بیستم: در مجموع، این پژوهش، روشی برای تعیین ویژگی‌های مطلوب یک خزانه‌ی سؤال برای CAT آزمون ریاضی فراهم کرده ‌است. نتایج نشان داد که، اندازه‌ی خزانه‌ی سؤال به توزیع جمعیت آزمودنی‌ها و تعداد افرادی که از آنها CAT گرفته‌می‌شود بستگی دارد، این نتایج با تحقیقات ریکیسی، ۲۰۰۷ همسو می‌باشد.

بیست و یکم: همچنین نتایج نشان داد که، شکل خزانه‌ی سؤال طراحی شده، توزیع نرمالی از مقادیر پارامتر دشواری مدل راش نیست، بلکه توزیعی مسطح و یکنواخت است و فراوانی‌های کاملاً بالایی در دنباله‌های توزیع دارد، این نتایج نیز با تحقیقات ریکیسی، ۲۰۰۷ ؛ ۲۰۱۰ همسو می‌باشد. این امر تاییدی بر این قضیه است که، برخلاف آزمون‌های سنتی مداد کاغذی، که انتخاب سؤالات به نوعی است که بهترین سنجش را برای آزمودنی‌هایی با توانایی متوسط فراهم می‌کند، سنجش انطباقی می‌تواند دامنه‌ی گسترده‌ای از توانایی را پوشش دهد. از این‌رو، به سؤالاتی با کیفیت بالا برای دامنه گسترده‌ای از توانایی نیاز است (میلمن و آرتر، ۱۹۸۴). البته، طراحی خزانه‌ی سؤال برای یک سنجش انطباقی بسیار خاص است و به طراحی شیوه و ویژگی‌های مورد نیاز در CAT و جمعیت آزمودنی بستگی دارد (ریکیسی، ۲۰۰۱، ۲۰۰۷).
بیست و دوم: در کل، این روش‌شناسی بسیار کلی می‌باشد و می‌تواند در شکل‌های دیگری از توزیع‌های آزمودنی و شکل‌های متفاوتی از مدل‌های IRT نیز به‌کار رود. در این پژوهش، ما این روش را برای سؤالاتی که با مدل دو و سه پارامتری مدرج می‌شدند، به کار بردیم که از پیچیدگی خاصی برخوردار بود، زیرا میزان آگاهی سؤالات، حتی زمانی‌که پارامترهای b برابری داشته باشند، متفاوت است، زیرا، پارامترهای a و c متفاوتی دارند. در مدل‌های دو و سه پارامتری، آگاهی سؤال به ترتیب با ترکیب دو و سه پارامتر تعیین می‌شود (لیکسیونگ و ریکیسی، ۲۰۰۷). همچنین، ما در این پژوهش این روش را زمانی که کنترل مواجهه‌ سؤال و سیستم امنیتی آزمون از اهمیت به‌سزایی برخوردار است نیز به‌کار بردیم و تعادل محتوایی متنوع را که یکی از مهمترین مولفه‌ها در سنجش انطباقی می‌باشد را در الگوریتم‌های انتخاب سؤال CATوارد کردیم. بدون تردید، زمانی‌که، این مولفه‌ها (تعداد پارامترها، کنترل مواجهه و تعادل محتوایی) در طراحی خزانه‌ی سؤال اضافه می‌شوند، به خزانه‌ی سؤال بزرگتری نیاز داریم (هی و ریکیسی، ۲۰۱۰؛ ۲۰۱۱؛ گو و ریکیسی، ۲۰۰۷).
تلویحاتی در مورد ساخت خزانه‌های سؤال و مدیریت یا نگهداری از آنها
این پژوهش بر روی این مفروضه مبتنی است که آزمودنی‌ها به طور نرمالی با میانگین توانایی صفر و انحراف معیار^۱ توزیع شدند. با این وجود، در واقع توزیع‌های آزمودنی‌ها همیشه نرمال نیست، و توزیع مورد انتظار ممکن است با توزیع دقیق آزمودنی‌ها -که در بیشتر مواقع تنها زمانی‌که آزمون‌ها اجرا شود، به صورت قطعی معین می‌شود،- مطابقت نداشته باشد. در این مورد سؤالی که ایجاد می‌شود این است که، چگونه طرح یا الگوی ایجاد شده به تخطی از توزیع‌ها مقاوم است. در این حالت دو موقعیت وجود دارد و به دنبال آن دو رفتار مورد نیاز می‌شود. در موقعیت اول، جامعه‌ی مورد انتظار نرمال نیست و آزمودنی‌ها از یک جامعه‌ی از قبل تعریف شده که از طریق اجراهای قبلی آزمون بدست آمده نمونه‌گیری شدند، در این موقعیت طراحی الگوی خزانه‌ی سؤال بهینه باید بر اساس توزیع زیربنایی توانایی آزمودنی‌ها باشد. در موقعیت دوم، ممکن است فرض شود که توزیع زیر بنایی نرمال است، امّا پس از اجرای آزمون‌های CAT متوجه شویم که توزیع زیر بنایی از توزیع نرمال تخطی کرده است، در این صورت تخطی از این مفروضه، اعتبار^[۲۲۷] مطالعه را به خطر می‌اندازد و ممکن است بر نتایج نیز اثر گذارد. وسعت و نوع این تاثیرات بالقوه، می‌تواند پژوهش جالبی باشد که برای تحقیقات آتی مناسب است.
در مجموع، طرح نهایی خزانه‌ی سؤال، الگویی را پیشنهاد می‌کند که تعداد سؤالات مورد نیاز در هر bin را لیست می‌کند، همچنین، توزیع پارامترهای a و b را در یک دامنه‌ی معین نشان می‌دهد. همانند یک طرح آزمون مداد-کاغذی، طرح خزانه‌ی سؤل بهینه‌ی شبیه‌سازی شده می‌تواند به عنوان راهنمایی برای ایجاد و طراحی خزانه‌ی سؤال و انتخاب سؤال از خزانه یا بانک سؤال به کار رود. این طرح، ترکیب سؤالات بهینه‌ای که یک خزانه‌ی سؤال باید داشته باشد را توصیف می‌کند، و همچنین می‌تواند به عنوان مبنایی برای طراحان سؤالات آزمون باشد تا تلاش کنند، سؤالاتشان با الگوی اولیه مطابقت داشته باشد. و یا سؤالاتی با پوشش محتوایی و آماره‌های مطلوب می‌تواند از سؤالاتی که از قبل در خزانه وجود داشته‌اند، انتخاب شوند.
