۳۶]

همانطور که هال و ایکنبری بیان می‌کنند «دولت همانقدر که از جامعه مستقل است به همان اندازه توسط آن محدود می‌شود. اکتساب، اعمال و حفظ ظرفیت‌ها و توانایی‌های دولت بی‌نهایت موضوع پیچیده‌ای است که در آن یک رابطه دیالکتیک بین اقتدار دولت و اعمال آن وجود دارد».^[۳۷] بنابراین این مشخصه دولت (قدرت زیرساختی) که علاوه بر بازتعریف امنیت ملی در تعریف اقتدار ملی نیز مؤثر است بدل به یکی از مشخصات کلیدی دولت‌های معاصر می گردد و به فهم رابطه امنیت در بین دولت و جامعه کمک می‌کند.
در دولت‌های معاصر که نظام جمهوری اسلامی ایران شکلی همنوا با آن و یا حداقل متأثر از جریانات اندیشه‌ای آن است، مفهومی که بین دولت و جامعه ارتباط برقرار می‌کند مفهوم شهروندی است که باید به مثابه قراردادی بین دولت و جامعه نگریسته شود. این مفهوم یک بعد از قدرت زیرساختی دولت است. از لحاظ تعریفی مفهوم شهروندی نوعی رابطه دوسویه و متقابل بین دولت/ جامعه است. از یک سو جامعه براساس حق شهروندی اولویت‌ها و بافت دولت را تحت تأثیر قرار می‌دهد و از سوی دیگر دولت نیز به عنوان یک پدیده نسبتاً خودمختار، سعی در بازسازماندهی جامعه، جامعه‌پذیری و جهت‌دهی جامعه به سمت اهداف و آرمانهای خود از طریق ابزارهای کنترلی اجباری و تشویقی- تبلیغی دارد کالین های این رابطه دوسویه براساس مفهوم شهروندی را اینگونه توصیف می‌کند.
«مفهوم شهروندی تعهدات افراد را در درون جامعه مدنی نسبت به دولت و نیز ادعاها و انتظارات مشروع افراد از دولت را ترسیم و بیان می‌کند. و همانطور که دولت قدرت ساختاری خود را افزایش می‌دهد، امکانات و پتانسیل‌های جامعه مدنی نیز افزایش می‌یابد و این دو روند حقوق و تعهدات از طریق مفهوم شهروندی بیان می‌شود».^[۳۸]
بنابراین براساس جامعه‌شناسی تاریخی وبری ما از یکسو شاهدیم دولت و جامعه در یک رابطه دیالکتیک هستند که دولت به رغم داشتن استقلال نسبی، مطلق العنان نیست و از جامعه متأثر است و جامعه نیز هرچند در تغییر اولویت‌ها و بافت دولت مؤثر است اما دولت کاملاً دست‌‌پرورده و مخلوق جامعه نیست و از سوی دیگر از لحاظ تاریخی رابطه دولت/جامعه به موازات ظهور و گسترش مفهوم شهروندی پیچیده‌تر شده است و در زمان حاضر با اوج‌گیری فرایند دموکراتیزاسیون از طریق جهانی شدن به ناگزیر باید مفهوم امنیت را در راستای این تعامل دوسویه دید. در ادامه از منظر جامعه‌شناسی تاریخی این فرایند ارتباط دولت جامعه را بیان می‌کنیم. و از لحاظ مورد مطالعه نیز این فرایند تعامل دوجانبه دولت/ جامعه تطابق می‌کند. زیرا از زمان پیروزی مشروطه در ایران به بعد ما شاهد نقش‌‌آفرینی بیشتر جامعه از طریق بسط مفهوم شهروند ایرانی و پیچیدگی‌ روابط دولت/جامعه هستیم که به تبع نوع این رابطه مفهوم امنیت ملی نیز قبض و بسط معنایی یافته است. در بخش بعدی سیر تحول رابطه دولت/جامعه را بیان می‌کنیم که برای فهم مفهوم امنیت ملی اهمیت دارد.
