در این مرحله است که نوجوان نسبت به باورها و دیدگاه های موجود در خارج از خانواده آگاهی می‌یابد. بنابراین، در این مقطع، «ایمان مذهبی در خدمت تدارک جهتیابی منسجم از دنیای متنوع و پیچیده بوده و دیدگاه های معارض با یکدیگر را در یک چارچوب کلی با هم ترکیب کرده و وحدت میبخشد». مرحلهی سه‌وم اصولن در نوجوانی آغاز میشود و به اوج خود میرسد و در عین حال برای بسیاری از بزرگسالان بهعنوان یک تعادلجویی دائمی تلقی شده از این مرحله فراتر نمیروند. در این مرحله، اگرچه شخص دارای یک «ایدهئولوژی» است که شامل مجموعهای از ارزشها و باورهای بیش‌وکم باثبات است، اما این ایدهئولوژی را بهعنوان یک «واقعیت مستقل» مورد بررسی و آزمایش قرار نمیدهد (لطفآبادی، ۱۳۸۱: ۱۴).

مرحلهی چهارم: ایمان فردگرایانه – اندیشهوار^[۵۶]. در این مرحله، نمادها از معانیشان مجزا شمرده میشوند؛ فرد در مییابد که معانی نمادها اعتباری بوده و میتوان آنها را «بازتفسیر»، «ایجاد^[۵۷]»، و یا دل‌بخواهانه «تعیین» کرد. فرد حتا ممکن است که از اسطورههای دینی، «اسطوره‌زدایی^[۵۸]» کند و به جهت چنگیازیدن به گزارههای منطقی، به تقلیل نمادهای موجود در نظام باورهای^[۵۹] خود بپردازد (Roberts, 1990:131)؛ گزارههای منطقیای که عاری از نمادپردازی و تفکر اسطورهای هستند.
در این مرحله، مردمان خودسالارانه به ساختن نظام باورهایشان مبادرت ورزیده باور به خوب یا بد بودن و درست یا اشتباه بودن امور، از مجرای فکر خود آنان گذر خواهد کرد. به‌عبارتی، در این مرحله فرد بازاندیشانه به ارزیابی و بازتفسیر باورهای خود میپردازد و این‌جاست که نقش گروه مرجع در تعیین معانی مقدس رنگ میبازد.
در این مرحله، دو آسیب فکری متوجه مردمان است. اولین مسأله «منطق سترون» و فروگزاردن معانی و نمادها تا سطح گزارههای عقلانی خشک است؛ «سطحی که در آن ممکن است ایمان کمترین قدرت انگیزش را داشته باشد». بسیاری از «منشها^[۶۰]»، «خُلقیات منحصربه‌فرد» و «انگیزشهایی» که نظام باورها را موجه و بیچون و چرا میسازند، بهوسیلهی اسطورهزدایی از میان میروند. دوم اینکه حالات فکری و قضاوتهای مردمان در این مرحله مبتنی بر دوگانهانگاری سادهانگارانهی خوب و بد/ درست و اشتباه نسبت به مردمان، اشیا و گروه ها و حوادث است. این است که «حالات فکری مردمان سادهانگارانه باقی مانده و چندان راه به پیچیدهگی نمیبرد» (همان:۱۳۱). انتقال از مرحلهی سه‌وم به چهارم بسیار حائز اهمیت است، زیرا با این انتقال، نوجوان و یا بزرگسال باید مسؤولیت پذیرش هر گونه سبک رفتاری، ارزش‌ها و تعهدات عملی نسبت به آنها را بر عهده بگیرد.
مرحلهی پنجم: ایمان پیونددهنده^[۶۱]. این مرحله با بازشناختن قدرت تصویرسازی (ذهنی) و تجدید علاقه به اسطورهشناسی توسط فرد، هم‏راه است اما با این تفاوت که اینبار، نمادها و اسطورهها به‌عنوان ارزش صوری^[۶۲] در نظر گرفته نشده و قشریگرایانه تفسیر نمیشوند. در این مرحله «نمادها و اسطورههای سنت خودی و سایر سنتها بهعنوان حاملان حکمت^[۶۳] پذیرفته می‌شوند». در این مرحله، واقعیت به مثابهی امری پیچیده و درهمتنیده درک شده و «تصلب منطق نظاممند» و «ثبات ایدهئولوژیک»، اموری محدودکننده محسوب میشوند (Roberts, 1990: 131)
در مرحلهی پنجم از تحول ایمان، فرد برای نمادها حیات قایل میشود؛ حیاتی که ممکن است غیرعقلانی باشد. پذیرش تجربه های غیرعقلانی به مردمان این اجازه را میدهد که تصویرسازیها و تخیلاتی را که یک نماد برمیانگیزد، بپذیرند و «تمایل برای پذیرش مجدد ذوق نمادین» برانگیخته می‌شود. مردمان، دیگر در قید فروکاستن نمادها به قضایای منطقی نیستند و اسطورهها و نمادها بهعنوان حاملان حقیقت و حکمت درک میشوند، اما بر خلاف مراحل قبلی، این حقیقت، نسبی در نظر گرفته میشود نه مطلق (همان: ۱۳۱).
در این مرحله، بهرغم تثبیت اعتقادات فرد که طی مراحل پیشین شکل گرفته است، شاهد بروز یک بحران در اعتقادات شخص هستیم. این تردید و بازنگری در فواصل نیمه عمر انسان رخ میدهد. فاولر با بهره گرفتن از مفاهیم روانتحلیلگری، مرحلهی پنجم را مورد تجزیه و تحلیل قرار میدهد. بنابر نظر وی، در این مرحله اطمینان نسبت به ارزشها توسط فشارهای حاصل از سرکوبی بخش هشیار شخصیت در دوران اولیهی زنده‏گی زیر پرسش و یا مورد بیتوجهی قرار میگیرد. فاولر از به گوش رسیدن پیامهای مربوط به جنبه های عمیق «خود» سخن میگوید. «این پیامها شامل بازشناسی انتقادی بخش ناهشیار اجتماعی انسان است. محتوای دینی پیامها عبارتند از اسطورهها، تصاویر آرمانی و تعصبهایی که با توجه به تربیت ناشی از طبقات اجتماعی خاص، سنتهای مذهبی و گروه های قومی بهخصوص عمیقن در سیستم «خود» فرد رسوخ کرده است (لطفآبادی، ۱۳۸۱: ۱۵).
مرحلهی ششم: ایمان عامیتبخش^[۶۴]. در این مرحله، مردمان اغلب به بینشهایی نوین و منحصربهفرد دست مییابند. توصیف این مرحله بسیار دشوار است، چرا که این سطح از ایمان در حالات و اشکال بسیار متنوعی واقع میشود. ویژه‏گی مشترکی که مردمان در این سطح بدان دست مییابند، درک و بینشی از عدالت است که ورای مرزهای معمول و تعریفشده میان گروه ها و ملتها قرار دارد. کسانی که مرحلهی ششم ایمان جهانی را تجربه کردهاند، احساس رابطه صمیمانه و نزدیک میان خود و جهان پیرامون خود را گزارش کردهاند. ماهاتما گاندی، مارتین لوترکینگ دیتریش بونهوفر (الاهیدان لوتری که در زمان آلمان نازی به قتل رسید)، مادر ترزا و الاهیدان یهودی آبراهام هشل، نمونههایی از اشخاص راهیافته به این سطح هستند. تفاوت اساسی میان مراحل ۶ و ۵ در این است که در مرحلهی ششم، درک و دستیابی به حقیقت به هیچوجه در انحصار یک بینش خاص نیست (اعتقاد به اینکه دیگران نیز با پی‌روی از مسیری که انتخاب کردهاند میتوانند به حقیقت دست یابند). در این مرحله، «پای‌بندی مردمان، هم تام و هم باز (آمادگی برای پذیرش حقایق نوین و بینشهای سایر سنتها) است» (Roberts, 1990: 132).
بیش‌تر انتقادات وارده بر کار فاولر بر دو حوزهی «روششناختی» پژوهش وی و «سوگیری مسیحی غربی» نظریهی وی متمرکز است. در زمینهی روششناختی میتوان به این نکته اشاره کرد که بیش از نیمی از مشارکتکنندهگان در کار فاولر بهجای اینکه از طریق نمونهگیری تصادفی انتخاب شده باشند، از طریق نمونهگیری در دسترس انتخاب شده بودند (Bradley, 1983: 19). دامنهی سنی مشارکت‌کنندهگان بین ۵/۳ تا ۸۵ سال بوده که بیش‌تر آنها بین سنین ۱۳ تا ۴۰ سال قرار داشتند. میزان مشارکت دو جنس زن و مرد تقریبن مساوی بوده اما اکثر مشارکتکنندهگان مسیحی و سفیدپوست بودند. بنابراین انتقاد عدم تعادل مذهبی و نژادی بر کار فاولر وارد است. در زمینهی سوگیری مسیحی غربی بیش‌تر منتقدان بر این باوراَند که شاید بهدلیل غلبهی مشارکتکنندهگان مسیحی بر سایر ادیان در کار اولیهی فاولر، باور وی در مورد کاربرد نظریهاش به صورت جهانی و در همهی ادیان درست نباشد. سایر انتقادات وارده بر نظریهی فاولر به تعریف وی از ایمان، تأکید بر ساختار رشد ایمانی به جای محتوای ایمان مردمان، تأکید بر جنبهی شناختی و نادیده گرفتن جنبهی عاطفی ایمان، برمیگردد (Small, 2008: 98). اما صرفنظر از انتقادات مطرح شده، نظریهی رشد ایمانی جیمز فاولر همچنان یکی از فراگیرترین و واضحترین لنزها برای مشاهدهی رشدِ ساختن معانی توسط مردمان محسوب میشود (Corcoran, 2007: 121).