در این پژوهش، زمانی‌که خزانه‌های سؤال بهینه‌ی شبیه‌سازی شده با خزانه‌ی عملیاتی مقایسه شد، فرض بر این بود که همه‌ی سؤالات شبیه‌سازی شده در دسترس بودند. البته در عمل و در دنیای واقع، به نظر دشوار می‌رسد که سؤالاتی با پارامترهای دقیقاً یکسان با الگوی طراحی شده ایجاد کنیم. با این وجود، با پیشرفت‌هایی که در پژوهش‌های مدل یابی سؤال ایجاد شده (گو، ۲۰۰۷)، این امکان بیش از پیش وجود دارد تا تعداد زیادی از سؤالات مطلوب به همراه ویژگی‌های مورد نظر روان‌سنجی، مشابه با الگو ایجاد کنیم. در این میان چون رویکرد MRP ، همبستگی بین پارامترهای a و b را در نظر می‌گیرد، الگویی که از این طریق ساخته می‌شود، آسان‌تر به واقعیت نزدیک می‌شود. امّا خزانه‌های سؤالی که از طریق رویکرد MTI ساخته می‌شوند، به دقت اندازه‌گیری قابل قبولی با حداقل تعداد سؤال دست پیدا می‌کنند، امّا در این رویکرد این‌که چه اندازه طراحی چنین سؤالی دشوار است، مشخص نیست. بنابراین، بهتر است این دو رویکرد با یکدیگر تلفیق شود، تا مزیت‌های هر دو رویکرد با یکدیگر ترکیب شده و یک طرح عملی‌تری ایجاد کند. بعلاوه، باید خاطر نشان شود که با تعریف پهنای bin ها، الگوی طراحی شده به سؤالات مشابهی درون یک دامنه‌ی معین نیاز دارد. این روش دشواری نوشتن سؤالاتی با پارامترهای دقیق و مشابه با طرح را کم‌تر می‌کند.
همچنین، در عمل، خزانه‌های سؤال عملیاتی ایستا نیستند و باید پویا باشند. در اغلب برنامه‌های سنجش، تست‌ها از خزانه‌های سؤال انتخاب می‌شوند و سؤالات جدید به صورت متوالی پیش آزمون می‌شوند و سپس به خزانه اضافه می‌شوند. سؤالات بسیار استفاده شده یا قدیمی^[۲۲۸] طی زمان‌های متوالی از خزانه حذف می‌شوند. بنابراین، نظارت بر استفاده‌ی مناسب از سؤالات و دوباره جایگزین کردن خزانه از سؤالات جدید، دو وظیفه‌ی مهم مدیریت و محافظت از خزانه‌ی سؤال می‌باشد (وندرلیندن و ولدکمپ، ۲۰۰۰).
روش‌های طراحی خزانه‌ی سؤال که در این پژوهش ارائه شد، می‌تواند به آسانی به منظور مدیریت خزانه‌ی سؤال نیز به کار رود. در بیشتر موقعیت‌ها، خزانه‌های عملیاتی از یک خزانه‌ی بزرگتر انتخاب می‌شوند. در اصل، خزانه‌های بزرگ اجتماعی از خزانه‌های عملیاتی است. توزیع یک خزانه‌ی بزرگ بهینه می‌تواند به سادگی برابر با تعدادی از تکرارهای توزیع خزانه‌های عملیاتی باشد. به عبارت دیگر اگر خزانه‌ی بزرگ از ۱۰ خزانه‌ی عملیاتی تشکیل شده باشد، توزیع بهینه‌ی سؤال در خزانه‌ی بزرگ در هر bin برابر با ۱۰ برابر توزیع سؤال در خزانه‌ی بهینه است. همچنین، روش اجتماع ریکیسی می‌تواند نرخ‌های مواجهه‌ مورد انتظار سؤالات در هر bin را در نظر بگیرد. به طوری‌که تعداد سؤالات مورد نیاز در هر bin می‌تواند به شیوه‌ی زیر محاسبه می‌شود:

R: تعداد خزانه‌های سؤال عملیاتی است که از یک خزانه‌ی بزرگ می‌تواند استخراج شود.
: نرخ مورد انتظار مواجهه برای تعداد سؤالات در هر bin است.
بر اساس این روش، خزانه‌ی بزرگ در bin هایی که دارای مواجهه‌ بیشتری هستند، دارای سؤالات بیشتر و در bin هایی که حداقل مقدار مواجهه را دارند، دارای سؤالات کمتری هستند.
خلاصه این‌که، مشخصات خزانه‌ی سؤال بهینه می‌تواند به چندین هدف در ساخت خزانه‌های سؤال عملیاتی کمک کند. ابتدا، این مشخصات می‌توانند به عنوان یک مدل طراحی خزانه‌ی سؤال و یک راهنما برای سرهم کردن خزانه‌ی سؤال عملیاتی مفید باشند. دارا بودن این مدل این اطمینان را به ما می‌دهد که در طراحی الگوریتم CAT مورد نظر، نه تنها به بهترین کیفیت اندازه‌گیری در دسترس رسیده‌ایم (مک‌برید و وایس، ۱۹۷۶، ص۹)، بلکه توانسته‌ایم که چندین خزانه‌ی سؤال بهینه‌ی هم ارز ایجاد کنیم (هی و ریکیسی، ۲۰۱۰). دوم، ویژگی‌های ROPهای ساخته شده، می‌توانند بینش‌هایی در مورد مدیریت خزانه‌ی سؤال ایجاد کنند. برای مثال، بینشی که ما در این پژوهش ایجاد کردیم، این است که خزانه‌های سؤال که بر اساس روش bin-and-union ساخته می‌شوند، می‌توانند مدیریت و نگهداری خزانه‌ی سؤال را ساده کنند. سوم، ویژگی‌های خزانه‌ی سؤال، به خصوص، توزیع صفات آماری سؤال، می‌تواند به عنوان راهنمایی برای فرایند نوشتن سؤال به کار روند، این راهنما به نویسندگان سؤال یاد می‌دهد تا سؤالاتی با خصیصه‌های مطلوب مبتنی بر مدل یا طرح مشخص شده‌ای بنویسند (هی و ریکیسی، ۲۰۱۰).
