• نقش میانجی را بین درخواست ها و پاسخ های سرویس گرا ایجاد می کند.

ESBهای opensourceازجمله Mule ، قابلیت همکاری و انعطاف پذیری بی نظیری را با مکان سازی استفاده مجدد مولفه های سرویس از هر نوع، و تبادل پیغام ها با هر فرمتی هم در داخل و هم بیرون از سازمان را فراهم کرده، و پلت فرمی را ارائه می دهد که یکپارچه سازی app ها و تکنولوژی ها را آسان می کند.
با به کارگیری این الگوی پیشنهادی SOMA، اطلاعات و قابلیت های سیستم اطلاعاتی (سرویس های قابل ارائه)، صرف نظر از پروتکل وفرمت های داده ی آن ها، به منظور پاسخگویی به نیازمندی های درحال تغییر، مجددا به یک روش جدید ایجاد شده، و مورد استفاده قرار می گیرند. برخی از سرویس های اصلی سیستم اطلاعاتی، به همراهESB که گذرگاهی برای حمل این سرویس ها می باشد، در شکل شماره ۳-۱۷ نشان داده اند.

همانطور که در شکل نیز مشخص است، یک سرویس دانه درشت ممکن است از یک یا چند سرویس دانه ریز تشکیل شده باشد. به عنوان مثال اجرای سرویس مدیریت هزینه ی سفارشات، که مستلزم اجرای سرویس های ریز دانه صدور صورتحساب، پرداخت آنلاین و بررسی وضعیت پرداخت هزینه ها می باشد.

شکل ۳–۱۷ سرویس های سیستم اطلاعاتی سرویس گرایspx
ESBمانند یک هابی مشترک عمل می کند که سیستم های اطلاعاتی ناهمگون (با پلتفرم های مختلف) در واحدهای مختلف کسب و کار و همچنین درخواست کنندگان در خارج از سازمان می توانند به آن متصل شوند تا با مشارکت با یکدیگر، نیازمندی های مشتریان را با سرعت بیشتری پاسخگو باشند. در واقع از این راه حل می توان، برای یکپارچه سازی انواع مختلفی از سرویس های سیستم اطلاعاتی، از طریق انتقال پیام، استفاده کرد. در حقیقت این زیر ساختار امکان این را فراهم می کند، تا سرویس هایی از برنامه های کاربردی درخواست شده، توسط دیگر برنامه های کاربردی، مستقل از پلت فرم های آن ها، مورد استفاده ی مجدد قرار بگیرند. در این صورت همانطور که در شکل ۳ – ۱۸ قابل مشاهده است، هر یک از سیستم های اطلاعاتی می توانند درخواست کننده و یا فراهم کننده سرویس باشند. درخواست کننده ی سرویس برای استفاده از سرویس هر یک از برنامه های کاربردی، به باس، که مسئول تحویل درخواست به فراهم کننده ی سرویس می باشد، متصل می شود.
ESBبه عنوان یک زیر ساختار برای بهم پیوستن سرویس ها، برای دستیابی به انعطاف پذیری بالاتر، درخواست ها را به صورت پیغام هایی می پذیرد، سپس روی آنها عملیات را انجام می دهد و از آنجایی که این پیام ها سرتاسر باس جریان پیدا می کنند، میان آن ها نقش میانجی را ایفا می کند. به طور کلی مسئولیت تحویل، درخواست های سرویس، و روت کردن (مسیریابی) آن ها به باس سرویس سازمان محول شده است.
به طور کلی راه حلESB، قابلیت همکاری بین سیستم های اطلاعاتی و مولفه های دیگر را از طریق آداپترهای مبتنی بر استاندارد و واسط ها فراهم کرده است. و از طرفی مسئول کنترل، جریان مناسب، و تفسیر کلیه ی پیغام ها در میان سرویس ها با به کارگیری تعدادی از پروتکل های سرویس گرایی می باشد. در این میان افزار ابعاد زیر ساختار مجازی باس، می تواند به اندازه ی بار کاری ای که پشتیبانی می کند، بزرگ و یا کوچک شود.