۲-۲-۲ تعریف مفهومی نوگروی دینی

اصطلاح نوگروی^[۶۵] به فرایند «تغییر جهت در زنده‏گی» - بهطور خاص، تغییر جهت در جهانبینی ـ اشاره دارد و اغلب بهصورت یک رویداد ناگهانی و بحرانی دیده میشود، اگرچه این فرایند میتواند بهصورت تدریجی نیز به وجود آید. در برخی موارد، نوگروی با تغییر تصور از خویشتن^[۶۶] هم‏راه است، تغییری که ممکن است با تغییر نام (برای مثال تغییر نام از کریشنا به محمد برای یک بودایی به اسلام گرویده) نمادپردازی شود (Roberts, 1990: 101-102). مَکگواِیر نوگروی را بهمعنی «دگرگونی خویشتن فرد، همزمان با تغییر در نظام باورهای بنیادیناش^[۶۷]» توصیف می‌کند (McGuire, 1981: 58). از نظر راجرز استروس، نوگروی نه یک کنش پایانی^[۶۸]، بلکه فرآیندی در حال شدن است: «…[نوگروی] کنشی آنی نیست که [مردمان را] با یک زنده‏گی تغییریافته روبهرو کند، بلکه آن کنشهای روزانهای است که [نوگروندهگان] در زنده‏گی روزمره با آن زنده‏گی میکنند» (Roberts, 1990: 103).
اما نوگروی می‌تواند در حوزه‌های مختلف روی دهد نوگروی دینی صرفن یکی از حوزه‌های آن است. برای مثال می‌توان از نوگروی در قلمرو شناخت سخن گفت که می‌تواند سبب تغییر سرمشق فکری افراد شود و یا نوگروی سیاسی که می‌تواند به تغییر گرایش‌های سیاسی افراد منجر شود (خضرائی، ۱۳۸۸).
نوگروی دینی به معنای «تغییر و تحول در نظام اعتقادات دینی فرد و در نتیجه [تغییر در] هویت دینی وی است». بیت- هالامی و آرژیل نوگروی دینی را به‌عنوان «تغییر قابل درک در هویت دینی شخص و خود-متحول شدن آگاهانهی فرد» تعریف کردهاند که اغلب بحث‌انگیز می‌شود و مقابل دید همهگان مطرح می‌شود. نوگروی ممکن است شامل تغییر از یک دین رسمی به دینی دیگر یا التزام مجدد به دین اسمی موجود باشد (خضرائی، ۱۳۸۸)
برخی از مردمان تحت تأثیر تلقین عقاید دچار نوگروی می‌شوند. شستوشوی مغزی^[۶۹] فرآیندی است که در آن، مردمان بهطور غیرارادی نظامی از باورها، مجموعهای از رفتارها یا جهانبینی خاصی را اقتباس میکنند. برای واداشتن مردمان به یک چنین تغییری میبایست کنترل جسمانی کاملی روی آنان اعمال شود. فرد یا گروهی که میخواهد چنین تغییری را در افراد ایجاد کند بایستی بسیاری از ضرورتهای زنده‏گی آنان را تحت کنترل خود درآورده و شرایط به گونهای باشد که هیچگونه جای‏گزین و انتخاب دیگری (و یا به‌تری) برای افراد موجود نباشد (Roberts, 1990: 102). استفاده از استعارهی شستوشوی مغزی توسط روانشناسان در تحلیل پدیدهی نوگروی نشانگر نفی موجودیت عاملان در گزینش نظام باورهایشان است. این دیدگاه تصویری کاملن انفعالی از کنشگران بهدست میدهد و بیش از همه مطلوب دستگاه‌هایی واقع می‌شود که در صدداَند سیمایی رذیلانه از گروه های دینی غیرمتعارف به نمایش بگذارند. این نکته، پتانسیل این اصطلاح را برای تبدیل شدن به یک تعبیر ایدهئولوژیک نشان میدهد.
کِنِت جانز بر «محتوای چندوجهی دینداری» بهعنوان عامل بروز نوگروی دینی اشاره میکند (Jones, 1978: 69-71). از این نظرگاه، ممکن است در یک دورهی خاص، پارهای از جنبه ها، آموزه ها و باورهای دینی به مذاق مردمان خوشتر آید و آنان زیست دینی خود را متأثر از وجهی خاص از دینداری سامان دهند. برای بسیاری از دینداران پیش میآید که بخشی از باورها و اعمال دینی از مرکزیت و جذابیت بیش‌تری در دورهای خاص از زندهگی برخوردار باشند و برعکس، برخی از مراعاتها و باورداشتها به حاشیه رانده شوند. نکتهای که بهنظر میرسد در نظرگاه جانز مغفول واقع شده این است که تأکید وی بر «محتوای چندوجهی دینداری» تا جایی قدرت مانور دارد که سخن از نوگروی در زیر یک سقف اعتقادی واحد و نه بروز نوگروی در اعتقادات ریشه‌ای فرد که منجر به ترک سقف اعتقادی خاصی می‌شود، در میان باشد (شبه‌نوگروی یا نوگروی غیرحاد) لذا استدلال جانز را نمیتوان در تحلیل وضعیت نوگروندهگانی که کل نظام اعتقادی پیشین خود را فروگزاردهاند (نوگروی تام یا نوگرویی حاد) بهکار برد. مسألهی دیگر اینکه چه میشود که در یک گروه دینی، افرادی را مییابیم که دینداریشان از کم‌ترین میزان افتوخیز برخوردار است و همزمان در زیر همان سقف اعتقادی‌، افرادی هستند که بیش‌ترین تحول را در پای‌بندی دینی خود تجربه کردهاند. لذا تشبث به متن دین در جهت تحلیل وضعیت نوگروی در چنین مواردی چندان روا نیست.

۲-۲-۲-۱ مدل نوگروی دینی لافلند

جان لافلند (۱۹۷۷) در تحلیل خود از فرایند نوگروی دینی، سلسله عواملی را مشخص‌ می‌کند که افراد بیطرف را به پی‏روهایی متعهد تبدیل می‌کند. بر اساس مدل لافلند، صرفن مردمانی که تمامی وضعیت‌های متوالی مورد نظر را از سر بگذرانند، ممکن است به گروه دینی جدیدی بگروند. ترسیم شکل سرهمبندیشدهی این وضعیتها، تصویری قیفیشکل را بهدست میدهد، چرا که «بهطور نظام‌مند، از تعداد مردمانی که وضعیت بعدی را تجربه میکنند، کاسته میشود» (Roberts, 1990: 110). بدین سان، بخش قابلتوجهای از جمعیت ممکن است وضعیت فشار یا تنش را تجربه کنند (وضعیت اول). بخش کوچکتری از جمعیت ممکن است چشمانداز دینی حل مسأله (دومین وضعیت) را اتخاذ کنند. وضعیت سه‌وم ممکن است برای برخی از مردمان قابل حصول باشد و به همین ترتیب، فقط تعداد اندکی از مردمانی که وضعیتهای پیشین را تجربه کردهاند با وضعیتهای بعدی مواجه میشوند (شکل۱-۱-۲-۲). آنچه در ادامه میآید، هفت وضعیت موجود در مدل نوگروی لافلند است:

1. 1. تنش^[۷۰]: در جوامعی که با تغییرات گستردهی اجتماعی - فرهنگی روبهرو هستند مردمان اغلب سطحی از آنومی یا بی‌هنجاری را در مناسبات اجتماعی و زنده‏گی فردی خود تجربه می‌کنند و این آنومی، فشار زیادی را بر افراد درگیر در وضعیت آنومیک وارد میکند. به عقیدهی لافلند «هم‌بسته‌گی با گروه‌های دینی» می‌تواند به‌عنوان یکی از پاسخ‌های فرد به تجربه‌ی تنش ناشی از آنومی در نظر گرفته شود. اما تنش حاصله از این احساس آنومی میتواند به طرق گوناگون مرتفع گردد و در این میان، نوگروی دینی تنها یکی از پاسخهای احتمالی به وضعیت تنش است. به عقیده‌ی لافلند، اگرچه تنش ناشی از آنومی برای بروز نوگروی دینی بسیار ضروری است، اما بهتنهایی اسباب آن را فراهم نمی‌کند(Roberts, 1990: 111). در واقع، این نارضایتی از وضعیت پیشین ممکن است در دفتر یک روانپزشک، در یک کمپین سیاسی با هدف تغییر وضعیت اجتماعی و یا به طرق گوناگون دیگری نظیر مصرف مواد سکرآور و یا اقدام به خودکشی رفع گردد.

1. 1. چشمانداز دینی حل مسأله^[۷۱]: دومین مشخصهی فردی، «تمایل به حل مسأله با عطف توجه به روش های دینی یا [سیره و سخنان] رهبران دینی، بهجای روش های سیاسی یا روانپزشکی و…» است. تنها زمانی که فرد معنایی دینی یا معنوی را در ورای افق رخ‌دادهای مادی و محسوس ببیند میتواند تابع پیام گروه دینی باشد. در غیر اینصورت، فرد، در جستوجوی راهحلی غیر دینی (مثلن سیاسی یا روان‌پزشکی) برای حل مسأله خواهد بود (همان:۱۱۱).

1. 1. جستوجوگری دینی^[۷۲]: لافلند دریافت که مونیها^[۷۳]از رکود و سکون موجود در گروه های دینی متعارف ناراضی بوده و نوعی علاقه به ماجراجویی و جستوجوگری دینی آن‌ها را به سوی گروه‌های دینی جدید سوق می‌دهد. آنها از پیش به این نتیجه رسیده بودند که جهانبینی ادیانی که در آن رشد یافته بودند ناکافی و نامناسب بوده است. با این جستوجوگری، آنان خود را بهعنوان «جست‌و‌جوگران حقیقت» بازشناختند. با این وجود، هر جستوجوگریای منجر به نوگروی نخواهد شد (Roberts, 1990: 111).