محدودیت‌های پژوهشی
انجام پژوهش های علمی به دلیل ظرافت‌ها و پیچیدگیهای خاصی که در مراحل مختلف فرایند ان وجود دارد، همواره با محدودیت‌هایی همراه است که مدّنظر قرار دادن آنها در تعبیر و تفسیر یافته‌های پژوهش از اهمیت شایان توجهی برخوردار است. در این تحقیق نهایت تلاش به عمل آمد تا فرایند انجام تحقیق با لحاظ کردن عوامل و شرایط که به نوعی بر روی نتایج اثر می‌گذارد، انجام شود. با این همه، ذکر موارد ذیل و در نظر گرفتن آنها در تعمیم نتایج بهتر است مورد توجه قرار گیرد.
اول: در این پژوهش همانند شیوه‌های رایج این روش‌ها، زمانی که مشخصات خزانه‌ی بهینه‌ی سؤالات ارزیابی شد، پارامترهای سؤال به صورت معلوم درنظر گرفته شدند، به گونه‌ای که مقادیر واقعی‌شان دارای خطای برآورد نبود. این در حالی است که برآوردهای سؤالات عملیاتی غالباً با خطا همراه است. با این همه انتخاب سؤال در CAT همیشه با توجه به ملاک بهینه‌سازی انجام می‌شود و سؤالاتی انتخاب می‌شوند که بتواند بیشینه‌ی آگاهی را ایجاد کند. لذا، زمانی‌که برآوردهای سؤال شامل خطا باشند، فرآیندی تحت عنوان “سرمایه‌گذاری روی شانس” یا “بهره‌برداری از شانس” ایجاد می‌شود و ممکن است در فرایند انتخاب سؤال در CAT نیز اثر گذارد، زیرا مدرج‌سازی سؤالات با خطای اندازه‌گیری همراه بوده است (وندرلیندن و گلاس، ۲۰۰۰). اگرچه در این پژوهش، تا حد امکان در شبیه‌سازی سؤالات بهینه عامل خطای انداز‌گیری در نظر گرفته شد، ممکن است این خطاها به طور کامل و صد در صد کنترل نشده باشند.
دوم: یکی از اهداف اصلی در طراحی یک خزانه‌ی سؤال بهینه‌ی CAT، ایجاد دستورالعملی برای به دست دادن مطلوب‌ترین نتایج مربوط به الگوریتم‌های مورد استفاده در CAT است. با توجه به این‌که در عمل، غالباً از داده‌های خزانه‌ی سؤال CAT عملیاتی به عنوان یک بخش مهم و جدایی ناپذیر در شبیه‌سازی استفاده می‌شود، ممکن است ویژگی‌های بهینه‌ی تعیین شده، تا حدی مطلوب‌تر از آنچه هستند به نظر برسند. اگرچه، این اثر را جزئی و قابل اغماض است، با این‌همه توجه به آنها در تفسیر و تعمیم نتایج توصیه می‌شود.
سوم: روش‌های پیش‌بینی ویژگی‌های عملیاتی خزانه‌های بهینه در این مطالعه تنها بر روی یک خزانه‌ی سؤال عملیاتی مبتنی بود، در حالی که، به شرط وجود خزانه‌های عملیاتی چند گانه می‌توان به طور همزمان از چندین خزانه‌ی سؤال عملیاتی به منظور بهبود عملکرد مدل P استفاده کنیم. در این پژوهش به دلیل فقدان آزمون CAT پیش ساخته در کشور (برخلاف تحقیقات مشابه خارجی)، به ضرورت از یک که یک خزانه‌ی CAT عملیاتی برای محک زدن نتایج استفاده کردیم. اگرچه این رویکرد نیز در ادبیات مطالعه و تدوین خزانه‌های سؤال مرسوم است، با این‌همه این نکته نیز بهتر است در تعبیر و تفسیر نتایج مورد توجه قرار گیرد.
پیشنهادات پژوهشی
با توجه به یافته‌های این پژوهش و همچنین، محدودیت‌هایی که در قسمت قبل به آن اشاره شد، موارد ذیل به عنوان پیشنهاد‌های پژوهشی معرفی می‌شود:
اول: با توجه به اهمیت خطاهای برآورد در تعیین ویژگی‌های خزانه‌ی سؤال بهینه، پیشنهاد می‌شود که مطالعات آتی بر روی ماهیت وچگونگی تاثیر خطاهای برآوردی بر عملکرد خزانه‌های سؤال CAT توجه کنند و به عنوان یک موضوع پژوهشی جدید به آن بپردازند.
دوم: به منظور حفظ اعتدال بهینگی در خزانه‌های سؤال پیشنهاد می‌شود مطالعات آینده چندین خزانه‌ی سؤال عملیاتی استفاده کرده و نتایج را با شرایطی که در آن تنها از یک خزانه‌ی سؤال عملیاتی استفاده شده، مقایسه نمایند.
سوم: بهتر است در تحقیقات آتی دو مدل MRP و MTI با توجه به مزیت‌های هر دو روش ایجاد پارامترهای بهینه‌ی سؤال با یکدیگر تلفیق شده، به طوری‌که در ایجاد سؤال، همبستگی بین پارامترهای سؤال را در حالی‌که ضرورت حداقل آگاهی سؤال را برقرار می‌کند، را در نظر بگیرد.
چهارم: از آنجا که این امکان وجود دارد که توزیع‌های آماری زیربنای توانایی بر توزیع پارامترهای سؤال اثر بگذارند، پیشنهاد می‌شود که در تحقیقات آتی تاثیر نوع توزیع توانایی در ایجاد خزانه‌های بهینه بررسی شود.