شکل ۳-۱۸٫الگوی راه حل ESB برای استفاده از سرویس های سیستم اطلاعاتی در سازمان
۳-۸ برنامه ریزی استراتژیک سیستم اطلاعاتی
همانطور که می دانیم اطلاعات، یک منبع سازمانی است، و همچون هر منبع سازمانی دیگر، باید به طرز مناسبی، در سطح سازمان توزیع و به اشتراک گذاشته شود. این توزیع و به کارگیری مناسب اطلاعات، مستلزم یک برنامه استراتژیک است. فرایندی که در آن سازمان ها محیط های داخلی و خارجی خود را تحلیل کرده، و بر اساس آن استراتژی هایی را خلق می کنند که آن ها را در راستای رسیدن به اهداف تعیین شده (حرکت از وضع موجود به وضع مطلوب ) یاری می کند. به طور کلی منظور از استراتژی یک سازمان، تدوین برنامه ای در جهت هدایت عملیات سازمان، تعیین اهدافی که باید تحقق یابند، و بالاخره تعیین خط مشی های تدارک و تخصیص منابع برای دستیابی به آن هدف ها] ۷[ می باشد.
یک استراتژی مناسب برای سیستم های اطلاعاتی، مطابق با نیازمندی های یک سازمان در یک زمان مشخص تعریف می شود. برنامه ریزی استراتژیک می تواند، نقطه آغازی برای مدیریت سیستم های کارا و اثر بخش در سازمان باشد.
اطلاعات تولید شده، انباشته شده، و یا توزیع شده در درون یا بیرون سازمان بایستی در جهت دستیابی به اهداف سازمان طراحی شده باشند. استفاده بهینه از این اطلاعات به عنوان یک منبع سازمانی، با معیار بر آورده کردن نیازها، و کمک به دستیابی به اهداف و ماموریت های سازمان در سطوح مختلف سنجیده می شود. برنامه ریزی اطلاعات (تهیه برنامه ای که ارتباط اطلاعات را با اهداف سازمان روشن می کند)، فعالیتی است که یک واحد سازمانی به صورت مستقل، و تنها با توجه به نیازهای ویژه خود بتواند انجام دهد.
اکثر سازمان ها در مواجهه با فناوری اطلاعات، بنا به ضرورت و به صورت بخشی، به استقرار سیستم های اطلاعاتی و فناوری اطلاعات پرداخته اند. اما به تدریج، بخش های مختلف، به جزیره های اطلاعاتی که مستلزم طراحی، بهره برداری و پشتیبانی سیستم های اطلاعاتی آن بخش هستند، تبدیل شده اند. که این امر موجب تعامل نامناسب بین بخش های سازمان، عدم هماهنگی توسعه فناوری اطلاعات با اهداف کلان و استراتژی سازمان شده است. این عوامل باعث شدند تا سازمان را به این فکر وادارند که برای فناوری اطلاعات در سازمان خود و طراحی و ساخت سیستم های اطلاعاتی بخش های مختلف، برنامه ریزی کنند.
کلیه گروه های سازمان به تناسب حیطه فعالیت و تخصص خود، به ویژه مدیران ارشد و افراد خبره سازمان می توانند در برنامه ریزی استراتژیک فناوری اطلاعات آن سازمان مشارکت کنند. مدیران استراتژیک با تنظیم برنامه های استراتژیک در تلاش هستند تا رهبری و مدیریت را با یکدیگر تلفیق کرده و از این طریق، سازمان را در قبال تغییرات و تحولات محیطی همواره در حالت پویا و فعال نگه دارند. تا به واسطه ی آن بتوانند در جهت تحقق رسالت سازمان قدم بردارند. در یک تعریف کلی، برنامه ریزی استراتژیک سیستم های اطلاعاتی را فرایند طراحی و ساخت سیستم های اطلاعاتی ای می دانند که به سازمان برای اجرای برنامه کسب و کار و تحقق اهداف آن کمک می کند.
با برنامه ریزی استراتژیک در حوزهIT ، این اطمینان حاصل می شود که تصمیمات گرفته شده در حوزه ی ITو پیاده سازی سیستم های اطلاعاتی، مبنی بر یک استراتژی صحیح و فکر شده است. برای کسب موفقیت، در اجرای فناوری اطلاعات، سازمان ها نیاز به برنامه ریزی مناسبی برای سیستم های اطلاعاتی ای دارند که هم راستا با استراتژی های تدوین شده ی سازمانشان عمل کند. همسویی استراتژیکی بین سازمان و سیستم های اطلاعاتی و فن آوری اطلاعات، در طول سالیان زیادی مورد نظر بوده است.
شرکت هایی که از مدیریت استراتژیک در زمینه فناوری اطاعات و سیستم های اطلاعاتیشان استفاده می کنند، موفقتر و سود آورتر می باشند. در سایه ی مدیریت استراتژیک شاخص های فروش، سود آوری و بهره وری سازمان بهبود می یابد، نگرش به تغییرات، به مثابه ی فرصت تلقی می شود. اثرات شرایط نامطلوب، و تغییرات نامناسب، به حداقل رسیده و این امکان فراهم می شود تا وقت و منابع کمتری، صرف اصلاح خطاها و نقایص شود.
لازم به ذکر است که متدولوژی برنامه ریزی استراتژیک، برای کلیه سازمان ها به صوت کاملا منحصر به فرد وجود ندارد بلکه بایستی آن را با شرایط و اهداف سازمان مورد نظر بومی سازی کرد. نقطه شروع در برنامه ریزی استراتژیکIT (و سیستم های اطلاعاتی)، ارزیابی وضعیت طراحی اولیه سیستم هاست. به عبارتی می توان گفت، سیستم های طراحی شده، مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد.
با تجزیه و تحلیل مدل های طراحی شده و تطبیق آن در سازمان مورد نظر می توان منافع و قابلیت ها، نقاط قوت و ضعف سیستم ها را در راستای اهداف و ماموریتهای سازمان استخراج کرده و با تعیین راهبردهایی در جهت اصلاح آن ها، سیستم های طراحی شده را وارد فاز اجرایی کرد. به عبارتی، با بهره گیری از راهبردهای پیشنهادی که از دیدگاه خبرگان و مدیران ارشد سازمانی ناشی شده و مورد بررسی آن ها قرار گرفته، سیستم های اطلاعاتی طراحی شده می توانند روند پیاده سازی پیدا کنند]۸[.
از این رو ما نیز در این تحقیق، از برنامه ریزی استراتژیک به عنوان ابزاری برای سنجش سیستم اطلاعاتی سرویس گرا که در بخش قبل طراحی شد، استفاده می کنیم و با توجه به اینکه برنامه ریزی استراتژیک برای هر سازمانی و مطابق با نیازمندی های آن سازمان متفاوت است، لذا در فصل بعد یک سازمان را به عنوان مطالعه ی موردی در نظر گرفته، و عملیات تطبیق سیستم اطلاعاتی طراحی شده، و استخراج راهبردهای پیشنهادی در جهت بهبود مدل را مطابق با آن سازمان انجام می دهیم. در این روش تحقیق، به منظور استخراج راهبردها با هدف اعمال آنها در مدل پیشنهادی، ازماتریسSWOT استفاده می شود که در بخش بعد راجع به این روش تدوین استراتژی ها توضیحاتی داده شده است.
۳– ۹ نتیجه گیری
در این فصل ، با در نظر گرفتن فرایندهای کسب و کار موجود در سیستم و روند جریان اطلاعات به طراحی و مدلسازی سیستم اطلاعاتی سرویس گرا با بهره گرفتن از متدولوژی SOMA پرداختیم. سرویس های استخراج شده، از این سیستم، با بهره گرفتن از ESBکه از جمله الگوهای راه حل این متدولوژی می باشد، مورد استفاده قرار می گیرند. با طراحی این سیستم سرویس گرا، مهمترین مسئله، یعنی تغییر در نیاز های سازمان بزرگ مقیاس و یکپارچگی واحدهای مختلف سازمان پوشش داده می شود.
فصل چهارم
محاسبات و یافته های تحقیق
۴ – ۱ مقدمه
در فصل سوم سرویس های سیستم اطلاعاتی سرویس گرا را با استخراج سرویس های مربوطه طراحی و مدلسازی کردیم. در این فصل، سیستم های اطلاعاتی طراحی شده در فصل قبل را بر روی یک مطالعه موردی پیاده می کنیم و بخش های اصلی سیستم پیشنهادی ارائه و بررسی می شوند وسرویس های شناسایی شده را برای این محیط واقعی تطبیق می دهیم وتوسط تحلیل سلسله مراتبی و نرم افزار expert choiceارزیابی می کنیم.از آنجائیکه طراحی و پیاده سازی موفق این سیستم اطلاعاتی سرویس گرا، در راستای اهداف سازمان، و برآورده ساختنهر چه بهتر نیازمندی های آن سازمان محقق می شود، لذا با طراحی مجدد این سیستم برای سازمان مورد مطالعه، نقاط قوت، ضعف، فرصت ها و تهدید های مدل پیشنهادی را استخراج می کنیم، و با بهره گرفتن از ماتریس SOWT، راهبردهایی را در جهت اصلاح و بهبود این سیستم پیشنهادی استخراج می کنیم. این راهبردهای ارائه شده، طی یک نظرسنجی با افراد خبره، مدیران و کارشناسان ارشد سازمان، مربوطه استخراج می گردند تا مطابق با این راهبردها، سیستم مورد نظر سفارشی شده، و روند پیاده سازی بگیرد.
۴-۲ مطالعه موردی – شرکت ایران خودرو
مطالعه موردی انجام گرفته شرکت ایران خودرو می باشد. شرکت ایران خودرو بزرگترین شرکت خودرو سازی کشور می باشد که به طور متوسط ۶۵ تا ۷۰ درصد تولید خودرو داخل کشور را به طور دائم به خود اختصاص داده است.این سازمان با اتکا به مدیریت غیر متمرکز باعث رشد قابلیت ها و خلاقیت ها شده، و در این مدت توانسته است، با باسابقه ترین شرکت های تولید کننده خودرو در جهان به رقابت بپردازد.ایران خودرو در سال ۱۳۴۱ با هدف تولید و فروش انواع خودرو با نام اولیه ایران ناسیونال تاسیس شد. بعد از سال ها این شرکت در پی توسعه فعالیت هایش و با تولید ۱ میلیون خودرو سواری و تجاری و با به کارگیری ۲۱ هزار نفر نیروی انسانی به بزرگترین گروه صنعتی درمنطقه خاورمیانه و شمال آفریقا(MENA) تبدیل شد که به فعالیت های صنعتی و خدمات در بخش صنعت خودرو می پرداخت. ایران خودرو با هدف رسیدن به کلاس جهانی، به تاسیس مرکز تحقیقات، و مراکز تست خودرو، توسعه موتور به همراه جدیدترین ماشین آلات و تجهیزات تولیدی خود پرداخت. اقداماتی که با همکاری کشورهای عمده اروپایی در بخش صنعت خودروی آلمان و فرانسه حاصل شدند. ایران خودرو دارای شرکت های تابعه متعددی از جمله ساپکو، ایساکو، ایپکو، تام است، که در قالب یک گروه واحد، این شرکت را به سوی اهدافش یاری می دهند.
این شرکت ها در بخش های مختلفی از جمله، تامین قطعات، سیستم ها و تجهیزات تولیدی، خدمات پس از فروش، نیروی محرکه و …. فعالیت دارند. همچنین ایران خودرو در حوزه های سرمایه گذاری، امور مالی ، لیزینگ و توسعه کسب و کار سرمایه گذاری هایی کرده است.
علل انتخاب این سازمان برای مطالعه موردی عبارتند از :

• این شرکت ، یک شرکت شناخته شده است و بحث خدمات در آن بسیار ملموس است.

• یکی از مهمترین اهداف این شرکت، افزایش حجم تولید و بهره وری است، از این رو به کارگیری معماری سرویس گرا با توجه به مزایای این معماری در سازمان مورد استقبال قرار می گیرد.

• شرکت مایل است تا حد ممکن به منظور استفاده از منابع فعلی سازمان و کاهش هزینه ها، برنامه های کاربردی مختلف سازمان با پلت فرم های گوناگون را با یکدیگر هماهنگ کند، لذا سرویس های این سیستم اطلاعاتی می توانند توسط بخش های مختلف این سازمان مورد استفاده قرار گیرند.

• سازمان دارای شعب و نمایندگانی در نقاط جغرافیایی مختلف است، که هر کدام از این شعب، برنامه های کاربردی متفاوتی را دارند، یعنی هر کدام از این برنامه های کاربردی با پلت فرم های گوناگونی عملیات را انجام می دهند . از این رو استقرار یک سیستم اطلاعاتی سرویس گرا موجب استقلال از سکوی مختلف اجرا و همچنین این امکان را فراهم می کند تا فرایند تولید در شعب مختلف یکپارچه گردد.

• سازمان تمایل دارد تا یکپارچگی و هماهنگی برنامه های کاربردی شعبات مختلف با دفتر مرکزی را افزایش دهد.

• از بعد هزینه، طراحی و پیاده سازی سیستم های سرویس گرا مقرون به صرفه تر است.

به طور کلی می توان اهداف برون سپاری را برای شرکت ایران خودرو به صورت زیر تشریح کرد:

• کسب مزیت رقابتی در کشور و حتی در خارج از کشور

• توسعه شرکت برای صادرات محصولات

• بهره مندی از دانش و تکنولوژی روز دنیا

• همکاری با شرکت های بزرگ دنیا و انتقال دانش و تکنولوژی آنها به داخل کشور

• کاهش هزینه های اجرایی و تولیدی

• ارتقاء کیفیت محصولات تولیدی

اگر يك نگاشت *-همومورفيسم باشد آن‌گاه مثبت است. زيرا اگر طبق قضيه 6-2-4 از [9]، وجود دارد كه پس :
لذا كاملاً مثبت است چون براي هر  يك نگاشت *-همومورفيسم است و مثبت.
گزاره 1-4-3 (قضيه نمايش اشتاين اسپرينگ^[1]): فرض كنيم A يك -جبر يكاني باشد و يك نگاشت كاملاً مثبت،آن‌گاه فضاي هيلبرت و *- همومورفيسم يكاني و عملگر كراندار موجودند به طوري كه :
اثبات: قضيه 1-4 از [13] .عکس این قضیه در ] 22 [اثبات شده و در ] 10[ قضیه 2 نیز بیان شده است.
اگر يكاني باشد، آن‌گاه، طولپا است. سه تایی را نمایش اشتاین اسپرینگ برای گوییم.