1. 1. نقطهی تحول در زنده‏گی^[۷۴]: لافلند در مطالعهاش بر روی نوگروندهگان به گروه های دینی دریافت که مواردی نظیر مهاجرت، «از دست دادن شغل»، «اخراج یا فارغالتحصیلشدن از دانش‏گاه» نقطه های تحولی هستند که بهصورت بالقوه میتوانند منجر به نوگروی شوند. از طرفی لافلند دریافت که مواردی نظیر «فروپاشی زنده‏گی زناشویی» و «بیماری» کمتر باعث بروز پیامدهای برخاسته از بروز نقطهی تحول در زنده‏گی – از جمله نوگروی دینی – میشوند. «ظاهرن برخی از انواع نقطهی تحول، نیاز به معنا و تعلق را در مردمان بر میانگیزند. با این حال، مردمانی که نقطهی تحولی در زنده‏گی نداشتهاند احتمال کمتری دارد که پذیرای دینی نو – به‌طور ویژه، گروه های غیرمتعارف [دینی] شوند» (همان: ۱۱۱).

1. 1. نزدیکشدن پیوندهای عاطفی درونکیشی^[۷۵]: در مطالعهی لافلند بر روی مونیها، تقریبن تمامی اعضا از طریق شبکه های دوستی به عضویت گروه در آمده بودند. لافلند تأکید میکند که «آنها نوگروی را از مرحلهی عاطفی و نه از مرحلهی شناختی آغاز کردهند» (Roberts, 1990: 112). بهعبارتی، نتایج مطالعهی وی در این سطح، نشانگر تقدم مرحلهی پای‌بندی عاطفی بر مرحلهی پای‌بندی اخلاقی است.

1. 1. سست شدن پیوندهای عاطفی برونکیشی^[۷۶]: بهعلت بریدن از خانواده یا اجتماع دینیِ قبلی، فرد ممکن است سطحی از انزوا، از خود بیگانهگی و تنهایی را تجربه کند و سعی میکند ارتباط عاطفی با شبکهی دوستان همکیش را جای‏گزین پیوندهای عاطفی برونکیشی کند. بهنظر میرسد «مردمانی که گروه مرجع بلاواسطهی دیگری ندارند، کمتر احتمال دارد با فرایند نوگروی مخالفت کنند» (همان: ۱۱۲). در نبود فرد یا گروهی که تفاسیر و معانی جای‏گزینی را برای فرد بهدست دهد، احتمال اینکه فرد، هرچه بیش‌تر با گروه دینی جدید درآمیزد بیش‌تر است. همچنین، در نبود گروه مرجعی دیگر، فرایند چشمپوشی و کنارهگیری از برونگروه سادهتر است (همان: ۱۱۳).

1. 1. تعاملات پُرقوام^[۷۷]. نتایج مطالعات لافلند نشان داد که برخی از مونیها صرفن بهصورت لفظی به گروه دینی متعهداند و تعهد کاملی به گروه ندارند. وضعیت هفتم، به تغلیظ پای‌بندی مردمان نسبت به گروه، از طریق کنش متقابل فشرده میان اعضا اشاره دارد. بدینسان، پای‌بندی در سطح اخلاقی بهوسیلهی مشارکت و همدلی با گروه، افزایش مییابد. هنگامی که تعاملات پرقوام، حسی از اتحاد و یگانهگی را در گروندهگان ایجاد کرد، از آن پس، آنان فعالانه به استقبال ایدهئولوژی گروه خواهند رفت. «با تلاشهای آگاهانهی مریدان جهت تقویت ایمانشان، آنان رفتهرفته ایدهئولوژی [گروه دینی] را پذیرفته، حسی از ترس آمیخته با احترام را نسبت به رهبر خواهند داشت و از ارزشهای گروه حمایت خواهند کرد» (Roberts, 1990: 113) بدینسان، فرایند نوگروی کامل گشته و پای‌بندی در هر سه سطح ابزاری، عاطفی و اخلاقی که در بحث از مدل پای‌بندی لافلند بدان اشاره رفت، تقویت خواهد شد.

نظریه‌ی لافلند تنها یکی از انواع نظریاتی است که در صدد تبیین نوگروی است که ممکن است چندان متناسب با بافت دینی ـ اجتماعی جامعه‌ی ایران نباشد. به این معنی که ممکن است فرایند نوگروی‌ای رخ دهد که یک یا چند مرحله از مراحل مشخص شده توسط لافلند در آن مغفول مانده باشد.
شکل (۲-۱) مدل نوگروی لافلند (منبع:Roberts, 1990: 112 )

۲-۲-۲-۲ پردازش مدل نوگروی دینی

گرچه طیف گستردهای از نوگروی دینی را بر حسب درجهی تغییر در باورداشتهای دینی میتوانیم داشت، اما در مقام تحلیل، دو گونهی بارز «نوگروی حاد» و «غیرحاد» را بر حسب میزان تغییر میتوان از هم بازشناخت. «نوگروی غیرحاد به معنای تغییر در باورهای دینی فرد، بدون ترک آن دین است. به‌عبارتی، تحوّل دینی فرد در درون یک نظام اعتقادی، که در آن، فرد نسبت به پاره‌ای اعتقادات خود تجدید نظر می‌کند؛ خواه در مسیر تقویت آن‌ها و خواه در مسیر تضعیف آن اعتقادات» (خضرائی، ۱۳۸۸).
نوگروی حاد نیز بهمعنی «بروز تغییر بنیادین در نظام اعتقادی و حرکت از یک نظام اعتقادی به نظام اعتقادی دیگر است» (همان). شکل تام نوگروی را برای مثال میتوان در تغییر نظام باورها و جهانبینی یک یهودی محافظهکار که به مسیحیت بنیادگرا گرویده و یا یک هندوی به اسلام گرویده، مشاهده کرد.
اما به لحاظ کاربست اولیهی نظریات موجود در زمینهی نوگرویِ دینی، از خلال «تحول در نظام باورهای فردی»، «تجربیات فردی»، «روابط اجتماعی» و «مسیرهای هویتیابی افراد» (McGuire, 1981: 61)، میتوان سه گذر عمده را فرارو نهاد. گذر نخست، گذری روانشناسانه است که بر نقش عوامل شخصیتی و فردی در بروز نوگروی دینی تأکید میکند. در این چشمانداز، عواملی نظیر بحرانهای شخصی، تجربیات دینی و مکاشفات فردی، حالات نفسانی، تحولات شناختی، تیپهای شخصیتی، سطح هوشمندی معنوی، انگیزههای فردی مبتنی بر پاداش و خسارت و… در تبیین نوگروی دینی استفاده می‌شود. دیگری، گذری جامعهشناسانه است که بر نقش جامعهپذیری دینی، شبکه های روابط، ساختارهای اجتماعی، مسیرهای هویت‌یابی دینی، تکثر ارزشی، جهانیشدن، بحران‌ها و محرومیت‌های اجتماعی و… در بروز نوگروی دینی تأکید میکنند. در هر دو این گذرها بر نقش عوامل اجتماعی و فردی تأکید می‌شود و خلاصه بیش‌تر «علت» دارند تا «دلیل». اما شکل سه‌ومی از نوگروی را می‌توان از دو حالت مذکور متمایز کرد؛ در این حالت که گذری است معرفتی، فرد می‌کوشد از طریق مداقه، تفکر، تحلیل و تحقیق در معتقدات خویش بازاندیشی کند و خلاصه بیش‌تر «دلیل» دارند تا «علت». در حالی که پارهای از نظریات، وزن بیش‌تری را به هر کدام از جنبه‌های مذکور میبخشند، به نظر میرسد در این زمینه مدلی مناسب است که بنا بر واقعیت تجربی به هرسه‌ی این جنبه ها پرتو بیافکند، بدون اینکه تأکیدی بیشازحد بر یکی از آنها روا دارد. در این پژوهش سعی شده است با عطف توجه به هر سه چشم‌انداز بالا، نقش هرکدام از عوامل فردی و اجتماعی در بروز نوگروی توضیح داده شود.

۲-۲-۳ تعریف مفهومی معنویتهای نوپدید

طی دیدگاه‌های گوناگونی که از دههی ۷۰ با ظهور و شناخت پدیدهای با عنوان «جنبشهای نوین دینی» (NRM)^[78] در جامعهشناسی آمریکا مطرح شد مباحثات زیادی بر سر تعبیر و تفسیر این پدیده به راه انداخته شد. برای برخی، ادیان و معنویتهای نوپدید نتیجهی طبیعی بسط و گسترش تغییرات دینی در عصر حاضر هستند (Eliade, 1987: 390) اما به نظر میرسد دایرهی تعابیر و تفاسیری که از معنا و اهمیت آن میشود بسیار گسترده است. اطلاق عناوینی چون «دینداریهای جدید»، «معنویتهای نوپدید»، «رفتارهای نوین دینی» «دینداری لایت» «دین کدر» و… به این گرایشها خود گواه بر فزونی این تفاسیر است.
از سال های آغازین دههی ۵۰ و تشکیل حلقه های درسی محمدجعفر مصفّا که در آن اندیشه‌های کریشنا مورتی ترویج میشد و با ترجمهی آثار کریشنامورتی در سالهای آغازین انقلاب توسط برخی مترجمان، رفته‌رفته جوانان بسیاری به «عرفانهای شرقی» اقبال کردند. از سوی دیگر، در همان سالهای آغازین دههی ۵۰ مرکزی با عنوان مرکز ایرانی مطالعهی فرهنگها تاسیس شد که در آن، آثاری از عرفان سرخپوستی به فارسی ترجمه شد. در آن زمان این آثار بسیار مورد استقبال قرار گرفتند، به طوری که از زمان آغاز ترجمه‌ی این آثار در سال ۵۴ تا سال ۵۷ این کتابها چندین بار تجدید چاپ شدند. پس از پیروزی انقلاب ۵۷ و منحلشدن مرکز ایرانی مطالعات فرهنگها، بودند مترجمانی که دست به ترجمه‌ی سایر مجلدات آثار عرفان سرخ‌پوستی (از جمله آثار دون خوان) و عرفان شرقی زدند. این آثار در ۱۵ سال اول انقلاب بسیار پرفروش گشته و تا آن زمان، دو نحلهی پرنفوذ از معنویتهای نوپدید (تعالیم کریشنامورتی و عرفان سرخپوستی) در ایران شناخته شد (ملکیان، ۱۳۹۲). بنابراین، نخستین طلیعه‌ی گرایشات معنوی نوپدید در ایران از سال‌های آغازین دههی ۵۰ به بعد، بسط و گسترش یافت.
قاطبه‌ی تعاریف موجود در باب معنویت‌های نوپدید، تحت تأثیر تجربه‌ی جوامع غربی از این پدیده شکل گرفته‌اند (ن.ک: کریسایدز، ۱۳۸۶) اما در این پژوهش سعی شده است تعریفی بومی برای معنویت‌های نوپدید ارائه شود. در این تعریف، معنویت نوپدید عبارت است از گرایش به کیفیتی متعالی و فرامادی در هستی تحت تأثیر آموزه‌های نحله‌ها، گروه‌ها و گرایش‌های غیرمادی‌ای که از دهه پنجاه شمسی به بعد در ایران رواج یافته‌اند.