پنجم: روش بیشینه‌ی آگاهی یکی از معتبرترین و پرکاربردترین روش‌های انتخاب سؤال در CAT است، با این‌همه امکان استفاده از روش کمینه‌ی پسین مورد انتظار نیز در این مورد وجود دارد. لذا، پیشنهاد می‌شود در تحقیقات آتی نتایج حاصل به‌کار گیری این دو روش مورد مقایسه و بررسی قرار گیرد.
ششم: با توجه به ملاحظات نظری و عملی در این پژوهش از روش کنترل مواجه سیمپسون-هتر استفاده شد، سایر روش‌هایی که در این مورد می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد مانند روش α طبقه‌بندی شده می‌تواند، موضوع تحقیقات آتی در مورد کاربرد شیوه‌های دیگر کنترل مواجه‌ی سؤال قرار گیرد.
دشواری‌های اجرایی پژوهش
اول: یکی از محدودیت‌های اصلی اجرایی این پژوهش هزینه‌های بسیار بالای طراحی ۹۲۱ سؤال برای خزانه‌ی عملیاتی بود، زیرا تا به حال در ایران یک آزمون CAT عملیاتی که برای اهداف پژوهشی از این نوع مناسب باشد ساخت نشده بود.
دوم: یکی دیگر از محدودیت‌های اجرایی، صرف زمان بیشتر از ۱۸ ماه برای ساخت سؤالات مناسب با اهداف پژوهشی بود.
سوم: از آنجا که مدرج کردن این تعداد زیاد سؤال به صورت یک جا امکان پذیر نبود، این سؤالات در ۱۳ مرحله در طول یک سال تحصیلی بر روی ۵۰۰ آزمودنی ثابت مدرج شد. ثابت نگه داشتن این آزمودنی‌ها در طول این یک سال هزینه و زمان هنگفتی برای محقق ایجاد کرد.
چهارم: زمان‌بر بودن اجراهای برنامه‌های شبیه‌سازی، که گاهی هریک چندین ماه متوالی به طول می‌انجامید.
منابع پژوهش
Adema, J. J. (1990a). Models and Algorithms for the Construction of Achievement Tests. Unpublished doctoral dissertation, University of Twente, Enschede, The Netherlands.
Adema, J. J. (1990b). The construction of customized two-staged tests. Journal of Educational Measurement, 27, 241–۲۵۳.
Ariel, A., Veldkamp, B. P., & van der Linden, W. J. (2004). Constructing rotating item pools for constrained adaptive testing. Journal of Educational Measurement, 41, 345-360.
Belov, D. I. & Armstrong, R. D. (2009). Direct and inverse problems of item pool design for computerized adaptive testing. Educational and Psychological Measurement, 69(4), 53-547.
Bergstrom, B. A., & Lunz, M. E. (1999). CAT for certification and licensure. In F. Drasgow & J.Olson-Buchanan (Eds.), Innovations in Computerized Assessment (pp. 67-91). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, Inc.
Boekkooi-Timminga, E. (1987). Simultaneous test construction by zero-one programming. Methodika, 1, 1101–۱۱۲.
Boekkooi-Timminga, E. (1989). Models for Computerized Test Construc- tion. Unpublished doctoral dissertation, University of Twente, Enschede, The Netherlands.
Boekkooi-Timminga, E. (1990a). The construction of parallel tests from IRT-based item banks. Journal of Educational Statistics, 15, 129–۱۴۵.
Boekkooi-Timminga, E. (1990b). A cluster-based method for test construc- tion. Applied Psychological Measurement, 15, 129–۱۴۵.
Boekkooi-Timminga,E.(1991).A Method for Designing Rasch Model Based Item Banks. Paper presented at the Annual Meeting of the Psychometric Society, Princeton, NJ.392 Bibliography.
Boekkooi-Timminga,E.(1993).Computer-assisted test construction. Social Science Computer Review, 11, 292–۳۰۰.
Boekkooi-Timminga, E., & Sun, L. (1991). CONTEST: A computerized test construction system. In J. Hoogstraten & W. J. van der Linden (Eds.), Methodologie (pp. 69–۷۶). Amsterdam, The Netherlands: SCO.
Boekkooi-Timminga, E., & van der Linden, W. J. (1988). Algorithms for automated test design. In F. J. Maarse, L. J. M. Mulder, W. P. B. Sjouw, & A. E. Akkerman (Eds.),Computers in Psychology: Methods, Instrumentation, and Psychodiagnosis (pp.171–۱۷۶).Berwyn,PA:Swets Publishing.
Brown, J. M., & Weiss, D. J. (1977). An adaptive testing strategy for achievement test batteries (No. 77-6). Minneapolis: University of Minnesota, Psychometric Methods Program.
Chang, H. (2007). Book review: Linear models for optimal test design. Psychometrika, 72, 279-281.
Chang, H. H., & van der Linden, W. J. (2003). Optimal stratification of item pools in a-stratified computerized adaptive testing. Applied Psychological Measurement, 27, 262-274.
Chang, H. H., & Ying, Z. (1999). Alpha-stratified multistage computerized adaptive testing. Applied Psychological Measurement, 23, 211-222.
Cheng, Y., & Chang, H. (2009). The maximum priority index method for severely con- strained item selection in computerized adaptive testing. British Journal of Mathematical and Statistical Psychology, 62, 369-383.