تعریف 1-4-4: اگر یک نمایش اشتاین اسپرینگ برای باشد و فضای خطی بسته ی تولید شده توسط باشد. چون تحت پایاست پس تحدید به ، *-همومورفیسم را به صورت تعریف می کند به طوری که و . لذا یک نمایش اشتاین اسپرینگ است به طوری که دارای این شرط اضافی است که فضای خطی بسته ی تولید شده توسط می باشد. بنابر این اگر یک نمایش این شرط اضافی را داشته باشد که سه تایی را یک نمایش اشتاین اسپرینگ مینیمال گوییم.
گزاره 1-4-5: فرض كنيم يك -جبر و يك نگاشت كاملاً مثبت باشد و دو نمايش اشتاين اسپرينگ مينيمال براي باشند. آن‌گاه عملگر يكاني موجود است به طوري كه.
اين گزاره در واقع منحصر به فردی اين نمايش را نشان مي‌دهد.
اثبات: [13]، قضيه 2-4.
قضیه 1-4-6:فرض كنيم يك نگاشت خطي باشد آن‌گاه كاملاً مثبت است اگر براي هر ، نگاشت به شكل باشد در حالي‌كه .
اثبات: ]19 [، قضیه 1.
در]19[، یکتایی نمایش نیز نشان داده شده است.
تعریف 1-4-7: فرض کنیم یک عملگر خطی کراندار باشد که دو فضای توپولوژیک هستند و یک فضای برداری است. همچنین دو نگاشت باشند به طوری که . در این صورت گوییم یک عملگر پیچشی است. هم چنین این مفهوم وقتی که یک گروه یا یک جبر باشد و نمایش هایی از باشند، بر قرار است.
1-5 : حالت، حالت محض و حوزة عددي و ماتریسی يك عملگر :
تعريف 1-5-1: فرض كنيم يك زير فضاي خودالحاق از  جبر و شامل همانی I باشد. تابعك خطي را يك حالت گوييم هرگاه مثبت بوده و .
تعریف 1-5-2 :فرض كنيم يك حالت باشد. اگر يك نقطه فرين از مجموعه محدب باشد كه مجموعه همه حالت‌هاي است، گوييم يك حالت محض است.
در تعاريف زير فرض كنيم یک فضاي هيلبرت و يك عملگر خطي كراندار روي باشد.
تعريف 1-5-3: حوزه عددي عملگر به صورت، تعريف مي‌شود و شعاع عددي آن عبارتست از:
.
طبق قضيه 17-2 از [8]، براي فضاهاي متناهي البعد، مجموعه همه تصاوير تحت همة‌ نگاشت‌هاي يكاني مثبت از به اعداد مختلط است.
تعريف 1-5-4:‌ فرض كنيم يك جبر و باشد. برد ماتريسي را که با نشان مي‌دهيم به صورت زير تعريف مي‌شود:
يك نگاشت كاملاً مثبت يكاني است:
تعريف 1-5-6: فرض كنيم  يك حالت روي  - جبر باشد آن‌گاه:
1)  يك حالت محض است اگر و فقط اگر نمايش ، تحويل‌ناپذير است.
2) اگر A آبلي باشد آن‌گاه  يك حالت محض است اگر و فقط اگر  يك مشخصه روي باشد.
اثبات: قضيه 6-1-5از [17].
خاطر نشان مي‌كنيم كه طبق [17] اگر  يك حالت روي  - جبر A باشد ، نمايش يك به يك و بردار يكه موجود هستند که به طوری که :
در واقع و كامل شده است. نمایش را نمايش () گوييم. البته يك ضرب داخلي روي تعريف مي‌كند و اگر يك نمايش باشد و آن‌گاه يك بسط منحصر به فرد روي دارد.
فصل سوم
ساختار مجموعه‌هاي محدب C^* (C^*- محدب)
2-1: مجموعه‌هاي محدب :
تعريف 2-1-1: زيرمجموعه از -جبر يكاني را -محدب (يا محدب  ) گوييم هرگاه، جايي كه و براي همه  ها.
تعريف 2-1-2: مجموع‌ متناهي را تركيب محدب  و را ضرايب محدب  مي‌ناميم.
تعريف 2-1-3: فرض كنيم زير مجموعه جبر  يكاني باشد، غلاف  - محدب را كوچكترين مجموعه محدب  شامل تعريف مي‌كنيم و با نشان مي‌دهيم. در واقع :
حال اگر غلاف  -محدب را با نشان مي‌دهيم كه به صورت :
است.
تعريف 2-1-4: فرض كنيم يك جبر  يكاني باشد و . دو عملگر را هم‌ارز يكاني گوييم هرگاه يكاني موجود باشد به طوري كه و آن را با نشان مي‌دهيم.
تعريف 2-1-5: تركيب محدب را يك تركيب محدب  محض گوييم هرگاه ضرايب  - محدب ، معكوس پذير باشند.
تبصره 2-1-6: اگر يك مجموعه محدب  باشد آن‌گاه محدب نيز است.
اثبات:
فرض كنيم و كه و . چون بنابراين پس :
كه و . چون محدب  است لذا :
تبصره 2-1-7: اگر محدب  باشد و به طوري كه آن‌‌گاه.
اثبات:
فرض كنيم به طوري كه و و اگر پس يكاني موجود است كه يعني در نتيجه :

شایان ذکر است که بر اساس آمار به دست آمده از سرشماری سال ۹۰ جمعیت بالای ۱۸ سال کرمانشاه حدود ۶۳۴۰۰۰ نفر برآورد شده است (سایت،www.amar.org.ir، (۱۳۹۲/۰۴/۰۱) .
۳-۷- روش نمونه گیری
نمونه گیری یعنی انتخاب تعدادی از افراد، حوادث و اشیا از یک جامعه تعریف شده به عنوان نماینده ان جامعه. مساله ای که بیشتر محققان در برنامه ریزی هر تحقیق با آن مواجه هستند، اندازه یا حجم لازم برای نمونه است. قانون کلی در این مورد، بزرگترین اندازه ممکن را تصویب می کند. هدف از مطالعه نمونه کسب اطلاعات درباره جامعه ای است که نمونه از آن انتخاب شده است. بنابراین هر چه نمونه یا حجم بزرگتری انتخاب می شود. شاخص های اماری محاسبه شده برآورد دقیق تری از پارامتر های جامعه به دست خواهد آمد (دلاور،۱۳۸۹ :۱۳).