۲-۳ بررسی پیشینهی تجربی پژوهش

پژوهش‌هایی که در حوزه‏ی جامعه‏شناسی دین در ایران به‏صورت تجربی انجام شده‏اند را می‏توان از منظرهای گوناگون دسته ‏بندی کرد. در برخی از این مطالعات، نتایج حاصله عمدتن دنباله‏رو ترجیحات ارزشی فرد پژوهش‏گر و آبش‏خور اعتقادات وی بوده‏اند. در این دسته از پژوهش‏ها، پژوهش‏گر برای گزاره‏‏های اعتقادی خویش اعتبار پیشینی قایل است. چنین پژوهش‌هایی به دور از هر گونه بررسی «انتقادیاندیشانه» (محدثی، ۱۳۸۸: ۳۱) صورت گرفته و اساسن نمی‏توان آن‏ها را کاوشی جامعه‏شناختی دانست. بهعنوان مثال، مژگان میرآخورلی در پژوهشی با عنوان «بررسی میزان پای‌بندی مذهبی دانش‏جویان دانش‏گاه آزاد اسلامی واحد گرمسار»، یکی از علل کاهش پای‌بندی دینی جوانان را «تقلید از فرهنگ غربی که امروزه جوامع غربی را به پوچی و بی‏هویتی و سقوط اخلاقی کشانده است و پیروی از هوی و هوس»، می‏داند (میرآخورلی، ۱۳۸۸: ۶۵). «انتقادی اندیشی یعنی وفاداری به منطق درونی جهد و کوشش فکری با هر نتیجه‏ی ممکن و محتمل … یعنی پی‏گیری کار نقادی تا انتها. بدین ترتیب انتقادی اندیشی مستلزم پذیرش نفی “بالقوه‏ی” اعتقادات خویش و دیگری است؛ نفی‏ای که ممکن است بالفعل بشود یا نشود» (محدثی، ۱۳۸۸: ۳۱).
اما بررسی و به‏کارگیری این‏گونه پژوهش‌های اعتقادیاندیشانه در بحث از پیشینه‏ی پژوهش بنابر عدم قابلیت اعتماد نتایج بهدست آمده از آن‏ها، ضرورت و فایده‏ای ندارد. بنابراین، به‏طور کلی آن‏دسته از پژوهش‌هایی به‏عنوان پیشینه‏ی تجربی در نظر گرفته و بررسی می‏شوند که در آن‏ها، پژوهش‏گر در مقام جامعه‏شناس - به عنوان کسی که از منظر علمی به پدیده‏ها از جمله دین نظر می‏کند - پای‏بند به مواضع معرفتی و روشی رشته علمی خود بوده و اجازه دهد این اصول روند مطالعه‏ی او را به پیش ببرند.
با ایجاد یک دسته ‏بندی موضوعیِ مرتبط با پژوهش حاضر، می‏توان پژوهش‌های انجام شده داخلی و خارجی را در دو طیف عمده قرار داد؛ برخی پژوهش‏گران در مطالعات خود در پی سنجش «میزان» دین‏داری مردمان مورد مطالعه بوده‏ و دین‏دارشدن یا دنیوی‏شدن آنان را هدف قرار دادهاند. دسته‏ای دیگر نیز به مطالعه‏ و گونه‏شناسی انواع سبک‏های دین‏داری پرداخته‏اند^[۷۹]. با وجود این‏که هر دو دسته راه به شناخت وضعیت دینی مردمان می‏برند، اما در این میان، صرفن آن دسته از پژوهش‌هایی برای مطالعه‏ی حاضر دارای اهمیت هستند که در لابه‏لای آن‏ها به عوامل موجد تغییر و تحول در دین‏داری مردمان نیز پرداخته شده است. چنین گزینشی مستقیمن به اهداف پژوهش حاضر باز می‏گردد که در آن، هدف نه سنجش دین‏دار شدن یا دنیوی‏شدن مردمان است و نه سنخ‏شناسی دین‏ورزی آن‏ها، بل‏که مراد، پی بردن به فهم و درک و توصیف مردمان نمونه از تحول در پای‌بندی دینی‏ آنان و رصد کردن آن‌دسته از عواملی است که چنین تحولی را موجب شده‌اند. بدون شک، در این میان، مطالعه و بررسی پژوهش‌هایی مفید فایده است که به اهداف پژوهش حاضر نزدیک‏تراند. آن‏چه در ادامه می‏آید مهم‏ترینِ این پژوهش‏هاست که به دو دسته‏ی داخلی و خارجی تقسیم شده و به ترتیب زمان انجام مطالعه، دسته ‏بندی و گزارش شده‏اند.

۲-۳-۱پژوهش‌های داخلی

«سنجش گرایش دینی دانش‏جویان روزانه دانش‏گاه تبریز و بررسی نقش یادگیری اجتماعی در آن» عنوان پژوهشی است که اسماعیل جلالی (۱۳۷۷) انجام داده است. وی در این پژوهش با بهره گرفتن از روش مطالعه‏ی پیمایشی و با بهرهگیری از ۴۵ گویه به سنجش گرایش دینی ۳۲۵ نفر از دانش‏جویان پرداخته است. مجموعهی گویه ها از طریق تحلیل عاملی به سه بعد اساسی شامل اعتقادات دینی، آمادگی رفتاری دینی و شناخت دینی دلالت میکنند و ضرایب مربوط به روایی مقیاسها برای بعد اول ۸۰%، بعد دوم ۸۵% و بعد سه‌وم ۸۶% گزارش شده است. یافته های پژوهش نشان داد که میان اعتقادات دینی و آمادگی رفتاری دینی و جنسیت تفاوت معناداری وجود دارد، به گونهای که بعد اعتقاد دینی دانش‏جویان دختر نسبت به دانش‏جویان پسر بیش‌تر است، ولی در بعد آمادگی رفتاری، نمره مردان بیش‌تر از زنان است. در ابعاد شناختی، اعتقاد دینی و رفتار دینی نتایج حاکی از وجود تفاوتی معنادار میان دانش‏جویان متاهل و مجرد و بالاتر بودن نمره‏ی دانش‏جویان متاهل در این خصوص است. تحلیلهای رگرسیونی متغیرهای مستقل مطالعه فوق با ابعاد اعتقادات دینی، نشان دهنده‏ی وجود رابطه رگرسیونی میان ابعاد اعتقاد دینی با نوع الگوی دینی، نوع دوستان، ارزیابی مردمان از اطلاعات منابع دینی، هم‌اتاقی‌های فرد، ارزیابی وی از اطلاعات خود و مذهبی بودن مادر و پدر اوست (جلالی، ۱۳۷۷).
احمد غیاثوند (۱۳۸۰) در پژوهشی با عنوان «بررسی فرایند جامعه‏پذیری دینی جوانان» که جهت أخذ درجه‏ی کارشناسی ارشد جامعه‏شناسی از دانش‏گاه تهران انجام داده است، به دنبال پاسخ‏گویی به پرسشات زیر است:

• • وضعیت و ابعاد دین‏داری میان دانش‏جویان چه‏گونه است؟

• • عوامل و منابع مؤثر بر وضعیت و ابعاد دین‏داری دانش‏جویان شامل چه مولفه‏هایی است؟