اهمیت آن به این دلیل است که تعریف به تبع پیچیدگی تعامل دولت/ جامعه مفهوم کلمه «ملی» نیز دارای یک تغییر مفهومی از نظر جایگاه انتساب است. بدین معنی که امنیت ملی به تبع نقش‌آفرینی جامعه در دولت از امنیت نخبگان حاکم به عنوان امنیت ملی به مفهوم ملهم از تأثیرات جامعه بر دولت تغییر مکان می‌یابد. بنابراین بیان این بحث از منظر جامعه‌شناسی تاریخی ضروری به نظر می‌رسد.
۲-۲-۱- تحول رابطه دولت/ جامعه
به تعبیر هدلی بول دولت مدرن برخواسته از شرایط اروپا بود که به سراسر جهان تعمیم یافته است و به نوعی نظام بین‌الملل کنونی شکل تعمیم یافته نظام رویارویی است. بنابراین بررسی فرایند تحول دولت/جامعه در اروپا به دلیل حیطه گسترش و تعمیم آن بر سراسر جهان به طور اعم و به ایران به طور اخص امری سازنده خواهد بود.
در چارچوب مفهوم شهروندی و قدرت زیرساختی دولت انقلاب فرانسه به عنوان یک نقطه عطف به شمار می‌آید که در چنین زمانی شهروند و دولت به هم مرتبط شدند و قدرت زیرساختی دولت از طریق فرایند توسعه زیرساخت‌های مادی گسترش یافت.^[۳۹] بنابراین از یکسو به تدریج فرایند انتظارات از دولت گسترش یافت و از سوی دیگر با گسترش زیرساخت‌های مادی دولت، نفوذ دولت به عرصه درونی اجتماع بیشتر شد. این افزایش نفوذ از طریق شکل‌گیری دولت‌های رفاهی که متکفل مسئولیت انجام خدمات اجتماعی چون بهداشت، آموزش، خدمات عمومی اقتصادی و … بودند نیز تشدید شد. فرایندهای استخراج منابع از درون جامعه از طریق بروکراسی، دادگاهها و نیروهای پلیس انجام می‌گرفت که قدرت کنترلی دولت بر جامعه را افزایش می‌داد.^[۴۰] اگر این قدرت کنترلی و نفوذگذاری بر جامعه همراه با فرایند تأثیرپذیری دولت از جامعه و پاسخگویی بدان همراه باشد اقتدار ملی فراهم گشته است و عناصر تهدیدگر این رابطه دو طرفه عناصر بحران‌زایی امنیت است.
به نظر مابی دو عامل در گسترش فرایند ارتباط متقابل دولت/جامعه تأثیر گذاشت، یکی افزایش در اندازه دولت در قرن ۱۸ و دیگری گسترش حیطه خدماتی در قرن ۱۹ که دولت می‌بایست انجام دهد.^[۴۱] مورد اول را می‌توان در گسترش سطح مدیریت بروکراتیک دولت در سراسر کشور دانست که قوانین دولتی را در سراسر کشور ساری و جاری می‌کرد و منجر به گسترش رابطه دولت/ملت شد که همانطور که کریولد مطرح می‌کند «بروکراسی باعث توسعه زیرساخت‌های دولت هم از لحاظ مادی شد و هم سمبولیک^[۴۲] مابی استفاده از نظر وبر در زمینه گسترش نفوذ و رخنه دولت در جامعه به انحصار کاربرد مشروع زور در دولت را در این زمینه مهم می‌داند که باعث می‌شود که دولت بر تمام نقاط سرزمین کنترل داشته باشد.^[۴۳] در مورد دوم به تعبیر مان گسترش راه ها، خطوط آهن، خدمات پستی، تلگراف و آموزش عمومی هرچند شکوفایی مردم را بیشتر نمود اما در ادامه مردم را سیاسی نمود که دیگر دولت نمی‌توانست به خواست‌ها و تمایلات مردم تحت تابعیت خود بی‌توجه باشد. از اینرو این رابطه دولت/ جامعه تشدید شد. در ادامه این فرایند افزایش ارتباطات متقابل دولت/ جامعه از منظر جامعه‌شناسی تاریخی مابی بر آن است که دو عامل دیگر نیز باعث گسترش اندیشه شهروندی شدند یکی گسترش ناسیونالیسم و تحکیم حاکمیت دولت. ناسیونالیسم باعث درون‌گرایی/ برون‌گرایی ملت‌ها و گسترش مرزهای خود/دیگری شد و حاکمیت نیز سبب گسترش خواسته‌های شهروندان و تبعه‌های کشور ناشی از فرایند سیاسی شدن مردم بود.^[۴۴] به تعبیر مان جوامع مدرن دموکراسی را ابداع دوباره کردند به این دلیل که مردم در چارچوب یک دولت‌ حاکمه خواستار حقوق سیاسی بودند^[۴۵] به تدریج با حاکم شدن دموکراسی در جوامع مدرن این رابطه دوسویه دولت/جامعه شکل روشنتری پیدا نمود که در این شرایط می‌توان امنیت ملی را برآیند این رابطه تعامل دانست در شرایطی هم کنترل دولت بر جامعه افزایش یافته و هم مردم به دلیل سیاسی شدن در چارچوب دموکراسی دولت را تحت تأثیر نیات و خواسته‌های خود قرار می‌دهند.