روش نمونه‌گیری تلفیقی و ترکیبی بوده بدین صورت که با بهره گرفتن از تکنیک چند مرحله‌ای و سهمیه‌ای، جمعیت یا حجم نمونه انتخاب شده است. شهر کرمانشاه دارای ۸۴ محله است که بر اساس ویژگیهای اجتماعی- اقتصادی به ۷ گروه تقسیم شده ( که این کارقبلا توسط شهرداری کرمانشاه انجام شده است) سپس در هر گروه به روش تصادفی یک محله انتخاب شده در مرحله بعد از هر محله یک خیابان اصلی و سپس دو خیابان فرعی از آن انتخاب و به‌صورت متناسب از دو طرف خیابان و با حفظ فاصله گام منازل انتخاب شده و با فرد بالای ۱۸ سال مصاحبه شد
با توجه به اینکه حجم نمونه ۳۸۴ نفر برای جامعه با جمعیت بالا معرف است در پژوهش حاضر به صورت متناسب ۴۰۰ نفر به صورت تصادفی انتخاب شد.
۳-۸- روش گردآوری اطلاعات
در فصل اول و دوم پژوهش و همچنین قسمت­ هایی از فصل سوم با بهره گرفتن از روش اسنادی که شامل استفاده از کتاب، مجله، ماهنامه­ها، پایان نامه­ های مرتبط با موضوع پژوهش، طرح­های پژوهشی و سایر اسناد و مدارک مرتبط با موضوع می­باشد، اطلاعات و مطالب مورد نیاز جمع­آوری گردیده است. در فصل سوم و چهارم و در قسمت پیمایشی تحقیق از طریق پرسشنامه اقدام به جمع­آوری اطلاعات گردید. و برای اینکه اطلاعات اخذ شده از افراد مورد مطالعه از اعتبار کافی برخوردار باشد و همچنین در تجزیه و تحلیل داده ­ها دچار مشکل نشویم، سوالات پرسشنامه در قالب سوالات بسته طراحی گردیده است. در واقع از آنجا که پرسشنامه ساده ترین راه تهیه ماتریس داده های ساختمند است ( که درباره آنها صحبت شد )، رایج ترین تکنیک مورد استفاده در تحقیق پیمایشی است (دواس،۱۴:۱۳۸۹). سوال در درون پرسشنامه معنای واقعی خود را می‌یابد. بنابراین پرسشنامه و شیوه تنظیم آن نقش مهمی در کار تحقیق دارد (ساروخانی، ۱۳۸۶: ۲۳) پرسشنامه ابزاری ساختمند برای گردآوری اطلاعات است که در آن از هر پاسخگویی مجموعه سوالات یکسانی پرسیده می شود و پر کاربرد ترین ابزار در تحقیقات اجتماعی می‌باشد (دواس، ۱۳۸۹: ۸۷).
در این تحقیق نیز از تکنیک پرسشنامه برای جمع آوری داده ها استفاده شده است
۳-۹- سطح تجزیه و تحلیل داده ها
طرح تحقیق چهارچوبی است برای تفسیر نتایج داده‌ها، چارچوبی که به ما کمک می کند کاری بیش از گزارش ساده انجام دهیم (دواس،۱۳۸۹: ۵۱۷). در این پژوهش، پس از گردآوری پرسشنامه‌ها و کنترل و بازبینی پاسخ ها، اطلاعات از پرسشنامه استخراج و بر مبنای کدهای از پیش تعیین شده در برگه های کدگذاری درج شده وآنگاه کلیه داده ها در محیط spss وارد می‌کنیم تا محاسبات آماری لازم انجام گیرد.
۳-۱۰- تکنیک‌های آماری مورد استفاده در توصیف و تحلیل اطلاعات
در اینجا از دو نوع تکنیک آماری استفاده می شود :
۱) تکنیک‌های آماری توصیفی ساده: تکنیکی ساده و یک متغییری است و شامل محاسبات درصدی، جداول توزیع فراوانی و نمودارها، درصد فراوانی، درصد تجمعی، مد، میانه، میانگین، انحراف معیار و توصیف آنها.
۲) تکنیک های آماری تحلیلی: تکنیک‌های پیچیده و دو یا چند متغییری هستند، (نقیب السادات ۱۳۹۱: ۷۷). از آزمونهای آماری متناسب با نوع متغییرها مثلاً برای سطح سنجش فاصله ای - فاصله ای از ضریب همبستگی پیرسون و اگر ترتیبی - ترتیبی باشد می شود از گاما و اسمی - اسمی از لاندا استفاده می شود و همچنین سایر آزمونها متناسب با اهداف و متغییرهای در فرضیه ها، از جداول رابطه ای برای تحلیل و توصیف استفاده می شود (دواس،۱۳۸۹: ۱۹۴-۱۹۵) به عبارت دیگر آزمون های آماری برای بررسی روابط میان متغییر ها به کار می روند. هدف از استفاده از این آزمونها، استنباط است تا بتوان مشخصات نمونه را به جامعه آماری تعمیم داد ( غیاثوند، ۱۳۸۷:۱۲۴). استفاده مناسب از آزمون های آماری مختلف برای تحلیل داده ها متضمن شناسایی دقیق سطوح سنجش متغییر ها ( اسمی، ترتیبی، فاصله ای و نسبی ) و نیز سطوح تاثیر گذاری (مستقل یا وابسته ) آنهاست (غیاثوند، ۱۳۸۷ :۱۲۴).
یعنی از طریق این روش می توان هم به سوالات از نوع چگونگی و هم به سوالات از نوع چرایی پاسخ تجربی اقامه کرد. بنا بر این پژوهشگر در مرحله تحلیل داده ها با بهره گرفتن از روش های آماری به توصیف، تبیین و بررسی روابط بین متغییر ها می پردازد ( ساعی، ۱۳۸۱:۴۳).
در این پژوهش تمامی متغییرها در بالاترین سطح ممکن (فاصله ای ) اندازه گیری شده است که متناسب با آن از ضریب همبستگی پیرسون استفاده شده است. و سایر متغییرهای زمینه ای متناسب با سطوح سنجش از آن آزمون به عمل آمده است.
۳-۱۱- واحد تحلیل^[۱۵۷] یا مشاهده
واحد تحلیل واحدی است که اطلاعات از آن گرداوری می شوند. واحدی که خصوصیات ان را توصیف ی کنیم. غالبا در تخقیق پیمایشی واحد تحلیل فرد است (دواس،۱۳۸۹ : ۴۱). در بیشتر تحقیقات پیمایشی واحد تحلیل با واحد مشاهده یکی است. «واحد مشاهده یا واحد جمع‌ آوری اطلاعات^[۱۵۸] عبارت است از عنصر یا مجموعه‌ای از عنصرها که درباره آن اطلاعات جمع‌ آوری می‌شود» (ببی؛ ۱۳۸۸: ۴۱۹). در این بررسی، با توجّه به این که اطلّاعات مورد نیاز از فرد جمع‌ آوری می‌شود، واحد مشاهده، یا واحد نمونه‌ای^[۱۵۹] تک تک افراد نمونه‌ای هستند که بر حسب روش نمونه‌گیری انتخاب می‌شوند. واحد تحلیل در این پژوهش فرد می باشد و شامل هر فرد پاسخگویی است که ویژگی های مطرح شده در جامعه آماری را داشته باشد.
۳-۱۲- سنجش روایی و پایایی ابزار اندازه گیری
۳-۱۲-۱- اعتبار (روایی)^[۱۶۰]
اعتبار عبارت است از میزان انطباق پذیری تعریف مفهومی متغییر و تعریف عملیاتی آن (قاضی طباطبایی، ۱۳۸۱: ۱۳). به عبارت دیگر در بحث اعتبار، سوال اساسی این است که آیا مصرف‌ها همان مفهومی را می سنجد که مورد نظر است (اسماعیلی، ۱۳۷۹: ۷۰). به چند شیوه می­توان از اعتبار یک ابزار اطمینان حاصل نمود. شیوه اول اعتبار محتوا^[۱۶۱] است و به این معنا است که ابزار اندازه ­گیری کلیه خصوصیات مفهومی مورد نظر پژوهشگر را در بر دارد. اعتبار محتوا خود دو گونه است: اعتبار صوری^[۱۶۲] که به ارزیابی ذهنی پژوهشگر از اعتبار ابزار اندازه ­گیری بستگی دارد و اعتبار نمونه ­ای^[۱۶۳] که به این امر راجع است که آیا ابزار اندازه ­گیری همه ابعاد و خصوصیات پدیده یا مفهوم مورد نظر را پوشش می­دهد یانه؟ شیوه دوم، اعتبار تجربی یا وابسته به معیار^[۱۶۴] است. این نوع اعتبار را می­توان از طریق مقایسه­هایی با اندازه ­گیری­های انجام شده توسط وسایل دیگر بررسی نمود. شیوه سوم اعتبار تئوریک یا سازه­ای^[۱۶۵] است که رابطه ابزار سنجش با چارچوب نظری را بررسی می­ کند تا تعیین کند که آیا ابزار با مفاهیم و فرضهای نظری به­کار گرفته­شده رابطه دارد؟ (نچمیاس و نچمیاس،۱۳۸۱: ۴۰ -۲۳۵ ). درپژوهش حاضر، برای بررسی اعتبار شاخص ­ها و سوالات از شیوه ­های اعتبار محتوا و سازه­ای استفاده شده است. یعنی ضمن توجه به ارتباط و انطباق پرسش­ها و گویه ­ها با مباحث و دیدگاه های مطرح شده در مبانی و چارچوب نظری (اعتبار سازه­ای)، با مراجعه به داوران (اساتید راهنما و مشاور و پژوهشگرانی که سابقه تحقیق در این عرصه را داشتند) به رفع کاستی های پرسش نامه پرداخته شد (اعتبار صوری). در عین حال در آزمون مقدماتی ^[۱۶۶] عمده سوال­ها به صورت نیمه­ باز مطرح شد و از پاسخگویان خواسته شد که در صورتی که به غیر از موارد مطرح شده، مورد یا موارد دیگری مدنظر دارند، آن را قید نمایند (اعتبار نمونه­­ای).
۳-۱۲-۲- پایایی^[۱۶۷]
به کار بردن هر نوع مقیاسی بدون آزمودن مورد قبلی آن، به یک پژوهش ضعیف می‌ انجامد (سید امامی،۱۳۸۹: ۱۰۴) از سوی دیگر همیشه ابزار اندازه ­گیری به صورت کامل معتبر وجود ندارد. به همین خاطر مسئله پایایی اهمیت بسیار می­یابد. پایایی پرسشنامه در پژوهش‌های اجتماعی یکی از مهمترین موضوعات روش شناختی است چرا که بدون آن نمی توان به نتایج مطالعات تجربی اعتماد کافی داشت. پایایی به این امر اشاره می کند که ابزار اندازه‌گیری در شرایط یکسان تا چه حد نتایج یکسانی به دست می دهد (سرمد و همکاران۱۳۸۸). چهار روش برای براورد پایایی وسیله اندازه‌گیری وجود دارد که عبارتند از: ۱- روش آزمون-آزمون مجدد ۲- تکنیک هم ارزی ۳- فن تقسیم به دو نیمه‌ای ۴- روش الفای کرونباخ استفاده شده است(سید امامی،۱۳۸۹: ۱۰۷-۱۰۹).
پایایی به خطاهای گوناگونی اشاره دارد که ممکن است در ابزار اندازه ­گیری وجود داشته باشند، یعنی خطاهایی که از مشاهده­ای به مشاهده دیگر، برای یک واحد تحلیل و دو یا چند اندازه ­گیری با یک وسیله سنجش بوجود می­آیند و تفاوت­هایی را در نتایج به وجود می ­آورد. پس، پایایی یک امر کمی و ناظر به دقت اندازه ­گیری است. برای بررسی پایایی نیز شیوه ­های متعددی وجود دارد از جمله: آزمون - آزمون مجدد، شکلهای موازی و دونیم­سازی. اما جدید­ ترین و رایج­ترین شیوه، استفاده از آلفای کرونباخ است که بر قاعده سازگاری درونی گویه ­ها مبتنی است. یعنی هریک از گویه ­ها با مجموع گویه ­های دیگر در رابطه گذاشته می­ شود و از روی میزان هماهنگی و همبستگی آن با سایر گویه ­ها، پایداری و مناسب بودن آن مشخص می­گردد. آلفای کرونباخ فقط در مواردی کاربرد دارد که سطح سنجش متغیر مورد نظر ترتیبی است و ابزار آن نیز طیف­ها یا مقیاس­ها هستند. ضریب آلفای کرونباخ بین ۰ تا ۱ در نوسان است و هنگامی که مقدار آن بالاتر از ۷/۰ باشد، شاخص مورد­نظر از پایایی برخوردار است (نچمیاس و نچمیاس، ۱۳۸۱ :۴۶ – ۲۴۲).
ابزار سنجش باید از اعتبار و پایایی لازم برخوردار باشد تا محقق بتواند داده‌های متناسب با تحقیق را گردآوری نمایند. و از طریق این داده ها و تجزیه و تحلیل آن‌ها فرضیه‌های تحقیق را بیازماید و به سوال تحقیق پاسخ دهد (حافظ نیا، ۱۳۸۴: ۲۳).
میزان آلفای کرونباخ محاسبه برا تمامی مقیاس­های بالا بیش از ۰٫۷ است که بیانگر سازگاری درونی مناسب بین گویه­هاست.
جدول شماره ۳-۱٫ میزان آلفای کرونباخ برای مقیاس­های اصلی تحقیق