روش مورد استفاده پیمایش و ابزار گردآوری داده‏ها پرسش‏نامه می‏باشد. جمعیت آماری این پژوهش کلیه‏ی دانش‏جویان دختر و پسر مقطع کارشناسی دوره‏ی روزانه دانش‏گاه تهران در سال ۸۰ – ۱۳۷۹ است که در گروه‏های تحصیلی علوم انسانی، هنر، علوم پایه و مهندسی تحصیل می‏کنند. روش نمونه‏گیری خوشه‏ای چندمرحله‏ای و حجم نمونه ۲۶۳ نفر است. غیاثوند پس از بررسی ابعاد دین‏داری از نظر واخ، دِواس و گلاک و استارک، از مدل گلاک و استارک برای سنجش دین‏داری بهره می‏گیرد.
نتایج تحقیق نشان می‏دهد که خانواده، دانش‏گاه و دوستان تأثیر مستقیم بر جامعه‏پذیر شدن دینی دارند. هم‏چنین ۵۶ درصد از دانش‏جویان دارای دین‏داری قوی، ۲۰ درصد متوسط و ۱۹ درصد دین‏داری ضعیف دارند. در خصوص ابعاد دین‏داری، وی ۵ بعد اعتقادی، عاطفی، شناختی، پیامدی و مناسکی را مورد بررسی قرار می‏دهد که در بعد مناسک دینی، به‏ویژه مناسک جمعی دانش‏جویان پایین‏ترین نمره را أخذ می‏کنند. غیاثوند در نهایت به این نتیجه می‏رسد که در میان دانش‏جویان نوعی «بی‏شکلی دین‏ورزی» وجود دارد و این بی‏شکلی حاکی از رسوخ باورها و ارزش‏های مدرن در دین و رشد نهادها و کارگزاران دینی جدید در کنار نهادهای سنتی است (غیاثوند، ۱۳۸۰).
«مطالعه‏ی میزان و انواع دین‏داری دانش‏جویان» عنوان پژوهشی است که محمد میرسندسی (۱۳۸۳) برای أخذ درجه‏ی دکترا در دانش‏گاه تربیت مدرس انجام داده است. روش تحقیق پیمایش و ابزار گردآوری داده‏ها پرسش‏نامه است. جمعیت آماری این پژوهش را دانش‏جویان دانش‏گاه‏های سراسری شهر تهران تشکیل داده‏‏اند که از طریق نمونه‏گیری چند مرحله‏ای، تعداد ۴۱۵ نفر دانش‏جوی یازده دانش‏گاه به‏عنوان نمونه انتخاب شدند. پرسش اصلی پژوهش نیز این است که انواع دین‏داری در جامعه‏ی معاصر ایران کدام است.
میرسندسی در این پژوهش ۱۲ تقسیم‏بندی راجع به انواع دین‏داری ارائه کرده است. بر این اساس، برای دین‏داری دو سطح مرکزی و پیرامونی در نظر گرفته شده است، که در لایه‏ی مرکزی، دین‏داری مبتنی بر ابعاد اصلی دین (مناسک، باورها و تجربه‏ی دینی) و در لایه‏های پیرامونی انواع دین‏داری ایده‏ئولوژیک/ غیرایده‏ئولوژیک؛ رسمی/ غیررسمی؛ سنتی/ پویا؛ باواسطه/ بی‏واسطه (به‏علاوه میزان پیروی از روحانیت) مطرح شده است.
چارچوب نظری پژوهش با بهره گرفتن از رهیافت نظری “برگر و لاکمن” در حوزه‏ی شناخت کوشیده است انواع دین‏داری را در “واقعیت زنده‏گی روزمره” مورد تحلیل قرار دهد؛ که نکات مهم این رهیافت، طرح نظری پژوهش وی را شکل داده ‏اند و مطابق با آن، مدل تحلیلی و فرضیه ‏های پژوهش سامان یافته‏اند. بر پایه‏ی این طرح نظری “انواع دین‏داری” متغیر وابسته‏ی پژوهش است که در حالت‏های مختلف، یازده وضعیت را در بر می‏گیرد. فرضیه ‏های کلان پژوهش در پنج محور کلی به بررسی رابطه‏ی متغیر وابسته با متغیرهای «ارتباط با رسانه‏های جهانی»، «تعلق به نظام سیاسی»، «محیط دانش‏گاه»، «ارتباط با مراکز و مردمان مذهبی» و «ویژه‏گی‏های فردی» می‏پردازد، که به‏طور جزئی تشکیل ۲۹ فرضیه را داده ‏اند. مهم‏ترین نتایج تجربی تحقیق عبارتند از:
متغیرهای «تعلق به نظام سیاسی» و «مراجعه با مراکز مذهبی» بیش‌ترین رابطه‏ی معنادار مثبت را با تمام انواع دین‏داری داشته‏اند؛ میزان ارتباط با رسانه‏های جهانی با دین‏داری‏های مبتنی بر ابعاد اصلی دین رابطه منفی داشته است. میزان حضور در دانش‏گاه تنها با «دین‏داری باواسطه» (و میزان پیروی از روحانیت) رابطه‏ی منفی دارد؛ در میان متغیرهای فردی، جنسیت نشان‏دهنده‏ی تفاوت معنادار دین‏داری زنان، و بالاتر بودن میزان دین‏داری آن‏ها، نسبت به مردان است؛ و میزان تحصیلات والدین هم در مواردی رابطه‏ی معنادار با برخی از انواع دین‏داری دارد. در مجموع، این پژوهش نشان می‏دهد که نظام سیاسی بیش‌ترین تأثیر را بر شکل‏گیری تمایز میان انواع دین‏داری‏ها در میان دانش‏جویان داشته است و با توجه به پایین بودن شاخص‏های تعلق دانش‏جویان به نظام سیاسی، آن‏ها در مسیر تمایز با دین‏داری‏های مورد نظر نظام سیاسی گام برمی‏دارند (میرسندسی، ۱۳۸۳).
«بررسی سطح دین‏داری و گرایش‏های دینی دانش‏جویان، مطالعه‏ی موردی: دانش‏گاه صنعتی امیرکبیر» عنوان پژوهشی است که ابوالفضل مرشدی (۱۳۸۴) انجام داده است. این پژوهش مبتنی بر چارچوب نظری پیتر برگر است که از منظر برساختگرایی اجتماعی به تبیین وضعیت دین‏داری و گرایش‏های دینی در جوامع در حال گذار می‏پردازد. در پژوهش مذکور سطح دین‏داری و گرایش‏های دینی دانش‏جویان فنی، به‏عنوان یکی از مهم‏ترین حاملانِ آگاهی مدرن، مورد بررسی قرار گرفته و از منظر نظریِ پیتر برگر به تفسیر داده‏های مربوط به میزان دین‏داری و گرایش‏های دینی دانش‏جویان پرداخته شده است.

۳-۹-استعاره ی تبعیّه ی فعلی
ای گل از پرده برون آی که مرغ سحری همره قافله ی باد سحر باز آمد
(خواجو:۱۸۵)
از پرده برون آمدن : الف) (مستعار و مستعارٌله ) ب)استعاره ی تبعیّه است از “حجاب و پرده برون آمدن و جلوه کردن رخسار یار"(مستعارٌمنه ). ب) به معنای ” شکوفایی غنچه گل سرخ ” (مستعارٌمنه ) نیز هست که این نیز استعاره ی تبعیّه است.
مژدگانی که گل از پرده برون می آید این همه پرده که بر کردهی ما می‌پوشی
(سعدی، ۱۳۷۵ : ۱۳۶)
۳-۱۰-استعاره ی تبعیّه ی فعلی و استعاره ی محقّقه
چو گل بیرون شد از بستان چه حاصل ز غلغل بلبل فریادخوان را
(خواجو:۳۱)
“بیرون شد” (لفظاً مستعار و حقیقتاً مستعارٌله ) و استعاره ی تبعیّه ی فعلی است از “پژمرده و دوره ی شکوفایی اش به پایان رسید” (مستعارٌمنه فعلی)
غلغل یا غلغله (مصدر باب فَعله) صدای هم آهنگ پیوسته :
عاقبت منزلِ ما وادیِ خاموشان است حانیاغلغله در عالم افلاک انداز
(حافظ، ۱۳۸۹ : ۱۲۵)
واژگان بیت فوق می تواند معنای حقیقی داشته باشد. چه بلبل پس از تمام شدن دوران شکوفایی “گل” زمزمه و غلغله اش بی فایده است و حتّی دیده شده که چهچه ی بلبل کم میشود و خاموش می گردد :
چون که گل رفت ،گلستان در گذشت نشنوی زان پس ز بلبل سرگذشت
(مولوی، ۱۳۷۵ : ۱۶/۳)
و می تواند “بلبل” و “گل” نماد (استعاره ی نمادین) از عاشق و معشوق باشد.
۳-۱۱-استعاره ی تبعیّه ی اسمی (اسم مشتق)
دل دَستانسرای مستان را پرده سوزی به پرده سازی نیست
(همان :۱۲۰)
دَستان : سرود : جَرَس دستان گوناگون همی زد.
پرده سوزی : استعاره ی تبعیّه از آشکار شدن راز و از نوع تبعیّه ی اسمی است.
(منوچهری، ۱۳۶۹ : ۲۱۴)
پرده سازی : ساختن پرده (آهنگ). ضمناً ایهام دارد به نهفتن راز.
اضافه ی استعاری و ایهام و اضافه ی تشبیهی
دماغ عقل معطّر کن از شمامه ی می بود که بوی عفافش برون رود ز دماغ
(همان:۳۰۳)
دماغ عقل : اضافه ی استعاری، عقل : مستعار و مستعارٌله . “دماغ” ملایم مستعارٌمنه .
شمامه : گلوله ای به اندازه ی نارنج متوسّط از که از انواع موادّ معطّر می ساختند و در دست می گرفتند و گاه بین انگشتها آن را حرکت می دادند. این شمامه هم بوی خوش داشت که اعصاب را تقویت می کرد و هم برای بعضی حالت تسبیح (نه برای ذکر) را داشت که در دست می چرخانده اند. و “شمامه ی می” اضافه ی تشبیهی است. بوی عفاف ایهام دارد:الف) آرزوی تقوا ورزی . ب) بو و خاصیت تقوا وپرهیزگاری (تمایل به تقوا). دماغ: اندیشه . برون رود ز دماغ: کنایتاً به معنی ترک کردن و از عادت برگشتن و باز آمدن ضمناً ” دماغ” در مصراع دوّم برای بوییدن است و با ” بو” ایهام تناسب است .