بنابراین بر اساس رابطه دولت/جامعه مدل صفحه بعد به عنوان مدل تحلیلی امنیت ملی مطرح می‌شود:
۲-۲-۲- ابعاد مفهوم امنیت ملی
۲-۲-۲-۱- رابطه دولت / جامعه:
رابطه دولت/جامعه کنونی به دلیل گسترش دموکراسی و مفهوم شهروندی که در اثر امواج جهانی شدن تعمیق می‌یابد هم بر پایه حمایت و هم بر پایه انتظار از دولت شکل می‌گیرد در عین حال نفوذ دولت بر جامعه مدنی گسترش یافته و از آن استقلال نسبی دارد اما حکومت مطلقه و بی‌نیاز از جامعه نیازمند پذیرش و گسترش رضایتمندی عمومی است. بنابراین در این رابطه دولت نه دست پرورده و ابزار جامعه است که از خود هیچ هویت مستقلی نداشته باشد ونه کاملاً مستقل از آن که مطلع باشد بلکه نوعی تعامل دو سویه بین آنهاست که بر اساس مکانیزم حمایت - پاسخ گیری از سوی جامعه و کارآمد بودن - مشروعیت یابی از سوی دولت است.
۲-۲-۲-۲- رابطه درون دولتی:
دولت از لحاط تفکیک قوا به سه قوه مجریه،مقننه و قضائیه تقسیم میشود که علاوه بر آن در درون خود نیز دارای تقسیم بندیهایی هستند. اتخاذ سیاست،‌ و خط مشی ها به تعبیر هالپرین و آلیسون ناشی از اتخاذ بهترین گزینه ممکن آرمانی نیست بلکه سیاست محصول چانه‌زنی میان این گروه ها بر سر تصمیمات و مصالحه آنهاست بنابراین از لحاظ مفهوم تعریف شده از امنیت ملی، نوع کنشهای این گروه ها دارای اهمیت است و اگر نوع رفتارهای بین این بخشها از شکل هماهنگی و تعامل بر اساس قانون اساسی خارج شده و به سوی تعارض پیش رود امنیت ملی آسیب میبیند چون سیاستهای مبتنی بر منافع سازمانی بر سیاستهای مبتنی بر منافع ملی برتری یافته است.
۲-۲-۲-۳- رابطه درون جامعه‌ای:
علاوه بر اهمیت رابطه دو سویه و متقابل دولت /جامعه در تعریف امنیت ملی استدلال این پژوهش بر آن است که نوع رابطه میان بخشهای درونی جامعه نیز دارای بعد امنیت ملی است. بر این اساس به تأسی از تقسیمبندی وبری از قشربندی اجتماعی در درون جوامع به سه دسته حزب، طبقه ، شئون و گروه ها، نوع رابطه بین آنها دارای اهمیت است.
احزاب: بن مایه وجودی احزاب تلاش برای کسب قدرت و مدیریت سیاسی جامعه بر اساس الگوهای از پیش ارائه شده بر مردم از طریق فرایند انتخابات عمومی است. بنابراین نوع رابطه بین احزاب پذیرفتن رقابت در چارچوب دموکراسی برای کسب قدرت و عدم حذف رقبا به هنگام دسترسی به قدرت و دادن اجازه به چرخش نخبگان بر اساس خواست مردم است و اگر سیاست حذفی - تعارضی در پیش گرفته شود، به امنیت ملی خدشه وارد شده است.