در مرحله‌ی دوم به کتاب‌های روایی نیز مراجعه شده است از جمله نهج‌البلاغه، نهج‌الفصاحه و کتاب‌های حدیثی دیگر.
در مرحله‌ی سوم به کتب مختلف تربیتی، روان‌شناسی و .. مراجعه شده است از جمله کتاب تربیت و بازسازی کودکان از آقای دکتر علی قائمی امیری که در این کتاب اشاره‌ای مختصر به بعضی از عوامل مؤثر در تربیت کودک شده است. در اینجا با بهره گرفتن از مطالب کتب دیگر بحث تربیت از دیدگاه اسلام را کامل‌تر کرده و به بحث در مورد آن پرداختیم. کتاب تربیت فرزند بانشاط و سالم از آقای محسن غرویان نیز پیرامون تربیت مذهبی در فصلی اشاره‌ای مختصر شده است.
سؤالات
۱- تربیت از دیدگاه اسلام به چه معناست؟
۲- تربیت دینی از منظر آیات و روایات چگونه است؟
۳- آیا خانواده در تربیت دینی کودک مؤثر است؟ چگونه؟
۴- وظایف والدین در تربیت کودک چیست؟
۵- نقش معلم و مسئولان مدارس در تربیت کودک چگونه است؟
۶- آیا وسایل ارتباط جمعی در تربیت دینی کودک مؤثر است؟
۷- آیا دوستان و معاشران کودک در تربیت دینی او مؤثر هستند؟
فرضیه
تربیت مذهبی در رشد و تعالی انسان مؤثر است و عامل مهمی در سرنوشت فرد به حساب می‌آید.
روش تحقیق
این تحقیق به اعتبار موضوع تجربی و دینی و به اعتبار ماهیت و روش توصیفی، کتابخانه‌ای است و چون به قصد رسیدن به وضعیت بهتر انجام شده توسعه‌ای و موردی است.
ساختار و محدوده تحقیق
این تحقیق با عنوان عوامل مؤثر در تربیت کودک از دیدگاه اسلام تهیه شده است، که شامل کلیات و سه فصل متعدد است.
فصل اول با عنوان مفهوم‌شناسی تربیت می‌باشد که در آن به معنی و مفهوم تربیت مذهبی، ضرورت تربیت اشاره شده است.
فصل دوم با عنوان نقش خانواده در تربیت مذهبی کودک که در مورد اهمیت تعلیم و تربیت مذهبی، اهداف کلی تربیت مذهبی، مباحثی گردآوری شده است.
فصل سوم با عنوان نقش اجتماع در تربیت مذهبی کودک مباحثی گردآوری شده است.
و در انتها با نتیجه‌گیری از کل تحقیق و بیان راه‌کارهای مناسب و مقاله تحقیق و ذکر منابع این مجموعه تدوین گردیده است.
کلید واژه
تربیت: عبارت است از ایجاد تغییرات مطلوب بر انسان و به عبارت دیگر و بهتر ایجاد تحولات ثمربخش در محیط زندگی انسان به منظور ساختن و شکفتن استعدادهای ادمی و یا تربیت عبارت است از پروراندن قوای جسمی و روحی انسان برای وصول به کمال مطلوب و انتقال طرز تفکر و احساس و عمل یک جامعه به آیندگان.

تربیت دینی: عبارت است از مجموعه اعمال عمدی و هدف‌دار، به منظور آموزش گذاره‌های معتبر یک دین به افراد دیگر، به نحوی که آن افراد در عمل و نظر به آن آموزه‌‌ها متعهد و پایبند گردند.
محدودیت و مشکلات
۱- محدود بودن کتاب‌خانه‌های محل زندگی.
۲- عدم همکاری مسئولین برخی از کتاب‌خانه‌ها.
۳- محدود بودن کتاب‌های تربیتی و منابع مرجع در برخی کتاب‌خانه‌ها.
۴- ثقیل بودن هزینه‌های پرداختی جهت ثبت نام در کتاب‌خانه‌ها.
۵- در دسترس نبودن کتاب‌خانه‌های مرکزی و معتبر.
فصل اول:
مفهوم‌شناسی تربیت
معنی و مفهوم تربیت مذهبی
تربیت از دیدگاه علمای اسلام
دانشمندان فرزانه و علمای اسلام تربیت را این گونه معنا نموده‌اند:
تربیت تلاشی است در جهت به فعلیت رساندن قوا و استعدادهای بالقوه انسان. یا این‌که:
تربیت؛ کشف، پرورش و هدایت استعدادها و توانایی‌های انسان و ایجاد هماهنگی لازم برای وصول به سر حد کمال مقدر است.^[۱]
پرورش مذهبی به حقیقت مجموعه‌ی دگرگونی‌هایی است که در فکر و عقیده‌ی فرد به منظور ایجاد نوعی خاص از عمل و رفتار که متکی به ضوابط مذهب باشد انجام می‌شود به عبارت دیگر،آداب و رفتار، روابط فردی و اجتماعی شخص صورت مذهبی و شرعی می‌گیرند و مذهب به عنوان عامل مسلط بر زندگی فرد و جنبه‌های آن خودنمایی می‌کند.^[۲]
فطرت مذهبی
از جمله غرایز بسیار مهمی که از اوان کودکی، بلکه طفولیت، باید بدان توجه شود غریزه‌ی «مذهب گرائی» است. امروزه، برای همه مسلّم شده است که انسان غریزه‌ای به نام «مذهب گرایی دارد که فطری است و قرآن شریف به فطری بودن آن تصریح فرموده است.^[۳]
بسیاری از صاحب‌نظران بر این عقیده‌اند که یکی از ابعاد مهم و اساسی در فطرت انسان بعد مذهبی و دینی است بدین معنا که در ذات و نهاد هر انسانی، یک گرایش و میل معنوی و روحانی وجود داشته و دارد.^[۴]
همان طور که انسان به طور طبیعی محتاج تغذیه جسمانی و پوشاک است، از نظر روحی و روانی نیز کششی به سوی امور مذهبی و ماوراء طبیعی دارد، این میل به مذهب مانند دیگر کشش‌ها از قبیل شهوت جسمانی، از ابتدای طفولیت در نهاد انسان‌ها وجود دارد، اما در این مرحله آن قدر ضعیف و غیر فعال است که تصور می‌شود چنین بعدی وجود ندارد، در حالی که به تدریج این میل و گرایش از قوه به فعل در می‌آید و کم کم فعالانه به اعمال و رفتار انسان رنگ خاصی می‌دهد.^[۵]
با توجه به آن چه گفته شد روشن است که منظور از تربیت دینی هرگز ایجاد روحیه و میل مذهبی در کودک نیست، چرا که این میل مانند دیگر غرائز خود به خود و به صورت تکوینی در وجود کودک نهاده شده است و نیازی به ایجاد ندارد، آن چه از نظر تربیت مهم است، زمینه‌سازی برای شکوفایی این بعد فطری و سپس تقویت آن است.^[۶]
تربیت دینی هرگز«ایجاد» نمی‌کند، بلکه آن چه به نام بعد مذهبی در کودک وجود دارد، تقویت و هدایت می کند.
خداوند در قرآن کریم به این بعد فطری مذهبی در وجود انسان اشاره فرمود:
«… فِطْرَهَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ …^[۷]
فطرت الهی که خداوند مردم را بر اساس آن آفریده است. هرگز قابل تبدیل و تغییر نیست (و) همانا این فطرت همان دین راستین و استوار (اسلام) است.
کودک و نیاز به مذهب
نیاز به مذهب می‌تواند به مراتب شدیدتر از نیاز غذا برای کودکان، به ویژه نوجوانان باشد. از آن بابت که او نیاز به عاملی دارد که او را حراست کند و جلوی نا به ‌سامانی‌های او را بگیرد. مذهب برای طفل این فایده را دارد که جلوی بی‌ادبی‌ها، خیانت‌ها و حرف‌ نشونی‌های او را می‌گیردطبع سرکش او را رام کرده و او را تحت ضابطه قرار می‌دهد.^[۸]

خشم : یکی از عواطف مهم است که کارِ با اهمّیّتی برای انسان انجام می دهد ، یعنی به او در حفظ و نگهداری خویش کمک می کند ، زیرا وقتی انسان خشمگین می شود ، نیرویش برای انجام کارهای سختِ عضلانی افزایش می یابد ، و این حالات او را برای دفاع از خود و یا غلبه بر مشکلاتی که مانع تحقق اهدافش می شوند ، قادر می سازد (همان ، صص ۲۹-۲۸) .