منظورازمحارب باخداوپیامبر هرشخصی است که باتهدید به جان یامال مردم تجاوز کند،اعم ازاینکه محاربان ازدزدان گردنه ها دربیرون شهرها یادرداخل شهرهاباشندکه چنین فعلی رامرتکب شوند.بنابراین افرادچاقوکشی که به جان،مال ونوامیس مردم حمله می کنند، محارب اند.^[۲۸۰]درفقه سیاسی «کشیدن سلاح»که ازاعمال تهدیدآمیزشمرده می شود به عنوان یک جرم که مرتکب آن مستحق اعدام است تلقی شده وباآن قاطعانه برخوردشده است.درآیه ۳۳/مائده مجازات شدیداعدام وتبعیدبرای محارب مشخص شده است.موضوع وهدف ارعاب وتهدید به صراحت ذکرشده وبه جزکیفردنیایی وعده مجازات دردناک اخروی نیزذکرشده است.^[۲۸۱]

خداوند متعال می فرماید:«إنما جزا ءالذین یحاربون الله ورسوله ویسعون فی الارض فساداأن یقتلوا أو یصلبواأوتقطع أیدیهم وأرجلهم من خلاف أوینفوا من الارض ذلک لهم خزی ٌفی الدنیا ولهم فی الاخرهعذابٌ عظیم.»^[۲۸۲] سزاى کسانی که با [دوستداران‏] خداوپیامبراومی جنگندودرزمین به فسادمى‏کوشند،جزاین نیست که کشته شوندیابردارآویخته گردندیادست وپایشان درخلاف جهت یکدیگربریده شودیاازآن سرزمین تبعیدگردند. این،رسوایی آنان دردنیاست ودرآخرت عذابی بزرگ خواهندداشت. ^[۲۸۳]
جمله«یحاربون الله»که معنای تحت اللفظی وحقیقتش درموردخدای تعالی محال است بایدگفت که معنای مجازی آن منظوراست ازاین جهت معنای وسیع ودامنه داری خواهدداشت.معنای مجازی اش این می شودکه محاربه باخدا همان دشمنی کردن باخدااست ودشمنی باخدامعنای وسیعی است که هم شامل مخالفت بایک یک احکام شرعی می شودوهم برهرظلمی واسرافی صادق است امادرآیه ۳۳/مائده رسول خدا(ص)راهم ضمیمه کلمه «الله»کرده است وفرمود«الذین یحاربون الله ورسوله» این معنابه مامی فهماندکه مرادازمحاربه باخداورسول عملی است که برگشت می کندبه ابطال اثرچیزی که رسول ازجانب خدای سبحان برآن چیز ولایت داردنظیرجنگیدن کفاربارسول وبامسلمانان وراهزنی راهزنان که امنیت عمومی راخدشه دارمی سازند.امنیتی راکه باگسترش دامنه ولایت رسول انتشاریافته است.^[۲۸۴]
بانبودن امنیت درجامعه وارتکاب جرم محاربه ،به خون مسلمانان تعدی می شود.ازروش های ارتکاب محاربه می توان استفاده ازشمشیر رانام بردکه برای ارعاب مردم استفاده می شودوبستر بی حرمتی به خون مسلمین راباآلت قتّاله فراهم می کند تامحاربان به اهداف شوم خودمانندکشتن مسلمان برای کسب اموالش دست یابند.اهدافی که برای رسیدن به آن حتی امنیت عمومی وجان مسلمانان رادرخطر کشته شدن قرار می دهد.
۱-۱)شناخت شروط تحقق محاربه سبب آگاهی ازشیوه بی حرمتی به خون مسلمان:
ازطریق شناخت جرم محاربه می توان محارب راپیداکردوبااجرای سریع مجازات اوامنیت جان مسلمین را به اجتماع بازگرداند.شناخت محارب ازطریق شروط تحقق محاربه امکان پذیر است.
۱-شرط اول قوت وقدرت داشتن محارب است.بااین شرط محارب ازسارق متمایز می شود.^[۲۸۵] قدرت وقوت است که به جانی انگیزه ارتکاب جرم می دهد وجان مسلمین رادرخطرمرگ می گذارد.
برخی ازافرادهستندکه به قصدترساندن مردم دست به سلاح می برنداماازافرادقوی ترازخودمی ترسند.این موضوع مورداختلاف فقهاواقع شده که آیاچنین کسی محارب است یا خیر.ترسیدن چنین افرادی ازقوی ترهابامحارب بودن آنهاهنگام تعدی باسلاح به جان ومال انسان هاتناسب ندارد.
۲-سلاح کشیدن به سمت مردم،شرط دیگر تحقق محاربه است که می توان گفت دربردارنده قدرت داشتن محارب است وازوسایل قدرت محارب به شمارمی رود. وتهدیدکننده امنیت جان هاست.
سلاح اعم ازشمشیروامثال آن به شمارمی رود.وهرآنچه که درعرف موجب ارعاب شودسلاح محسوب می شود.هرسلاح مخصوص به یک وسیله خاص مانندشمشیرنیست چه بسا می توان ادعاکردکه اطمینان فقهی وجودداردکه هرکسی که باابزارهایی مثل چوب دستی،عصا،یاپرتاب سنگ ویاهرابزارکشنده دیگری راهزنی کند،راه راناامن کندوعابران رابکشد یااموالشان رابدزدحکم مجازات محارب برآنان مترتب است.^[۲۸۶]
۳-محارب دردارالاسلام یا غیرآن راهزنی کند.^[۲۸۷] که این نظر صاحب جواهر است. اصل اولیه، محترم بودن جان ساکنان دارالاسلام است.^[۲۸۸] دارالاسلام به کشوریا منطقه ای گفته می شودکه اکثریت آن مسلمان باشندخواه اینکه حکومت آن دینی یاسکولار ولائیک باشد.ودارالکفربه کشورومنطقه ای گفته می شودکه اکثریت مردمش کافرباشندخواه حکومت آن دینی ومبتنی بریکی ازادیان غیرازاسلام باشدیاسکولارباشدمانندکشورهای اروپایی،آمریکاونظائرآن.بنابراین ممکن است دولتی مدرن وسکولارباشدامادارالکفرودولت کفرحساب شود.^[۲۸۹] ابوحنیفه گفته است محارب در خارج شهر در فاصله بین سرزمین ها یادرصحراقطع طریق کند.چون ممکن است کسی که براوتعدی می شود درداخل شهر باشد واز دیگران کمک بخواهد.جمهور فقها بین داخل شهر وخارج شهر فرقی نگذاشته اند.پس ممکن است اجرای مجازات محاربه درموردگروههای مجرمان که به مردم بعداز نصف شب در خیابان های عمومی تعرض می کنندوآرامش آنان رابرهم می زنند،جاری شود.وهمان مصداق محارب باشند.^[۲۹۰]ارعاب مردم حرام است وفرقی بین ارعاب مسلمان وغیرمسلمان،سرزمین اسلام وغیرآن نیست.^[۲۹۱]
۴-محارب مال را آشکارابگیرد.^[۲۹۲]چون اگر آن راپنهانی بگیرد سارق است.درقواعدآمده است:محاربه زمانی محقق می شودکه محارب بخواهدمال رابه زوروآشکارابگیرد.اگراومال راپنهانی ببردسارق است واگرمال رابدزدوفرارکند منتهب است.منتهب کسی است که مال دزدیده شده رابه زوربگیردوسرقت کند.ومجازات قطع ندارد.^[۲۹۳] اگردزد مال راشخصابگیرد و فرارکند پس مال را با قهر گرفته است وحد قطع نداردواگر باقهر ازقافله بگیردیا به زور این کارراانجام دهد ومال رابدزددحد دزدی که مال راربوده نه حد سرقت است ونه حد محاربه.^[۲۹۴]اگرچه که بدون مجازات نمی مانندوبرای بازدارندگی ازارتکاب جرایم وحفظ حرمت خون مسلمان مجازات می شوند.زیرادرگرفتن مال مسلمان ازتهدید به قتل مسلمان درصورت ندادن مالش به محاربان شروع می شودومسلمان برای حفظ جانش مالش راتسلیم می کند.