طبقات: با پرهیز از تقسیم‌بندی دو گانه مارکس و تأسی از نظریه اندیشمندان انتقادی که معتقد به وجود طبقات مختلف صورتبندی‌های اجتماعی مختلف در جامعه کنونی هستند این پژوهش بر آن است که رابطه طبقات امنیت ملی بر طبق تعامل سازنده،ارائه شدن حداقل‌های استاندارهای حیاتی و معیشتی برای مردم و فراهم کردن شرایط همکاریهای مشارکتی و سیاستهای همکاری‌گرا بین طبقات مختلف است و هر گونه نزاع طبقاتی دارای ویژگی آسیب رسانی بر امنیت ملی است.
شئون و گروه ها: بر طبق مفهوم امنیت ملی برآمده از رابطه درون جامعه‌ای، شئون مختلف اجتماعی چون روشنفکران، روحانیون،‌ نظامیان و….بر اساس مکانیزم مداراست و هر گونه بروز تنشهای مذهبی میان گروه های مذهبی و تنشهای قومی اقوام تهدید کننده امنیت ملی است.
۲-۲-۲-۴- رابطه جامعه/دولت:
در این بخش از لحاظ نظری می توان چهار تاثیر جامعه بر دولت را بر شمرد که در فصول آتی نمودار مشخص تاثیر گذاری این عوامل ترسیم خواهد شد.
تأثیر اول: نرمهای جامعه، انتظارات جمعی درباره رفتار مناسب برای یک هویت مشخص هستند.^[۴۶] در برخی موارد نرم‌ها به مانند احکام تعریف کننده و نیز قوام‌بخش رفتار هستند که رفتارهای مورد اعتنا را در درون یک دولت در برابر دیگر دولت‌ها مجاز و یا غیرمجاز اعلام می‌کند.^[۴۷] برای مثال برگر نشان می‌دهد که چگونه نرم‌های ضدنظامی‌گری جامعه آلمان و ژاپن چقدر پیگیری سمت‌گیری‌های امنیت ملی تهاجمی را پس از جنگ سرد برای دولت‌هایشان دشوار کرده است. و یا فنیمی‌مور استدلال می‌کند که افراد غیر سفیدپوست و غیرمسیحی اکنون می‌توانند مدعی حمایت نظامی بشردوستانه از سوی دولت شوند در حالیکه این امر در قرن ۱۹ قابل درک نبود.^[۴۸]
تأثیر دوم: عناصر فرهنگی و یا نهادی جامعه، نوع دولت و هویت آن را شکل می‌دهند. ساختارهای نهادی و فرهنگی ممکن است هم هویت‌های پایه ای و هویت ملی دولت‌ها را هم شکل و هم قوام بخشد که این امر خود تعریف امنیت ملی را متأثر می‌گرداند. ایده‌ها کم و بیش توسعه هویت‌ها دولت را در جامعه جهانی متأثر می‌گرداند ازینرو در موج سوم دموکراسی جهانی، حتی رژیم‌های اقتدارگرا هم‌اکنون به طور لفظی از دموکراسی حمایت می‌کنند. نرم‌های برابری نژادی که از مناظرات دموکراسی برآمده است هرگونه سیاست‌های تبعیض‌آمیز و نژادگرایانه دولت‌ها را به مقوله تهدید امنیت ملی تبدیل می‌کند.^[۴۹]
تأثیر سوم: هرگونه تغییر در محیط جامعه« مقوله اهداف، منافع ملی و تهدیدات نسبت به امنیت ملی را تغییر می‌دهد. محیط جامعه به دلیل تعریفی که از مای جمعی ارائه می‌دهد «دیگریِ» تعارض‌آمیز و یا مسالمت‌آمیز را تعریف کرده و بسیاری از سیاست‌های مشروع یا نامشروع شمرده ‌می‌شوند. مثلاً براساس هویت جمعی ضدنژادپرستی جامعه ایران، سیاست‌های رژیم پهلوی با اسرائیل همیشه تحت تأثیر قرار گرفته و به دلیل این تأثیرات این روابط ماهیتی پنهانی داشت.