حسادت : نوعی خشم و واکنش عاطفی است در برابر از دست دادن یا احتمال و یا تصوّر از دست دادن محبت یک دوست . حسادت در بیشتر مواقع با ترس و خشم آمیخته است . شخصِ دچار حسادت ، اطمینان خاطر را در روابط با شخص محبوبش از دست می دهد و از بی مهری دوستش بیمناک است .
حسادت نوعی حالت انفعالی است، شخص در آن حالت احساس می کند ، سخت مایل است در جای شخص دیگر که دارای نعمتی است ، قرار بگیرد و آرزو می کند که نعمت از او زوال یابد ، تا خود صاحب آن شود ( شریعتمداری ، ۱۳۷۶، ص۳۴ ) . دانشمندان اخلاق گفته اند که حسد زندان روح است و حسود دائماً در رنج وعذاب است و قلب و روح خویش را زجر می دهد
تکبّر : حالت پیچیده ای است در بعضی از مردم که ریشه در حب و ذات دارد . این حالت همان خود خواهی و غرور است ، و تکبّر و خودخواهی سرانجام برتری جویی بر مردم و رفتار تحقیر آمیز نسبت به آنان است . خداوند در قرآن مجید چنین می فرماید :
« وَ لا تَمشِ فِی ألاَرضِ مَرَحاً إنَّکَ لَن تَخرِقَ ألاَرضَ وَ لَن تَبلُغَ الجِبالَ طُولاً » ( سوره اسراء ، آیه ۳۷ )
« و هرگز در زمین به کبر وناز مرو ( غرور و نخوت مفروش ) که به نیرو در زمین نتوانی شکافت و به کوه در سر بلندی نخواهی رسید » . با توجه به احادیث و آیات قرآنی روایت شده به این نتیجه می رسیم که تکبّر بر گرفته از حب ذات است ، ولی پسندیده نیست و مورد نکوهش قرار گرفته است .
محبّت : یا دوستی متقابل ، دوستی خالص و یک طرفه مودّت نام دارد ( سوره روم ، آیه ۲۱ ) . محبت از عواطف مهم و سبب انس ها ، پیوندها و آشتی ها در زندگیِ توأم با امنیت و عقلانیت است . محبت واکنش عاطفی است که هدف آن ممکن است اشخاص یا اشیاء باشند .
احساس حقارت : از حالات روحی است که در آن فرد احساس کوچکی می کند و در رویارویی با مسائل روزمره زندگی نیز دچار مشکل می گردد .
فروید که درباره عقده های عاطفی – روانی وعلل ایجاد آن مطالعات عمیقی دارد ، یکی از علت های عقده روانی را محترم نبودن در برابر دیگران می داند ( ذوالفقاری ، ۱۳۸۶ ، ص۷۵) .
۲-۳-۵- نقش عواطف در زندگی انسان
عاطفه از عواملی است که زندگی را از حالت یکنواختی بیرون آورده و باعث غنای آن می گردد ، زیرا جنبه ی درونی ما را خوشحال یا متأثر می سازد . به عبارت دیگر عواطف مهم ترین و نیرومند ترین منبعی هستند که فرد در انگیزه ها و تمایلات از آن تأثیر می پذیرد . کسانی که به عللی عاطفه ندارند و یا دارند و آنرا احساس نمی کنند و یا نمی توانند آنرا بروز دهند ، دچار دشواریهای زیادی در زندگی می شوند . شخصیتی ارزنده است که دارای عاطفه و انعطاف باشد . شخصیتهای غیر قابل نفوذ در جنبه عاطفی زود شکن و ویرانگرند هیچ نقش مثبتی در جامعه ایفا نمی کنند . در مجموع می توان گفت جامعه ای که دچار کمبود عاطفی باشد سخت شکننده است ، نمی تواند دیر پا و پایدار باشد ( حاج بابایی ، ۱۳۸۱ ، مقدمه )
بقای هر اجتماعی به جاذبه افراد آن وابسته است ، و محبت وعاطفه در قلب پاک و سلیم پرورش می یابد . کسی که واجد چنین شرایط عالیه باشد ، در فکر دیگران بوده و اسایش او را بر خود ترجیح می دهد ( همان
، ص ۵۳) . عواطف در زندگی انسان نقش محرک را بازی می کند ، آدمی را به انجام نوع خاصی از رفتار واداشته از این رو از ضرورتهای زندگی به شمار می رود . ( همان ، ص ۵۷ ) .
وجود عاطفه در زندگی انسان بسیار مهم و ضروری است و آن را از منابع مهم سازش انسان ذکر کرده اند . در درون انسان عواطف فراوانی نهاده شده است که نقش آنها در زندگی انسان غیر قابل تردید است . زندگی انسان در تمام مراحل رشد تحت تأثیر عواطف اوست ، و رفتار فردی و اجتماعی او به طریقی متأثر از آنها است . حتی سلامت روانی و عقلانی انسان وابسته به سلامت عاطفی اوست . از این رو ، رفتار کسی که عواطفش به صورت متعادل پرورش یافته ، با رفتار فردی که فقر عاطفی دارد ، یکسان نیست . چگونگی رفتار هر کدام متأثر از چگونگی رشد و تربیت عواطف اوست . زندگی و رفتار هر کسی که وجودش لبریز از
محبّت ، اطمینان ، شادی و امیدواری است ، هرگز با رفتار و زندگی فردی که همواره نفرت ، خشم ، اضطراب و ترس بر او مستولی است ، یکسان نیست ( بهشتی ، محمّد ، ۱۳۸۰، ص ۵۷۰ ) .
۲-۳-۶- تقابل بین عقل و احساس
چهار قرن پیش از میلاد مسیح ، فیلسوفی بزرگ در یونان ظهور کرد و در زمینه اخلاق و کنترل عواطف مطالبی اظهار داشت که هنوز هم به قوّت خود باقی است . ارسطو معتقد بود که انسان ، دارای سه قوه غضبیه ، شهویه و عقل است . سعادت انسان در این است که این قوا را از افراط و تفریط نگهدارد و در زندگی تعادل آنها را حفظ کند ، در نتیجه ی این تعامل ، از قوه غضب ، شجاعت پدید می آید و از نیروی شهوت ، عفت و پاکدامنی و از عقل ، حکمت حاصل می شود . هرگاه میان این قوا تعادل و هماهنگی برقرار شود ، حالتی به وجود می آید که در فلسفه اخلاق ، از آن به عدالت تعبیر می کنند ( بهشتی ، محمد ، ۱۳۸۰ ، ص۵۴۲ ).
ارسطو مانند روان شناسان جدید تنها به تجزیه و تحلیل نمی پردازد ، بلکه به مسأله ترکیب قوا نیز توجه دارد و هدف نهایی خود را برقراری هماهنگی میان قوا قرار می دهد ، تا تعادل روحی برقرار شود . آنچه در نظریه ارسطو در درجه اوّل اهمّیّت است ، حفظ تعادل روحی و برقراری هماهنگی میان عواطف است ، و برای رسیدن به این منظور ، انسان باید عقل را به عنوان یک راهنما و راهبر ، بر همه ی قوای روحی تسلط بخشد ، تا از شرّ عواطف مزاحم و بردگی نفس و قوای آن آسوده و آزاد شود . او مطرح می کند : « احساسات بشر زمانی که به خوبی به کار گرفته شود ، با خرد و منطق همراه است و به تفکر و ارزش ها و تعالی او جهت می دهند » . از دیدگاه او مشکل انسان در این نیست که از هیجان برخوردار است ، بلکه آن چه اهمّیّت دارد مناسب بودن هیجان و نحوه ابراز آن است ( همان ).
ارسطو می گوید : اگر انسان نتواند با کنترل این قوا ، بر آنها مسلط شود ، بلکه برعکس ، برده و مطیع آنها گردد، تعادل این قوا از میان می رود و یکی از دو طرف به افراط و تفریط می گراید ، که هر دو طرف آنها برای انسان زیان بخش خواهد بود . در واقع اگر انسان عقل را به کار اندازد و نیروی شهوت و غضب را تابع آن سازد ، می تواند از تعادل برخوردار گردد . در این صورت است که دیگر برده نفس و قوای نفسانی نیست
و زندگی را در کمال آزادگی و آزاد منشی می گذراند . گروه بسیاری از فلاسفه اسلامی ، تعادل ارسطویی را در زمینه اخلاقی پذیرفته اند ( همان ) .
پیاژه معتقد است که میان زندگی عاطفی و زندگی عقلانی یک توازن دائمی وجود دارد . به همان ترتیبی که هوش رشد می کند ، عواطف نیز ظهور می یابند . ( پیاژه ، ترجمه محسنی ، ۱۳۷۳، ص ۳۸).
تاریخ نبرد میان توجه و انکار ِ هیجان در تفکر غرب ، بسیار قدیمی است . جنبش رواقیون در یونان باستان ( تقریباً ۲۰۰ سال قبل از میلاد مسیح و ۳۰۰ سال بعد از میلاد مسیح ) در ارتباط با نقش هیجان در ایجاد یک زندگی خوب و مطلوب بوده است . از نظر آنها ، خلق و خو ، تکانه ها ، ترس ها و علائق ، بسیار خود محور ، فرد گرا و منحصر به فرد بوده ، لذا قابل اعتماد نیستند . در فلسفه رواقی ، شخص ِ خردمند و عاقل هیچ هیجان و احساسی را تأیید نمی کند .