محارب با تهدیدمردم بااسلحه به مال وآبروی مردم تعدی کندکه به همین جهت موجب اختلال درنظام اجتماعی وامنیت می شود.^[۲۹۵]وجان مسلمین را درخطرمرگ قرار می دهد .بااجرای مجازات برمحاربان امنیت جان ها تأمین می شود.
بنابراین هرگاه شخصی دارای قدرت وقوت باشدوباسلاح به ارعاب مردم دردارالاسلام بپردازد وآشکاراوبه زورمال مردم رابگیردمحارب است.محارب چون قدرت داردمی تواندهرجنایتی رابه مسلمان مانندکشتن اوانجام دهدوچون سلاح داردابزارقتل مسلمین برایش فراهم است.اصل دردارالاسلام حفظ حرمت خون مسلمان است وحرمت عمل محارب درکشتن مسلمان دردارالاسلام بااین اصل معلوم می شود.وچون محارب مال مسلمان رابه زوروآشکارا می گیردتهدیداولیه برجسم وجان مسلمان است وبه حدی است که درملاءعام این فعل قبیح رامرتکب می شودوآن راترویج می دهد.مسلمان هم برای حفظ جان مالش رامی دهدتاخونش تضییع نشودهرچندکه مالش راداده است. دراحادیث ازپیامبر(ص)نقل شده است«حرمه ماله کحرمهدمه»^[۲۹۶]حرمت مال مسلمان مانندحرمت خونش است.درواقع مسلمان حرمت مهم مال رافدای حرمت اهم جان می کندتاجانش حفظ شود.
۲-۱)مجازات شدید محارب عامل بازدارنده ازبی حرمتی به خون مسلمان:
دین اسلام برای ایجادیک جامعه سالم که درآن حقوق افرادمحترم شمرده شود،برنامه های تربیتی ویژه ای راترتیب داده تاافرادجامعه درامنیت وآسایش زندگی کنندوزمینه رشدوشکوفایی مردم فراهم گردد.این برنامه هاگاهی به صورت تشویقی وصرفاتربیتی است وگاهی به صورت مجازاتهایی است که درباره فتنه گران،اخلال گران،مفسدان وکسانی که درجامعه ایجادناامنی می کننداعمال می شود.این مجازاتها گاهی چنان سخت وخشن است که ترس ازآنهاعامل بازدازنده مهمی به شمارمی رود.یکی ازاین مجازاتهای سنگینی که نقش عمده ای درتأمین امنیت جان وآسایش مردم دارد،حدّومجازاتی است که برای راهزنان واخلال گران امنیت عمومی درنظرگرفته شده است وازآنان به عنوان محاربان باخدا،پیامبر ومفسدان درزمین یادمی شود.^[۲۹۷]
محاربه وافسادهردوموجب اخلال درامنیت عمومی می شود.وامنیت عمومی فقط باایجادترس عمومی وقرارگرفتن ترس به جای امنیت مختل می شودترس عمومی طبعا وعادتا ازطریق به کارگیری سلاح وتهدیدبه قتل ایجادمی شود.^[۲۹۸]اخلال به امنیت عمومی تنهاشامل آن چاقوکشی نمی شودکه به روی فردمعین کشیده شودواورا تهدیدکند چون امنیت عمومی وقتی خلل می پذیرد که خوف عمومی وناامنی جای امنیت رابگیردومحارب زمانی می تواندچنین خوفی درجامعه پدیدآوردکه مردم را بااسلحه تهدید به قتل کند.^[۲۹۹]ودرصددریختن خون آنان برآید.
دراین جالازم است به نکته ای اشاره کنیم که جرم إفسادفی الارض مستقل ازمحاربه است زیراإفسادفی الارض اعم ازمحاربه است ودرآیاتی که محاربه مطرح نیست مانندآیه ۳۲/مائده«من قتل نفسابغیرنفس أوفسادفی الارض»إفساد فی الارض مطرح شده است مواردی ازإفساد فی الارض راکه به خون مسلمان مرتبط بود وآن راتهدید می کردمانندانواع قتل موردبررسی قرارداده شد.هم چنین آیه۳۳/مائده یکی ازمصادیق إفسادفی الارض رابیان می کندتاازطرف دیگرنوعی تعلیل برای شدت گناه وجرم محاربه باشد.إفسادفی الارض مصادیق متعددی داردکه برخی ازآنهاعنوان معینی مانندمحاربه دارند.^[۳۰۰] اجرای مجازات برمحارب ازباب حدودوحق الله است وغیرقابل تغییریاعفو می باشدزیرابامصالح مهمی ازجمله حرمت خون مسلمان مرتبط است که حتی اگرمجنی علیه هم عفوکندنمی توان ازاجرای مجازات اوصرف نظرکردوخداوندمتعال دستوربه اجرای آن داده است.