تأثیر چهارم: شکل‌بندی هویت دولت (متأثر از محیط جامعه) ساختارهای هنجاری و یا جامعه امنیتی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. مثلاً سیکنیک بیان می‌کند که تغییر در هویت جامعه می تواند گرایش به رقابت‌ها دولت‌محورانه را افزایش داد.^[۵۰]
بخش دوم
بررسی ابعاد چهارگانه رابطه کارآمدی دولت و امنیت ملی
پیشگفتار:
در بخش دوم پایان نامه به صورت جزئی به روندهای چهارگانه ای پرداخته می شود که در یک ارتباط هم افزاینده و یا هم کاهنده قرار دارند. این ارتباط به طریقی که در بخش پیشین ترسیم شد، نشان دهنده بسط یابی موضوعی مقوله امنیت ملی از بعد درون زا است. به عبارت دیگر مقوله امنیت ملی دیگر مرتبط با مولفه های تعریفی دولت و نظام نیست و به سبب گسترش مقولاتی چون شهروندی و عام گرا شدن روند دموکراتیزاسیون به حوزه های مختلف تقسیم می شود. وجه نوآورانه این تقسیم بندی در این است که برخلاف پژوهشهای متقدم که امنیت ملی را مرتبط با امنیت دولت می دانست و یا پژوهش های جدیدتر که امنیت ملی را به صورت دوگانه مرتبط با امنیت دولت و امنیت جامعه می پندارد(در بخش پیشینه پژوهش به ارزیابی این پژوهشها پرداخته شد)، امنیت ملی دارای چهار بعد تعاملی هم افزاینده و هم کاهنده است. در این شرایط هرگونه تهدیدات در یک بعد می تواند سبب افزایش تهدید در بعد های دیگر باشد و برعکس انتظار هرگونه بهبود امنیتی در یک بعد منوط به بهبود کارویژه های دولت در بهبود مولفه های امنیتی در ابعاد دیگر می باشد. این چهار بعد امنیتی که این پایان نامه در صدد بررسی آن است عبارتست از:
بعد اول امنیت ملی: روابط درون سازمانی دولت به عنوان بازیگر نسبتاً مستقل (نه کاملاً مستقل) از جامعه؛
بعد دوم امنیت ملی: توانایی رخنه دولت در جامعه و بازسامان بخشی آن؛
بعد سوم امنیت ملی: تعاملات درون جامعه ای
بعد چهارم امنیت ملی : نقش نسبی جامعه در شکل‌دهی به دولت
ابعاد فوق مباحث هریک از فصول چهار گانه بعدی هستند که شاخص های امنیت را در هریک مورد بررسی قرار می دهیم.
فصل اول:
شاخص های درون دولتی امنیت ملی
پیشگفتار:
دولت در این بخش تنها به قوه مجریه اطلاق نمی شود بلکه سامانه سیاسی کشور متشکل از تمام بازیگران تاثیرگذار در مدیریت سیاسی مد نظر است که در ایران به دلیل شرایط خاص نظام سیاسی خود شامل قوای سه گانه و دیگر بازیگرانی چون نیروهای مرتبط با نهاد رهبری نظام است. در این فصل به شاخص هایی پرداخته می شود که تضعیف یا فقدان آن می تواند سبب تهدیدات امنیتی برای کشور باشد. فرض اولیه و مهم این فصل این است که دولت دیگر یک جعبه سیاه یک پارچه نیست بلکه متشکل از نیروهایی با اهداف مختلف است. نحوه تعامل این نیروها و وجود همگرایی عملکردی آنها حول یک محور واحد اجماعی می تواند سبب شکل دهی به یک دولت قوی شود و برعکس تعارض عملکردی و گاهی رقابت های ناسازنده و از آن مهمتر فقدان وجود و یا توجه به یک محور عملکردی می تواند سبب شکل گیری شرایطی شود که خود دولت به یک معضل امنیتی تبدیل شود.