احساسات و عواطف حوزه وسیعی از زندگی آدمی را در بر می گیرد ، مانند : بیم ، امید ، لذّت ، درد ، خشم ، حیرت ، شادی ، نشاط ، یأس و اندوه ، شور و شوق و شیدایی و عشق . این احساس و عاطفه است که بزرگترین محرک را در زندگی تشکیل می دهد . و انسان را هم از درون و هم از برون به پویایی وا می دارد . بدون احساس ، زندگی برای هیچ انسان یا حیوان میسر نیست.
در حقیقت خرد ( عقل ) و احساس در رابطه تنگاتنگی با یکدیگر قرار دارند . در این رابطه به سه دیدگاه متفاوت اشاره می کنیم :
الف ) تلفیق خرد و احساس : طرفداران این دیدگاه ضمن به رسمیت شناختن احساس ، عقل یا خرد را چراغ راه آینده می پندارند و برای آن برتری قایل اند .
نجم الدین رازی در کتاب رساله عشق و عقل معتقد است : دلالت های عقل تا حد و ساحل جبروت ادامه دارند و از آنجا به بعد دیگر نیروی عشق لازم است ، حتی در این مقام هم عشق به معنای کلمه ( ع ش ق ) خارج و به صورت یک نیروی جذبه در می آید . این حالت یک حالت فنا است که جز با عشق که یکی از حالت های عاطفه است ، نمی توان به آن رسید . نجم الدین رازی معتقد است که این مرحله خصوصیات خاص خود را دارد ، که تنها با ابزار و وسایل خاص خود می توان وارد آم مرحله شد . مثلاً در این مرحله
خصوصیاتی مانند فنا و از خود گذشتگی است که فنا جز ویژگی های عشق است و تنها عشق است که می تواند از خود بگذرد و خود را نادیده بگیرد و این جزء خصوصیات عقل نیست ، زیرا عقل عین بقا است و نمی تواند وارد این مرحله بشود ( رازی ، ۱۳۴۵، ص ۶۵ ) .
وی معتقد است که شعله آتش عشق تمام هیزم های موجود در خانه ( صفات جسمانی و روحانی ) را می سوزاند و عقل جایگاهی ندارد ، زیرا این عالم ، عالم فنا است و عقل صفت آب را دارد و هر کجا که می رسد آبادانی پدید می آورد ، امّا عشق صفت آتش را دارد و مسیر او در عالم نیستی است و هر کجا که می رسد و به هر چیز که می رسد ، همه را می سوزاند . ( همان ، صص ۵۹-۶۲).
« حد و حدود عقل تا یک مرحله است و عشق راهبر بی خودی است و سیر در آن دریا به قدم فنا قابل تحقق است و عقل چون عین بقا است و ضد فنا ، پس در آن دریا فقط آتش عشق میسر است » ( همان ، صص ۶۰-۵۹ ) .
ب ) خرد گرایی ناب : طرفداران این دیدگاه ، عاطفه و احساس را منبع تمام بد بختی های بشری می داند . در کتاب کلیله ودمنه به این گفتار معروف بر می خوریم که « دل جایگاه درد و رنج و محنت است و باید دل ( احساس ) را از سینه بیرون آورد » .
در دوره وسطا آگوستین بین ایمان و عقل هماهنگی را مطرح می کند و معتقد است که بین این دو هیچ تعارضی وجود ندارد ، هر دو به هم نیازمند هستند ( کاردان ، ۱۳۷۴، ص۱۷۹ ) . آکویناس هم انسان را موجودی عقلانی می داند و عامل اصلی معرفت را عقل می داند . ( همان ، ص ۱۸۳) .
از دوره دکارت به بعد حاکمیت عقل بسیار واضح شد و دکارتی ها عقل را خداگونه تعریف کردند و منشأ آن را بیرون از خود انسان دانستند و در عصر روشنگری هم با تأکید بر تفکر و عقلانیت ، آن را در ارتباط با جامعه ، علم ، هنر و … در نظر گرفتند . در قرن بیستم هم عقلانیت در موضوعات تربیتی بیشتر به کار گرفته شد و بر روانشناسی انسانگرا و جوامع تعاملی … تأکید کرد ( الیاس ، ترجمه ضرابی، ۱۳۸۵، صص۸۹- ۸۸ ) .
ج) تکیه بر احساس : پلوتونیوس و نوافلاطونیان ( مکتب اسکندریه ) با تکیه بر کشف و شهود و درک اشراقی ، احساس را بر خرد ورزی مقدم می دانستند . عرفان که خود معنی درخشش را می دهد نیز عشق را برتر از عقل می شمارد .
شافتسبری معتقد است که این حس اخلاقی است که تمایزات اخلاقی را تشخیص می دهد نه عقل . همین که افعال را بررسی می کنیم ، عواطف و انفعالات را تشخیص می دهیم، چشم باطنی بی درنگ خوب و پسندیده را از زشت و ناپسند تشخیص می دهد و به همین دلیل است که بنیاد این تمایزات در طبیعت است و تشخیص از طبیعت حاصل می شود (مک اینتایر ، ترجمه رحمتی ، ۱۳۷۸ ، صص ۳۲۶-۳۲۴) . دیوید هیوم معتقد است آنچه موجب تحریک ما به فعل یا عمل می شود ، امیال است نه عقل و عقل در تحریک ما به فعل ناتوان است . منشأ برانگیختگی و تحریک ذهن انسان ، لذت و الم است و از نظر هیوم عقل نمی تواند محرک فعل باشد و تنها محرک افعال و اعمال ، امیال هستند و میل برای تحریک به فعل از استدلال و عقل کمک نمی گیرد ( همان ) .
وی تحت تأثیر هاچسون قرار گرفته و معتقد است که عقل امری ساکن است و نمی تواند ما را به فعل و عملی بر انگیزد . از نظر هیوم نتایج اخلاقی را نمی توان بر هیچ موضوعی که قابل اثبات عقلانی باشد، مبتنی ساخت ( همان ) .
آرتور شوپنهاور معتقد است که نه تنها حقیقت انسان بلکه حقیقت کل جهان « اراده » است . همه هستی ، چیزی نیست مگر ظهور ناپایدار در جزئیات گوناگون . صور پدیدار محض ، که دارای اصل بنیادی و پویای غیر عقلانی که وی آن را اراده می نامد ، منشأ فعل و عمل انسان است . اراده تمایلات و خواهش ها است و بنیاد آن « میل به زیستن » است و انسان برای حفظ خود ، به صورت خود خواه در می آید و خود خواهی هر فردبا خود خواهی افراد دیگر معارضه می کند ( تایشمن ، ترجمه کاشانی ،۱۳۷۹، صص ۸۲- ۷۹).
انسان به واسطه تلاش های کور اراده شکل گرفته است و تفکر نمی تواند در آن تغییری ایجاد کند و هیچ تجربه ای ، تفکری و تعلیمی نمی تواند ما را تغییر دهد . خطای فلسفه اخلاق سنتی این است که فرض می کنندکه دستورات اخلاقی می تواند رفتار ( فرد یا دیگران) را تغییر دهد (مک اینتایر ،ترجمه رحمتی، ۱۳۷۸
، صص ۴۴۱- ۴۳۹) .شلر معتقد است اساس معرفت اخلاقی ، عاطفه است و عشق است که هستی از او تجلی می یابد ( صانعی ، ۱۳۶۸، صص ۲۰۵- ۱۹۸) . ماکس شلر معتقد است که عاطفه می تواند باعث شناخت جهان شود و همین شناخت موجب تحریک فعالیت ها ی عقل می شود . تعقل عملی اولیه نیست ، بلکه عاطفه قبل از عقل ، گرایش به شناختن ارزش هایی دارد که دارای قلمرو ویژه خود هستند و به صورت موضوع شناخت در می آیند . ( ذاکر زاده ،۱۳۸۷ ، ص ۱۱۸ ) .
به تدریج در اواخر قرن هیجدهم حرکت اساسی در اروپا بر همدلی و تفکر شهودی و هیجان تأکید کرد. نویسندگان ، موسیقی دانان ، نهضت زنان و حتی برخی بیماران روانی جنبش هایی بر ضدّ قواعد خشک و خرد گرا و کلاسیکِ مسلط در فرهنگ غرب بر پا کردند . آنان معتقد بودند که احساس یک واقعیت است ، و علت وجود احساسِ از خود بیگانگی و تنهایی در افراد ، جامعه ی سنت گرای غرب است ، لذا برای مقابله با آن ، بیان علاءق شخصی و نفوذ احساس در شعر و نثر ضرورت دارد.
انسان دارای مغز و دل یعنی کانون تفکر و احساس است . اگر چه این مظهر روحی است که مدبر بدن می باشد ، ولی از لحاظ خصوصیات و وظایف ، از هم متمایزند . هر یک دارای عوامل خاصی در پرورش هستند . عوامل پرورش عقل ، علوم و معارف ، و وظیفه آن تفکر و ادراک است .و عوامل پرورش قلب ، شعور و عواطف عالی ، و وظیفه مهم قلب نشان دادن جمال و زیبایی در هر چیز و نمودار ساختن کمال است ( همان ، ص ۶۸ ). انسان میان این دو پدیده ی روحی قرار گرفته و در صورت امکان باید از هر دو بهره برداری نموده ، و برای آنکه سعادتمند گردد باید از درجات تنازع و کشمکش آن بکاهد . وقتی احوال ملّت ها ی عصرهای مختلف را مطالعه می کنیم ، این نتیجه عاید ما می شود که جوامع بشری در صورتی که بخواهد در جاده ی مستقیم گام بردارد ، ناگزیر است میان این دو قدرت تعادلی ایجاد نماید ،زیرا اگر یکی از این دو بر دیگری غالب و طاغی گشت ، احوال ملّت ها را دگرگون ساخت ( همان ، صص ۶۹-۶۸) .