غزالی وبرخی ازفقهای امامیه گفته اند:هدف شرع ازتشریع مجازات ،حمایت ازمصالح خمسه بوده که یکی ازمصالح خمسه حفظ جان است وجعل همه احکام اسلامی برای حمایت ازآنهاست.هرچه که باعث ازبین رفتن این مصالح گرددمفسده وجرم است وبرطرف کردن مفاسدمصلحتی دیگراست.^[۳۰۱]محارب اعمالی رامرتکب می شودکه مصلحتی از مصالح خمسه ازجمله جان انسان هارادر خطرقرارمی دهد.
درآیه ۳۳/مائده مجازات حدودبرای محاربه وفساداست پس کسی که شمشیربکشد،سعی درگسترش فسادکندوکسی رابکشدبدین جهت که هم مفسدوهم محارب است کشته می شودنه بدین جهت که قاتل قصاص شودتادرنتیجه اگراولیای دم ،قاتل راببخشند،قصاص ساقط شود.چنین نیست یعنی اگراولیای دم،قاتل راببخشند،بازهم قاتلی که محارب است بایدکشته شود.^[۳۰۲]
درآیه ۳۳/مائده چهار مجازات برای محارب بیان شده است :قتل،قطع،صلب ونفی.امااین مجازات تخییری است یا ترتیبی؟آمدن کلمه ی «أو»برای توزیع است پس اگرمحارب کسی رابکشد ومالش را بدزد ،کشته می شودوبه دار آویخته می شود.ومحاربی که فقط مال بدزد دست وپایش به طور مخالف قطع می شودواگر موجب إخافه طریق شود ولی کسی رانکشته ومالی را ندزدیده باشد نفی بلد می شوداین نظر اکثر علما وبزرگان مذاهب است.مالکیه گفته است :آیه دلالت بر تخییر درمجازات ها داردعمل به اقتضای «أو»تخییر است .امام معصوم مخیراست بین تطبیق یکی از عقوبات براساس مصلحتی که می بیند ،حکم کند.واگر محاربان مال را سرقت نکردندوکسی را نکشتند ،امام مخیر است که حکم به قتل یا صلب یا قطع یانفی دهد.که این براساس عمل به ظاهر آیه است دلیل مالکیه این است که حرف«أو»برای تخییر وضع شده است همان گونه که در کفاره جزاءصید آمده است :«لاتقتلواالصید وأنتم حرم ومن قتله منکم متعمدّافجزاء مثل ماقتل من النعم یحکم به ذواعدل منکم هدیابالغ الکعبه أوکفاره طعام مساکین أوعدل ذلک صیاما لیذوق وبال أمره عفاالله عمّا سلف»^[۳۰۳] درحالی که محرمید شکاررانکشیدوهرکس ازشماعمداآنرابکشدبایدنظیرآنچه کشته است ازچهارپایان کفاره ای بدهد،که(نظیربودن)آن رادوتن عادل ازمیان شما تصدیق کنندوبه صورت قربانی به کعبه برسد.یابه کفاره(آن) مستمندان راخوراک بدهد،یامعادلش روزه بگیرد،تاسزای زشتکاری خودرابچشد.خداوندازآنچه درگذشته واقع شده عفوکرده است.^[۳۰۴]ودلیلی بر خلافش اقامه نشده است،پس تخییر باقی است.ابوحنیفه گفته است تخییر برای محارب خاص است ودر موردمحاربی که شخصی راکشته ومالی راسرقت کرده است،می باشد.پس امام در حکم به هریک از این مجازات چهارگانه مخیراست وقطع به تنهایی مجازات دراین مورد از محارب نیست.بلکه ناچاربه انضمام قتل یا صلب به قطع است چون جنایت قطع وأخذ مال توسط محارب صورت گرفته است.
دلیل جمهورفقها این است که اولا عقل مقتضی این است که بایدجزاباجنایت ازنظرزیادی وکمی تناسب داشته باشد.همچنین اجماع امت برعدم اکتفاءبه مجازات نفی بلددرمورد راهزنی است که مال سرقت کرده وکسی راکشته است.ثانیاعمل به تخییرزمانی است که سبب وجوب واحدباشدمانندکفاره سوگندوکفاره جزای صید.امادرصورت اختلاف سبب به ظاهرتخییر عمل نمی شود. ^[۳۰۵]
امااگر محارب کسی را کشته باشد کشتن اومتعین می گردد وبه حدوددیگر بسنده نمی شودخواه محارب را از باب قصاص بکشند یا به عنوان حد ،خواه اولیای خون اوراببخشند یا نبخشند.درموردتناسب جرم ومجازات شیخ طوسی وبرخی فقهای دیگرکه موافق این نظرهستندگفته اند: ۱- اگر کسی را کشته باشد به عنوان قصاص درصورتی که ولی دم خون مقتول را طلب کندیا به عنوان حددرصورتی که ولی دم از اودرگذرد یا درخواست قتل اورانکند کشته می شودوواگر کسی را کشته باشد وهم مال ربوده باشد ،دست وپایش در جهت عکس بریده می شود،آن گاه کشته می شود،سپس پیکر بی جانش را بردار می زنند.۲-اگر فقط مال ربوده وکار دیگری انجام نداده باشد،خواه مال کم یازیاد باشد واز حرزیا غیر حرز دزدی کرده باشد دست وپایش در جهت عکس بریده می شود وسپس تبعید می گرددولی کشته نمی شود.۳-اگر کسی را مجروح کرده باشد وچیزی برنداشته باشدوکسی را نکشته باشدحتی اگر جراحت سرایت پیدا کرده باشد وموجب مرگ مجروح شود،به اندازه جراحت وارد ه قصاص می شود سپس تبعید می شود.۴-اگر فقط سلاحش را آشکار کرده وموجب ترساندن شده باشد،وچیزی برنداشته ،کسی را به قتل نرسانده ومجروح نکرده باشد،فقط تبعید می شود.^[۳۰۶]
مجازات متفاوتی که درباره محاربان اجرامی شود به سبب آن است که نحوه ارتکاب این جرم بسیارمتفاوت است وهمه محاربان مسلمایکسان نیستند.وطرز مجازات آنهاهم متفاوت است.مجازات فوق العاده ای که اسلام درموردمحاربان به خرج داده است برای حفظ خونهای بی گناهان وجلوگیری ازحملات وتجاوزهای افرادقلدر،زورمند،جانی،چاقوکش وآدمکش به جان،مال ونوامیس مردم بی گناه است.^[۳۰۷]انسان هایی که ریختن خونشان حرام است وشرع به شدت به مبارزه با بی حرمتی کردن به آن پرداخته است.