در این فصل به این امر پرداخته می شود که از منظر نوع سیستم سیاسی و میزان انطباق آن با خواسته های مردمی، حیطه وظایف و عملکردهای تعریف شده برای هر بخش، میزان وجود هماهنگی عملکردی و در آخر وجود یا عدم وجود یک میثاق ملی مورد احترام در سیستم سیاسی و میزان توجه به آن چه تهدیدهای امنیتی می تواند ظهور کند و چگونه می توان از میزان این تهدیدها کاست. این شاخص ها عبارتند از:
١-۱- نرخ تعارض نخبگان رسمی در حوزه تصمیم‌گیری
حوزه‌ تصمیم‌گیری باید از انواع هماهنگی‌ها، سازه‌واری‌ها و انسجام‌ برخوردار باشد تا بتواند به عنوان یک کل به سمت اهداف حرکت کند.^[۵۱] وجود برداشت‌های متعارض بین تصمیم‌گیری رسمی (به معنای نفی تصمیم هر طرف از سوی طرف دیگر) باید کاملاً محدود باشد. بنابراین تعارضات غیرمتعارف بر عدم انسجام سیستم حکایت می‌کند.^[۵۲]
١-۲- فقدان یا ضعف مکانیزم‌های حل تعارض قانونی و از پیش تعیین شده
سیستم‌های سیاسی تلاش می‌کنند با توزیع مناسب قدرت اولاً از بروز تعارضات جلوگیری کنند و ثانیاً در صورت وقوع تعارضات استثنایی به طرق معمول و عادی آن تعارض را حل کنند.
چنین مکانیزم‌هایی از شکستن انسجام جلوگیری می‌کند.^[۵۳] اما اگر در یک نظام سیاسی، چنین مکانیزم‌هایی پیش‌بینی نشده باشد یا به صورت ناقص پیش‌بینی شده باشد،‌ تعارضات به صورت دورهای بی‌پایان و مزمن،‌ مجموعه سیستم را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد. حتی استفاده از راه‌ حل ‌های موردی، ‌غیرمتعارف و غیرقابل پیش‌بینی نیز ممکن است در کوتاه مدت،‌ تعارضات را حل کند اما استفاده از این روش‌ها در درازمدت انواع شاخص‌های حاکمیت مانند انسجام و مشروعیت را مخدوش می‌کند.
١-۳- وجود و تشدید تعارض بین نخبگان غیررسمی
وجود مراتبی از تمایز در جامعه سیاسی مفید و حتی ضروری است اما وجود تعارض‌های افراطی خصوصاً اگر جنبه‌های ایدئولوژیک پیدا کند باعث گسست و شکاف در قدرت جامعه سیاسی می‌باشد و چون بخش هایی از توان حاکمیت به انسجام نخبگان رسمی بازگشت می‌کند، بنابراین تعارضات به ضعف حاکمیت منتهی می‌گردد.
از سوی دیگر به دلیل وجود روابط متقارب بین نخبگان رسمی و غیررسمی شکاف در نخبگان غیررسمی آثاری در سطح نخبگان رسمی ایجاد می‌کند.
١-۴- بالا بودن نرخ قوانین در رویه‌های متعارض
درجه انسجام تصمیمات سیاسی تا حد زیادی به میزان همسویی قوانین و رویه‌هایی بستگی دارد که تصمیمات بر اساس آنها اتخاذ می‌گردد. به طور مثال رویه‌های مختلف در برخورد با یک جرم در جامعه، انسجام را بر هم می‌زند.
١-۵- وجود یا افزایش اقدامات محرک رشد تمایزات و تعارضات
همانگونه که بیان شد وجود تمایزات سیاسی در بین اشخاص و گروه های رسمی و غیر رسمی بدیهی است اما در هر حال شکل‌گیری یک جامعه یا ملت نیازمند وجود برخی اشتراکات اساسی در کنار تمایزات است.
اگر حوزه تمایزات توسعه یابد و حجم اشتراکات را کاهش دهد یا عمق تمایزات تشدید گردد و تمایز به تعارض نزدیک یا تبدیل شود، حاکمیت و قدرت سیاسی در معرض تهدید قرار می‌گیرد.
از آنجا که بین افزایش اقدامات محرک تمایزات و کاهش انسجام و افزایش تعارض رابطه‌ مستقیم برقرار است لذا این نشانه می‌تواند دلالت بر مراتبی از عدم انسجام نماید. این اقدامات ممکن است منشأ داخلی یا خارجی داشته باشد.
١-۶- تعارض بین جامعه سیاسی و نخبگان رسمی حکومت