۳-۱۲-استعاره ی تبعیّه ی وصفی
پرچم آویز طاسک خورشید آتش انگیز خنجر بهرام
(همان :۳۲۵)
طاسک: دایره ای است از فلز برّاق به اندازه کف دست که با زنجیر ظریف و یک بند چرمی به گردن اسب می آویختند که از دور برق می زد و زینتی برای اسب بود :
مه طاسک گردن سمندت شب طرّه ی پرچم سیاهت
(جمال الدین عبدالرزّاق اصفهانی، ۱۳۸۱ : ۱۲۹)
طاسک خورشید : ( خورشید ← طاسک) تشبیه مفرد محسوس به محسوس مفرد.
پرچم آویز: منگوله (منگله) . استعاره از پرتوهای زرین آفتاب که در نقاشی به شکل شعاع هایی از خورشید به اطراف آن می رود ( شکل قاصدک)
آتش انگیز: نمونه استعاره ی تبعیّه ی وصفی ، از درخشش و برش (که چون آتش می سوزد) ستاره ی بهرام که جنگجوی فلک است . این نوع ترکیب ها وتوصیفات براساس باور های نجومی که جای در اساطیر یونان و ایران دارد ، پدید آمده است.
خنجر بهرام : استعاره ی مکنیّه تخییلیّه. بهرام : مستعار و مستعارٌله . ” خنجر” ملایم جنگجو و یا سلحشور” است که مستعارٌمنه است. خدایی که به خورشید پرتوی زرِین و به بهرام ، پیکره ای سرخ( هم چون جنگجویان) داده است. لباس سرخ و خنجر ریشه در” خدای جنگ” آتور āTor دارد که به باورهای نجومی منتقل شده است .
چو راغ را شود از لاله، شُقّه خون آلود به خون لاله بباید گرفت دامن راغ
(همان :۳۰۳)
شُقّه : جامه. “را” نشانه ی فکّ اضافه است : چون شُقّه راغ از لاله، خون آلود شود. شُقّه راغ : (راغ ← شُقّه) اضافه ی تشبیهی.
خون آلود : استعاره ی مصرحّه و تبعیّه (تبعیّه ی وصفی) خون لاله : سرخی لاله. “خون” مجاز است از “سرخی” با علاقه ی ملازمت. ضمناً به جهت ایهامی که در مصراع دوّم هست، “خون لاله” می توان استعاره ی مکنیّه باشد که البتّه معنای ایهامی است و عمده ی تصویرسازی بیت با همان توجیه نخستین است : با شراب باید به چمن رفت. باید دامن راغ به خون خواهی لاله گرفت مصراع نخست معنای زیبایی دارد . چون انبوه لاله ها دامنه دشت و چمن را سرخ کرده ،هر دو مصراع کنایه اند نخستین کنایه از خرم و زیبا شدن مصراع دوّم کنایه از باده گساری.
۳-۱۳-استعاره تبعّیه و ایهام و کنایه
نقش می بستم کز او یکباره دامن درکشم لیکن از شوقم سرشک دیده دامنگیر بود
(همان:۲۲۲)
“نقش می بستم” استعاره ی تبعّیه است( چون مستعار فعل مرکب است) از” در این خیال بودم"( مستعار منه)
جامع:ثبت اندیشه و خیال که مانند تاثیر “نقش” بر صفحه یا لوح است.
در مصراع دوم” دامنگیر” ایهام (ایهام کنایی ) دارد به دو معنا: الف.سرشک دیده ام متصل بردامن می چکید ( و معلوم است با این اشک ریختن نمی تواناز او دل کند) ب.سرشک دیدگانم
دامن گیر شده بودم و نمی گذاشت که از او دل بکنم
دامن در کشم:(مکنیٌ به و لازم )کنایه ایماء است از قید و بند کسی رهایی یافتن و رها شدن (مکنیٌ عنه ) و ملزوم کنایه از مصدر (اسم) است.
۳-۱۴-استعاره ی تبعّیه و کنایه ی قریب
بشوی گرد ز خاطر که دیدگان هر دم زلوح چهره ی خواجو غبار می شویند
(همان:۲۱۸)

شهرستان شاهرود

خانگی

عمومی

کشاورزی

صنعت ومعدن

تجاری

آزاد

روشنایی معابر

جمع کل

درصد

۷۴۱۶۲

۵۲۹۲۰

۱۶۵۶۲۹

۱۳۶۹۳۵

۱۵۹۳۲

۹۸

۱۵۸۹۴

۴۶۱۵۷۰

۱/۳۰

مأخذ : شرکت برق منطقه ای سمنان سال ۱۳۸۱
در جدول شماره ۳-۱۰- تعداد روستاها و خانوارهای روستایی برخوردار از برق ناحیه شاهرود تا پایان سال ۱۳۸۱ و به تفکیک شهرستانهای ناحیه و بر حسب روستاهای بالای ۲۰ خانوار و کمتر از ۲۰ خانوار ساکن ارائه شده است.
وجود تاکستانهای وسیع و سایر درختان میوه در شهرستان شاهرود و ضرورت نگهداری میوه ها علت اصلی توسعه سردخانه در این شهرستان است.
۳-۱۰- تأسیسات دفع فاضلاب
هیچیک از مراکز شهری ناحیه مطالعاتی تا سال ۱۳۸۱ از تأسیسات دفع فاضلاب برخوردار نبوده و سیستم غالب در همه مراکز شهری ناحیه چاه های جذبی بوده است. با این حال قابل ذکر است که طرح دفع فاضلاب در شهرهای شاهرود، دامغان و مجن در درست مطالعه است که اجرای آن در شهرهای شاهرود و دامغان نیز شروع شده است.
فصل چهارم:بررسی شاخص های اصلی در مکانیابی مجتمع های مسکونی
۴-۱- روش تحقیق :
از آنجائیکه تحقیق حاضر بر روی جمعیتی وسیع ( بهره برداران ساختمانی و کارشناسان ادرات ) صورت می گیرد لذا در این تحقیق بیشتر مباحث کیفی می باشند. در این تحقیق سعی شده تا روابط بین متغیرهای مستقل و وابسته تحلیل شود لذا ماهیتی توصیفی تحلیلی ، مبتنی بر آمار توصیفی و استنباطی دارد. شیوه انجام این تحقیق از نوع میدانی بوده و به مطالعه عملکرد بهره برداران ساختمانی در هنگام شروع مجتمع های مسکونی و توجه آنها به پدیده های ژئومورفیک پرداخته است از سوئی دیگر قلمرو زمانی آن با توجه به اینکه داده های این تحقیق در مدت ۴ ماه گردآوری شده و قبلا نیز در رابطه با عنوان تحقیق کار مشابهی صورت نگرفته که در پی تکمیل آن باشیم این تحقیق سرشت مقطعی دارد ( صائبی ، محمد و همکاران ، ۱۳۸۰ ، ص ۴۷۲ ). فرضیه ها با توجه به وسعت معنایی آنها از نوع فرضیه ساده بوده چرا که رابطه بین دو پدیده را می سنجند لذا می توانند خطی نیز باشند ( ساروخانی ، باقر ، جلد اول ، ۱۳۷۷ ، ص ۱۱۴ ).
برای اندازه گیری متغیرهای تحقیق روش های مختلفی وجود دارد. متغیر شامل مولفه ای است که بتواند ارزشهای گوناگون و متفاوت را بپذیرد. این ارزشها می تواند در زمان های مختلف برای یک شخص یا یک شی متفاوت باشد و یـا اینکـه در یک زمـان برای اشخـاص یا موارد مختـلف تفـاوت داشتـه بـاشـد ( صائبی ، محمد و همکاران ، ۱۳۸۰ ، ص ۸۲ ).