ممکن است کسی بپرسد ، در عصر کنونی که عقل با علوم و معارف مجهز گشته و بشر در سایه ی آنها حقایق را بررسی نموده است ، آیا راهی به صراط مستقیم پیدا خواهد کرد ؟ زیرا درک جمال و زیبایی از لوازم راه یافتن به صراط مستقیم زندگی است ( همان ، ص ۶۹) . باید گفت : پاسخ این پرسش کاملاً منفی
است و این بیان ، شبه و ایراد کسانی است که موضوع تربیت را به پرورش عقل منحصر می دانند . چنان که روش برخی از اصحاب تعلیم وتربیت جدید چنین است ، آنان تعلیم را در دایره ی علوم وفنون محدود ساخته و از تربیت احساسات و قلب و عاطفه چشم پوشی کرده اند . نتیجه ی این گونه تربیت ، از میان رفتن تعادل عقل و احساس است . مشاهدات ما در احوال اقوامی که با این روش تربیت یافته اند ، منطق عقلیون را باطل می کند ، چون در این گونه روش های تربیتی به آداب روحی و روانی اعتنایی نشده است . لذا آنچه از نتایج تربیتی دنیای روز به دست می آید ودر مطبوعات میلیون ها نفر از افراد جمعیت دنیای کنونی منعکس است ، تقدیس تمایلات نفسانی و هماهنگی با هوس هاست ،تا آنجا که اکثر مردم ِ جهان امروزه به انگیزه های شهوانی و تمایلات عصبی خو گرفته اند. ما می دانیم تسلط عقل نمی تواند ارزش شخصیت انسان را حفظ کند ، و برای آنکه انسان بتواند شخصیت و کمال مطلوب را به دست آورد ، از تسلط احساسات و عواطف ناگزیر است ( همان ). اسلام همان پایه و درجه که به تربیت عقل غایت دارد ، به تربیت قلب و عواطف نیز اهتمام کافی نشان داده است . همان طور که عقل را میزان سنجش میان حق و باطل شناخته ، قلب را نیز وسیله ی ایجاد عواطف عالی می داند . قرآن کریم در این باره می فرماید : « اِنَّ فی ذَلِکَ لِذکری لِمَن کَانَ لَهُ قَلبٌ » ( سوره ق ، آیه ۶ ). « حقاً در این بیان پند و اندرزی است برای کسی که قلب و دلی دارد » .ولی به جای آن نگفت : « لِمَن کانَ لَهُ عَقلُ » زیرا قلب است که می تواند انسان را از انحراف حفظ کند ، و عقل به تنهایی عاجز و ناتوان است . اگر چه قلب نیز ممکن است به انحراف و بیماری های معنوی دچارگردد ، واز اداء وظیفه باز ماند و اختلال هایی در زندگی مادی بوجود آورد . چنان که قرآن کریم می فرماید : « فِی قُلُوبِهِم مَرَضٌ … » بیماری قلب جسمانی و صنوبری نیز در سایر اعضاء اثر می گذارد ( همان ، ص ۷۰ ) .خداوند انحراف های بدنی را در مقابل انحراف های قلبی ناچیز شمرده و مقرر کرده است که سلامت دل ، انسانی را به درجات قابل ملاحظه ای نائل می سازد ، و نجات در روز قیامت موقوف به سلامت قلب از آفات و بیماری های معنوی است . چنان که قرآن می فرماید : « وَ لا تُخزَنِی یَومَ یُبعَثونَ* یَومَ لا یَنفَعُ مالٌ وَ لا بَنونَ * إلَّا مَن أتَی اللَّهَ بِقَلبٍ سَلیمٍ » ( سوره ی شعراء ، آیات ۸۹-۸۷) . «
خدایا مرا رسوا مکن در روزی که مردم زنده و برانگیخته می شوند . روزی که نه مال و نه فرزندان سودی نمی بخشند ، مگر کسی که خدای را با دلی راست و سالم آمد » ( همان ، ص ۷۱) .
عقلی که تابع و تحت تأثیر عواطف باشد ، ناگزیر است کوشش کند تا عواطف را در رسیدن به اهدافی که دارد ، یاری دهد . اینجا است که کار عقل به صورت نیرنگ و پشت هم اندازی جلوه گر می شود . به همین جهت است که علی علیه السلام فرمود : « وَ کَم مِن عَقلٍ أسیِرٍ تَحتَ هَدیَ اَمیرٍ » ( نهج البلاغه ، حکمت ۲۱۱) .
تنها وسیله ای که می تواند عقل را با اختیارات تام بر مسند حکم روایی بنشاند و عواطف را در جهت اختیار او قرار دهد ، ایمان است ( بهشتی ، احمد ، ۱۳۹۰، صص ۴۴ -۴۳ ).اگر عواطف تربیت نشده و تحت فرمان عقل نباشد ، غضب بر انسان چیره می گردد و انسان از منطقه تدبیر و سیاست و عقل و شرع به یک سو می افتد و برای آدمی در چنین حالتی بینش و بصیرت ، فکر و اندیشه و اختیار و اراده ای باقی نمی ماند ، بلکه بصورت یک فرد مضطر و مقهوری در می آید که محکوم غضب خود می شود ، و نابود می گردد ( حاج بابایی ، ۱۳۸۱ ، ص ۵۰ ) . بنابراین از آنجا که مغز ما ، هم مرکز عواطف و احساسات و هم جایگاه تعقل و تفکر است ، بدون تردید ، پرورش انسان کامل به این است که مغز او درست بار آید ( بهشتی ، احمد ، ۱۳۸۵، صص ۱۹۰ – ۱۸۹ ) .
۲-۳-۷- عاطفه از دیدگاه اسلام
اسلام همان گونه که برای عقل جایگاهی والا و ویژه‌ قائل شده است و در کشف اسرار جهان آفرینش نقش عمده‌ای را برای آن در نظرگرفته است. برای عاطفه بشری نیز اهمیت قائل شده است تا انسان از نظر فکری و معنوی با عاطفه در حال تعامل باشد . عواطف عالی انسانی در اثر معرفت و ایمان و عمل صالح پیدا می شود و ریشه معرفتی دارد.
در دیدگاه اسلامی، عواطف‌ عالی‌ انسان‌ ریشه‌ در شناخت‌ و آگاهی‌ و ادراکات‌ عمیق‌ قلبی‌ و شهودی‌ انسان‌ دارد. لذا انسانها به‌ هر اندازه‌ از آگاهی‌ و شناخت‌ و ادراکات‌ عمیق‌ قلبی‌ و اراده‌ و سلامت‌ روانی ‌بیشتر برخوردار باشند عواطف‌ عالی‌ انسانی‌ در رفتار ایشان‌ بیشتر بروز می‌کند. از نظر مبانی‌ اسلامی‌ عواطف‌ عالی‌
انسان‌ نقشه‌ کامل‌ و آگاهانه‌ و مدبرانه‌ و عالمانه‌ رفتار انسان‌ در مقابل‌ ادراکات‌ عمیق‌ قلبی‌ و شهودی‌ است‌ و عقل‌ ارزشی‌ و رشد یافته‌ در وجود انسان‌ فرهیخته،‌ هدایتگر و طراح‌ این‌ نقشه‌ برای‌ بروز عاطفه‌ در رفتار انسان‌ می باشد ( صنوبری ، ۱۳۹۰) .
براساس‌ مبانی‌ تعلیم‌ و تربیت‌ اسلامی‌، عاطفه‌ غیر از احساس‌ است‌. احساس‌ همان‌ چیزی‌است‌ که‌ در روانشناسی‌های‌ غربی‌ مطرح‌ شده‌ و ریشه‌‌ فیزیولوژیکی‌ و بیولوژیکی‌ دارد. مثل ‌احساس‌ سردی‌ و گرمی‌ و تشنگی‌ و احساس‌ خشم‌ و ترس‌، افسردگی‌ و نشاط ،که‌ اولاً حیوانات‌ در داشتن‌ آن‌ با انسان‌ تا اندازه‌ای‌ مشترک‌ اند. و ثانیاً با ترشحات‌ غدد درون‌ ریز و یا تزریق‌ موادی‌ خاص‌ یا تحریکات‌ عصبی‌ و برخورد یا دریافت‌ صحنه‌ هایی‌ خاص‌ و ادراکات‌ حسی‌ خاصی‌ به وجود می‌آید. ثالثاً بروز احساسات ‌، غیرارادی‌ و یا نیمه‌ ارادی‌ است‌. مثل‌ احساس‌ شهوت‌ یا احساس‌خشم‌ ناشی‌ از برخورد فیزیکی‌ یا درد و یا احساس‌ افسردگی‌ ناشی‌ از تغییرات‌بیولوژیکی‌ انسان‌ وحیوان‌. اما اسلام‌، علاوه‌ بر تأیید موارد فوق ‌، نوع‌ دیگری‌ از ادراکات‌ انسانی‌ را مطرح‌ می‌فرماید که ‌ریشه معرفتی‌ دارد به نام‌ عواطف‌ عالی‌ انسانی‌ که‌ خاص‌ حیات‌ انسانی‌ است‌. عقل ارزشی به حقایق و زیباییها و ارزشها و یقینیات به شدت جاذبه دارد. جذبه ها و تمایلی که عقل ارزشی به اینها نشان می دهد و در قلب روحانی ایجاد می کند، عاطفه نام دارد. مانند عاطفه‌ فداکاری‌ و ایثار، عاطفه‌ شجاعت‌ یا عاطفه‌ عشق‌ الهی‌. اینگونه‌ عواطف‌، فقط‌ ریشه‌‌ معرفتی‌ دارد. انسان‌ اولاً بر این‌ عاطفه‌ خود آگاهی‌ دارد و ثانیاً بروز این‌ نوع‌ عاطفه‌ در رفتار انسان‌، ارادی‌ است‌ و ثالثاً بر اثر آگاهی‌ و معرفت‌ بر مطلبی‌ خاص ‌به وجود می‌آید مثل‌ عاطفه‌ زیبادوستی‌( صنوبری ، ۱۳۹۰) .