اندازه گیری نیز سلسله قواعدی است برای اختصاص دادن اعداد به اشیاء ، افراد و یا رویدادها به منظور کمی ساختن خصیصه های آنها ( هومن الف ، ۱۳۶۸ ، ص ۵ ). برای سنجش متغیرها از طریق پرسشنامه معمولا دو روش عمده وجود دارد. روش سنجش کلی و روش سنجش تفصیلی. در روش سنجش کلی با طرح یک سوال از پاسخگویان خواسته می شود تا با در نظر گرفتن تمامی جنبه ها به اختصاص امتیازی مناسب به سوال بپردازند. در روش سنجش تفصیلی راجع به هر متغیری گویه های متعددی ارائه می شود و امتیاز آن متغیر از جمع امتیازاتی که به گویه ها اختصاص یافته است تعیین می شود ( رابینز ، ۱۳۷۴ ، ص ۱۷۰ ). لذا در این تحقیق از روش سنجش تفصیلی استفاده شده است به نوعی که امتیازات تمامی گویه ها جمع و سپس از میانگین آنها برای اختصاص یک امتیاز به کل پاسخهایی که در رابطه با عملکرد مکانیابی مجتمع های مسکونی می باشد پاسخ داده می شود.
در رابطه با نوع تحقیق بایستی اذعان داشت که تحقیق را به دو منظور متفاوت انجام می دهند. نخست شناسایی پدیده های ژئومورفیک و توجه به آنها در مکانیابی مجتمع های مسکونی و توسعه شهری و دوم ، افزودن به مجموعه دانش بشری در زمینه های خاصی که مورد علاقه محقق است لذا هنگامی که با هدف برخورداری از نتایج یافته ها برای حل مسائل در مکانیابی مجتمع های مسکونی با تاکید بر پدیده های ژئومورفیک به تحقیق می پردازیم آن را تحقیق کاربردی می نامیم ( صائبی ، محمد و همکاران ، ۱۳۸۰ ، ص ۸ ) بنابراین تحقیق حاضر از نوع کاربردی می باشد. شیوه به کارگیری جهت جمع آوری داده ها در سطح جامعه آماری به صورت محاسبه شاخص استاندارد و تبیین وضع موجود و نیز تعیین میزان انحراف وضع موجود از شاخص استاندارد در نزد کارشناسان بوده است. در خصوص اهمیت هر یک از وظایف در تحقق مکانیابی درست و نیز رعایت هر یک از موارد فوق در مکانیابی مجتمع های مسکونی در منطقه مورد مطالعه از دو دیدگاه کارشناسان و بهره برداران مسکونی استفاده نموده ایم این فرایند به صورت نمودار زیر نشان داده شده است.
نمودار۴-۱-بررسی دیدگاه های کارشناسان و بهره بردارن در طیف لیکرت
منبع:ساورخانی،۱۳۹۰،ص۳۴
۴-۲- نوع و نحوه گردآوری داده ها :
داده ها را میتوان به روش های گوناگون ، در مکانهای مختلف و از انواع منابع گردآوری کرد. روش های گردآوری اطلاعات مشتمل است بر مصاحبه حضوری ، مصاحبه تلفنی ، مصاحبه رایانه ای ، پرسشنامه حضوری ، پستی یا الکترونیکی ، مشاهده افراد یا رویدادها با ضبط ( یا بدون ضبط ) صوتی یا تصویری. از نظر مکانی نیز اطلاعات را میتوان به هر یک از راه های بالا در محیطی واقعی که پدیده ها روی می دهند گردآوری کرد. همچنین داده ها را میتوان در موقعیت آزمایشگاهی که در آن متغیرها کنترل و دستکاری می شوند ، در منزل پاسخ دهنده ، در خیابان ، در فروشگاه یا درجایی که نظام شبکه رایانه ای محلی برقرار است گردآوری کرد. منابع اطلاعاتی میتوانند دست اول و یا دست دوم و یا از هر دو نوع باشد. افراد گروه ها و شماری از پاسخ دهندگانی که پژوهشگر آنها را برگزیده است تا احتمالاً دیدگاه های آنها را در زمینه ای خاص گاه به گاه جویا شود نمونه هایی از منابع دست اول هستند. نمونه های اطلاعاتی دست دوم نیز عبارتند از سوابق و بایگانی های موسسات ، نشریات دولتی و نظایر آن. در برخی موارد خود محیط یا محلهای خاص و رویدادها ممکن است منابع اطلاعاتی باشد مانند بررسی آرایش دستگاه ها. اجرای مصاحبه، توزیع پرسشنامه و مشاهده مردم و پدیده ها سه روش عمده ای هستند که در پژوهشهای میدانی (پیمایشی) به کار گرفته میشوند. اگر چه مصاحبه این برتری را دارد که پژوهشگر به هنگام اجرای آن می تواند با انعطاف پذیری پرسشها را تغییر و تطبیق دهد ولی برتری پرسشنامه در آن است که اطلاعات از نظر وقت ، نیرو ، هزینه به طور کارآمدتری بدست می آید از سوئی دیگر روش گردآوری داده ها از محل اسناد و مدارک واجد این برتری است که اطلاعات دقیق به دست می دهد. ( صائبی ، محمد و همکاران ، ۱۳۸۰ ، ص ۲۴۳ تا ۲۴۵ ).
نتیجتاً در این تحقیق با توجه به امکانات موجود و تخصص نگارنده، درجه دقت لازم ، طول مدت تحقیق و سایر هزینه ها و منابع مرتبط و موجود برای گردآوری اطلاعات ، اولاً از روش گردآوری داده ها بر اساس تهیه پرسشنامه ، ثانیا از نظر مکانی در محیط واقعی بهره برداران و کارشناسان ، ثالثاً از منابع اطلاعاتی دست اول و دست دوم نیز استفاده شده است.
حال با این توصیف که پرسشنامه مجموعه ای است از سوالات کتبی و غالباً مبتنی برگزینه های مشخص که پاسخ دهنده جوابهای خود را بر آن درج می کند واز سوئی دیگر پژوهشگر دقیقاً می داند در پی چیست و چگونه باید متغیرهای خود را اندازه گیری کند و پرسشنامه ابزاری کارآمد برای گردآوری اطلاعات به شمار می رود برای این تحقیق پرسشنامه ای با همکاری استاد محترم راهنما و با مشخصات ذیل طراحی گردید:
محتوا و هدف هر پرسش :
ماهیت هریک از متغیرهای پژوهش ( که ممکن است احساسات شخصی یا واقعیات عینی باشد ) نوع پرسشها را معین می کند. اگر متغیرها ماهیت ذهنی یا شخصی داشته باشند یعنی زمانی که در صدد اندازه گیری باورها ، تصورات و نگرشهای پاسخ دهندگان هستیم، پرسشها ابعاد و عناصر مختلف مفهوم مورد نظر را در بر گرفته است و در عین حال در رابطه با بعضی از پرسشها همچون سن و سطح تحصیلی افراد فقط یک پرسش تنها و مستقیم در نظر گرفته شده است. در ضمن در کل پرسشنامه از سوالهای غیر ضروری پرهیز شده است.
زبان و واژه پردازی پرسشنامه :
زبان پرسشنامه با میزان درک پاسخ دهندگان همخوان شده است و به عبارتی هنگامیکه با بهره بردار مصاحبه شده از طریق آموزشهایی که به مصاحبه کننده ها داده شده این مهم محقق شده است.
۳-نوع و شکل ظاهری پرسشها :
از نوع بسته بوده لذا در قالب سوالات از پیش طرح شده از پاسخ دهنده خواسته شده از میان گزینه ها که از مقیاس رتبه ای ( زیاد – متوسط – کم ) برای آنها استفاده شده و به هر گویه پاسخ دهند از سویی دیگر در طراحی پرسشنامه سعی شده به ظاهر آن نیز توجه شود. به عبارتی یک پرسشنامه جذاب و مرتب که دارای مقدمه خوب برای درخواست تکمیل ، راهنماهای مناسب و مجموعه های منظم از پرسشها و گزینه ها باشد ، پاسخ دهی را برای تکمیل کننده ساده تر می کند.
۴- درخواست نامه تکمیل پرسشنامه :
درخواست نامه مناسب که هویت پژوهشگر و مقصود پژوهش را مشخص کند بسسیار ضروری است. برقراری نوعی حسن رابطه با پاسخ دهندگان و برانگیختن آنان به پاسخگویی توام با میل و اشتیاق حائز اهمیت است. لذا سعی شده در خواست نامه با جمله ای مودبانه همراه با تشکر از پاسخ دهنده به خاطر همکاری در تکمیل پرسشنامه تهیه شود.
در زیر به شرح مختصری در رابطه با دو نوع پرسشنامه طراحی شده در این تحقیق می پردازم :
الف ) پرسشنامه ویژه کارکنان ( کارشناسان ) :
این پرسشنامه تفصیلی مرکب از ۶ سوال بوده که متغیرهای توصیفی این تحقیق را تشکیل می دهند و شامل :
جنسیت

۹۰

شرکت های بیمه عمر

۸۵

بانک

۸۴

بیمه

۸۱

خدمات اتوموبیل

۷۵

کارت های اعتباری

۴۵

خشکشویی

۴۰

داروخانه

۳۵

نرم افزار

جدول ۲-۶ تأثیر افزایش ۵%در نرخ حفظ مشتری در خالص ارزش حال ساسر و ریچهلد(۱۹۹۰)
امروزه اکثر شرکت های بیمه با محیطی کاملاً پویا روبرو هستند.همه شرکت های بیمه اعم از کوچک و بزرگ،خصوصی یا دولتی با توجه به تغییرات سریع در موقعیت های رقابتی و شرایط حاکم بر بازار،جذب و حفظ مشتریان تجاری را در رأس برنامه های خود قرار داده اند چرا که بدون تردید بهترین شیوه برای سودآوری می باشد.شرکت های بیمه به منظور اطمینان از تداوم یافتن روابط با مشتریان،در پی طراحی و اجرای استراتژی هایی هستند که به طور پیوسته روابط خود را با مشتریان(بیمه گذاران)بهبود بخشند.بنابراین لازم است شرکت های بیمه نیازهای مشتریان را در کانون توجه خود قرار داده و محیطی را فراهم کنند که بر رضایت مشتری تمرکز داشته باشند.این حقیقت غیر قابل انکار است که بدون وجود روابط خلاق میان مشتریان(بیمه گذاران)و سازمان های بیمه و بدون ارائه خدمت با کیفیت نمی توان آینده روشنی را برای شرکت های بیمه متصور شد.از این رو شرکت های بیمه برای کارآمد شدن نیازمند بدست آوردن اطلاعات کافی از مشتری و توسعه روابط با آنها هستند.

۲-۴۲ نگاهی به وضعیت بیمه‌های زندگی در ایران:
هر ایرانی به طور متوسط از هر صد واحد پولی که بابت حق بیمه به شرکت های بیمه پرداخته است، ۷.۹ واحد آن برای بیمه های زندگی بوده است. براساس آمارهای بیمه مرکزی جمهوری اسلامی ایران حق بیمه سرانه پرداخت شده در ایران برای بیمه های بازرگانی در سال ۱۳۸۹ شمسی (۲۰۱۰ میلادی) ۷۹۱ هزار و ۶۰۰ ریال (با نرخ های تبدیل ارز در آن سال معادل ۷۶.۸ دلار ) بوده است که ۷.۹ درصد آن بابت بیمه های زندگی و ۸۲.۱ درصد آن بابت دیگر پوشش های بیمه ای شامل بیمه شخص ثالث، حوادث راننده و بدنه اتومبیل، درمان، حوادث، آتش سوزی، باربری، مهندسی ، پول، اعتبار و … پرداخت شده است. جایگاه بیمه‌های اشخاص در کشور ما ایده‌ال نیست. بیمه‌های زندگی ۸% کل حق بیمه‌ها را در کشور ما تشکیل می‌دهد در حالیکه همین شاخص در مقیاس جهانی ۵۰٫۷ % است . که این موضوع نشان دهنده شکاف عمیقی است که صنعت بیمه کشور ما با میانگین‌های جهانی دارد)سایت بیمه مرکزی).
نمودار۲-۳ نشان دهنده درصد سهم رشته های بیمه از حق بیمه تولیدی بازار بیمه کشور سال ۱۳۹۱
سایت بیمه مرکزی جمهوری اسلامی))
۲-۴۳ بیمه کارآفرین^[۸۹]
شرکت بیمه کارآفرین نخستین شرکت بیمه خصوصی است که در چارچوب قانون تأسیس بیمه مرکزی ایران و بیمه گری،قانون تأسیس مؤسسات بیمه غیر دولتی و قانون تجارت در تاریخ۲۸/۱۲/۱۳۸۱ به شماره ۲۰۰۸۴۵به ثبت رسیده و با اخذ مجوز از بیمه مرکزی ایران فعالیت خود را در سطح کشور آغاز نموده است.سرمایه شرکت بیمه کارآفرین یک صد و چهل میلیارد است که ۶۵درصد موسسان شرکت متشکل از بانک کارآفرین،گروه های صنعتی و ساختمانی و متخصصان طراز اول صنعت بیمه کشور و ۳۵درصد از طریق عرضه سهام تأمین شده است.
۲-۴۳-۱ موضوع شرکت
الف)انجام عملیات بیمه ای مستقیم در انواع بیمه های اشخاص،اموال و مسئولیت.
ب)تسهیل پوشش اتکایی مورد نیاز از داخل و خارج در خصوص بیمه های صادره.
پ)قبول و پذیرش بیمه های اتکایی از صندوق های بیمه اتکایی خارج از شرکت به صورت متقابل.

۵-۲ ارزیابی و تشریح نتایج آزمون فرضیه ها ۱۳۲
۵-۲-۱ نتیجه آزمون فرضیه فرعی اول ۱۳۳
۵-۲-۲ نتیجه آزمون فرضیه فرعی دوم ۱۳۵
۵-۲-۳ نتیجه آزمون فرضیه فرعی سوم ۱۳۶
۵-۳ پیشنهاد ها ۱۳۸
۵-۳-۱ پیشنهادهایی در راستای یافته های پژوهش ۱۳۸
۵-۳-۲ پیشنهادهایی برای پژوهش های آتی ۱۴۱

۵-۴- خلاصه فصل: ۱۴۱
منابع و ماخذ ۱۴۳
منابع فارسی: ۱۴۴
منابع لاتین: ۱۴۷
پیوست ها ۱۵۱
پیوست شماره ۱ لیست شرکت های نمونه آماری ۱۵۲
پیوست شماره ۲ خروجی نرم افزار آماری: ۱۵۴
جدول ۱-۲ چکیده پژوهش های انجام شده در زمینه پژوهش حاضر ۷۹
جدول ۱-۴ نتایج حاصل از برآورد ضرایب محافظه کاری سود مدل باسو: ۱۰۸
نگاره ۴-۱ آزمون کولموگوروف – اسمیرنوف K-S)) 110
نگاره شماره (۲-۴) آزمون کولموگوروف - اسمیرنوف (مقادیر تبدیل شده) ۱۱۱
نتایج آزمون مانایی متغیرهای پژوهش ۱۱۲
جدول شماره ۴-۴: نتایج آزمون F لیمر ۱۱۶
جدول شماره ۵-۴: نتایج آزمون هاسمن ۱۱۷
جدول شماره ۴-۶: نتایج تخمین مدل (۱) ۱۱۹
جدول شماره ۴-۷: نتایج تخمین مدل (۲) ۱۲۱
جدول شماره ۴-۸: نتایج تخمین مدل (۳) ۱۲۴
جدول شماره ۴-۹: نتایج همخطی ۱۲۶
نمودار ۱-۱ مدل مفهومی تحقیق ۷
نگاره شماره ۱-۴:آزمون F لیمر و آزمون هاسمن ۱۱۵
چکیده:
این تحقیق به بررسی ارتباط بین هزینه های نمایندگی جریان نقدی آزاد و محافظه کاری مشروط در شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران می‌پردازد. برای انجام این تحقیق نمونه ای از ۱۰۶ شرکت از شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران برای دوره ۱۳۸۶ الی ۱۳۹۱ صورت گرفت که در مجموع ۵۳۰ مشاهده برای دوره تحقیق وجود دارد. روش آماری مورد استفاده در این تحقیق روش رگرسیون چند متغیره به شیوه پانل دیتا است. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که شرکت هایی که فرصت رشد محدود دارند ، نقدینگی آزاد بالایی ایجاد می کنند و دارای مقدار کمتری بدهی هستند،نسبت به شرکت هایی که بدهی بیشتری دارند، دارای محافظه کاری مشروط بیشتری هستند،و شرکت هایی که فرصت رشد محدود دارند ، نقدینگی آزاد بالایی ایجاد می کنند و سود سهام نقدی کمتری توزیع می کنند، نسبت به شرکت هایی که سود سهام نقدی بیشتری توزیع می کنند، دارای محافظه کاری مشروط بیشتری هستند،و شرکت هایی که فرصت رشد محدود دارند ، نقدینگی آزاد بالایی ایجاد می کنند و وجه نقد بیش از حد زیاد نگهداری می کنند، نسبت به شرکت هایی که وجه نقد بیش از حد نگهداری نمی کنند،محافظه کاری مشروط بیشتری دارند.
واژگان کلیدی : هزینه های نمایندگی ،جریان نقدی آزاد، محافظه کاری مشروط،سود هر سهم
فصل اول
کلیات تحقیق
۱-۱مقدمه
سهامداران به دنبال حداکثر کردن منافع خویش هستند و مدیران نیز از این قاعده مستثنی نمی­باشند. مدیران علاقمندند در راستای حداکثر کردن منافع شخصی، رفاه اجتماعی و تثبیت موقعیت شغلی خود، تصویر مطلوبی از وضعیت مالی واحد تجاری به سهامداران و سایر افراد ذینفع ارائه نمایند.
لیکن در برخی موارد الزاماً افزایش ثروت مدیران در راستای افزایش ثروت سایر گروه­ ها از جمله سهامداران نیست. این امر عدم همسویی میان منافع مدیران و سایر گروه ­های ذینفع در واحد تجاری را نشان می دهد.با در نظر گرفتن تئوری تضاد منافع میان مدیران و مالکان، مدیران واحدهای‌تجاری‌از انگیزه­ های لازم برای حداکثر کردن منافع خود برخوردار می­باشند. در راستای تحلیل ارزش ایجاد شده برای سهامداران، جریان­های وجوه نقد آزاد شرکت از اهمیت خاصی برخوردار است.
با توجه به تئوری تضاد منافع بین مدیران و مالکان، ممکن است برخی مدیران وادار شوند
جریان­های وجوه نقد آزاد را در پروژه­ های با خالص ارزش فعلی منفی سرمایه ­گذاری تا در کوتاه­مدت برخی از منافع شخصی خود را تأمین نمایند.
مدیران شرکت­ها نمایندگان سهامداران می­باشند، رابطه­ای مملو از منافع متضاد. تئوری نمایندگی، تحلیل­گر این قبیل تضادها، هم اکنون بخش با اهمیتی از ادبیات­های اقتصادی و مالی است. پرداخت سود سهام نقدی به سهامداران ایجادکننده تضاد اصلی بین سهامداران و مدیران است که تا کنون به خوبی مورد توجه قرار نگرفته است. پرداخت سود سهام به سهامداران، منابع تحت کنترل مدیریت را، کاهش می­دهد در نتیجه منجر به کاهش قدرت مدیران می­ شود.
جریان وجوه نقد آزاد، وجوه نقدی است که مازاد بر وجوه نقد مورد نیاز برای کلیه پروژه­ های دارای خالص ارزش فعلی مثبت، وجود دارد. تضاد منافع بین سهامداران و مدیران بر سر سیاست­های پرداخت سود سهام زمانی افزایش پیدا می­ کند که سازمان جریانات وجوه نقد آزاد قابل توجهی ایجاد می­ کند و مشکل اصلی این است که چگونه به مدیران این انگیزه داده شود تا جریان وجوه نقد آزاد را تخلیه نمایند و از سرمایه ­گذاری آن در هزینه­ های سرمایه پایین یا تلف کردن آن در فعالیت­های با بازده پایین جلوگیری شود (جنسن، ۱۹۸۶، ۳۲۳)^[۱].
۱-۲ بیان مساله و چگونگی برگزیدن موضوع تحقیق :
تحقیقات پیشین جریان وجوه نقد آزاد^[۲] را به عنوان یکی از عوامل مشکلات نمایندگی^[۳] بین مدیران و سهامداران تعریف می­ کنند.جریان وجوه نقد آزاد همراه با فرصت­های سرمایه ­گذاری پایین به عنوان یک مشکل نمایندگی اصلی مطرح می­ شود که در این حالت مدیران هزینه­هایی را برای سهامداران ایجاد می­ کنند که ثروت سهامداران را کاهش می­دهد.(آخوندی ،۱۳۹۱)
مدیران واحدهای اقتصادی دارای جریان وجوه نقد آزاد بالا و فرصت رشد پایین، اغلب تمایل دارند تا در پروژه­ های اضافی و یا حتی در پروژه­ های دارای خالص ارزش فعلی منفی^[۴] سرمایه ­گذاری کنند و برای پنهان کردن و پوشش دادن اثرات سرمایه ­گذاری­هایی که ثروت سهامداران را بیشینه نمی­کنند از اقلام تعهدی اختیاری افزایش­دهنده سود استفاده می­ کنند.(جنسن،۱۹۸۶)
جریان وجوه نقد آزاد منجر به تضاد منافع بالقوه­ای بین مدیران و سهامداران می­ شود. سهامداران تمایل دارند که جریان وجوه نقد آزاد به صورت سود سهام نقدی بین آنها توزیع شود، در حالیکه مدیران تمایل دارند تا این جریان وجوه نقد مازاد را در پروژه­ های دارای خالص ارزش فعلی منفی سرمایه ­گذاری کنند ولذا برای پنهان کردن و پوشش دادن اثرات سرمایه ­گذاری­هایی که ثروت سهامداران را بیشینه نمی­کنند از اقلام تعهدی اختیاری افزایش­دهنده سود استفاده می­ کنند.(ایوب ،۱۳۹۲)
سهامداران تمایل دارند که جریان وجوه نقد آزاد به صورت سود سهام نقدی بین آنها توزیع شود، در حالیکه مدیران تمایل دارند تا این جریان وجوه نقد مازاد را در پروژه­ های جدید سرمایه ­گذاری کنند. ممکن است مدیران در این اندیشه به سر ببرند که پرداخت سود سهام به سهامداران، منافع تحت کنترل آنها را کاهش خواهد داد و در نتیجه موجب کاهش قدرت آنها خواهد شد. (جنسن،۱۹۸۶)
تمایل مدیران واحدهای اقتصادی دارای جریان وجوه نقد آزاد بالا و فرصت­های رشد کم، به سرمایه ­گذاری در پروژه­ های اضافی (نهایی)^[۵] یا حتی پروژه­ های دارای خالص ارزش فعلی منفیمی­تواند از طریق ایجاد سرمایه ­گذاری­هایی که ثروت سهامداران را بیشینه نمی­کند، مشکل نمایندگی را افزایش دهد. سرمایه ­گذاری­هایی که ثروت سهامداران را بیشینه نمی­کند سرانجام می ­تواند منجر به قیمت سهام پائین­تر و تحریک سهامداران به بر کنار کردن هیأت مدیره و مدیران ارشد گردد.