۲)مجازات محارب عامل حفظ حرمت خون مسلمان درروایات:
۱-۲)توجه به حرمت خون مسلمان درشأن نزول آیه محاربه:
شأن نزول آیه ۳۳/مائده ازبی حرمتی کردن به خون مسلمان وکشتن اوآغاز می شود.آیه فوق درموردگروهی است که به ساربان حمله می کنندواورامی کشند که این ازمصادیق سلاح کشیدن برای ترساندن وکشتن مردم است.^[۳۰۸]وحرمت خون انسانهادرآن نزد مرتکبان محاربه نادیده گرفته می شودوبه خون افراد تعدی می کنند.
ازامام صادق(ع)ازرسول خدا(ص)درموردداستان نزول آیه محاربه نقل شده است:«قدم علی رسول الله (ص)قوم من بنی ضبّه مرضَیَ_فقال لهم رسول الله(ص)أقیموا عندی-فإذابَرَأتم بعثتکم فی سریّه_ فقالوااُخرجنامن المدینه_فبعث بهم إلی إبل الصّدقه_یشربون من أبوالهاویأکلون من ألبانها_فلمّابَرَََََُؤا وَاشتدّوا قتلوا ثلاثهً ممن کان فی الإبل _فبلغ رسول الله (ص)الخبرُ_فبعث إلیهم علیّا(ع)وهم فی وادٍ_قدتحیّروالیس یقدرون أن یَخرُجوامنه_قریبا مِن أرض الیمنِ فأسَرَهم_وَجاءَبهماإلی رسولِ الله(ص)فنزلت هذه الایَه«إنما جزا ءالذین یحاربون الله ورسوله ویسعون فی الارض فساداأن یقتلوا أو یصلبواأوتقطع أیدیهم وأرجلهم من خلاف أوینفوا من الارض» فَاختاررسول الله(ص)القَطع_فقطع أیدیهم وأرجلهم من خلاف.^[۳۰۹] بیمارانی ازبنی ضبّه نزدپیامبر(ص)آمدند.پیامبر(ص) به آنان فرمود:نزدمابمانید وپس ازسلامتی شمارا به سریه ای می فرستم.آنهاگفتند:ماراازمدینه به جایی دیگربفرست.پیامبر(ص)آنهارابه محل نگهداری شترهای زکاتی فرستاد.آنان ازادرارشترها(برای مداوا)وازشیرآنهابه عنوان غذا استفاده کردندچون شفایافتندوقدرت گرفتندسه تن ازنگهبانان شترهاراکشتند.این خبر به پیامبر(ص)رسیدواوعلی(ع) راازپی آنان فرستاد.آنهاراسرگردان دربیابانی نزدیک یمن یافت که نمی توانستند ازآن خارج شوندآنهارااسیرکردونزدپیامبر(ص)آورد دراین هنگام آیه۳۳/مائده نازل شد.پیامبر(ص)نیزحکم قطع رابرگزیدودست وپای آنها راازچپ وراست قطع کرد.
هرچندمسلم نیست که موردروایت ازمصادیق سلاح کشیدن برای ترساندن مردم باشدبه این جهت که شترهاجزءصدقات بوده وساربان ازعمّال دولت اسلامی بودند.بنابراین یکی ازدوایرحکومت اسلامی بوده است.محاربان پس ازبهبودی باحمله به مسئولان ومأموران این اداره سه نفرازآنها راکشته وگریختند.ظاهرا این اقدام ازباب حمله مسلحانه به دولت اسلامی به منظورتضعیف آن بوده است.پس ازمصادیق قیام مسلحانه درمقابل حکومت اسلامی است که درآیه ۳۳/مائده ظهوردارد.درصورت پذیرش اینکه کشتن ساربان ازمصادیق کشیدن سلاح به قصدترساندن مردم باشد،بیان موردقرینه برشمول موضوع آیه برچنین اشخاصی است ومنافات نداردکه به ظاهرآیه۳۳/مائده تمسک کنیم وموردنزول وامثال آن راازمصادیق محاربه بدانیم.
بنابراین می توان گفت:هرکس درمقابل دولت اسلامی قیام مسلحانه کندمحارب است وشمشیرکشیدن برای ترساندن مردم وبرهم زدن امنیت ونظمی است که توسط دولت اسلامی که رسول خدا(ص)مؤسس آن بودایجادشده است،ازمصادیق محاربه است. هرچندکه برای صدق محارب ایجادرعب بایدجنبه عمومی داشته باشددرحالی که ساربان رادرخارج ازشهرترسانده اند.^[۳۱۰]چه عنوان محارب برقاتل ساربان صدق بکندیانکندقاتلان مستحق مجازات اعدام هستند چه اینکه ازباب حدیاقصاص باشد.زیرابه خون مسلمانان بی حرمتی شده وبرای عدم تضییع آن قاتلان باید کشته شوند.
۲-۲)امنیت خون باتناسب بین جرم ومجازات:
تخییری بودن مجازات به این معنانیست که حکومت اسلامی نزدخودیکی ازچهارمجازات قتل،صلب،قطع ونفی راانتخاب کندونوع ارتکاب جنایت رادرنظرنگیرد.زیرابسیاربعید است که کشتن وبه دارآویختن محارب هم ردیف تبعیدباشدوهمه به یک اندازه بازدارندگی داشته باشند.دربسیاری ازقوانین جزائی دنیاهم گاهی برای یک جرم چندمجازات درنظرمی گیرند.و قاضی درتعیین مجازات که باجهات مخففه وگاهی باتشدید همراه است کیفرمناسبی راانتخاب می کند.^[۳۱۱]
دراجرای مجازات تخییری محارب بین جرم ومجازات تناسب وجوددارد.اگرتناسب بین جرم ومجازات نباشدمثلاجزاکمترازجرم باشدموجب جرأت یافتن مجرم می شودواگرجزابیشترازجرم باشدانگیزه مجرم رابرای ارتکاب جرایم سنگین ترافزایش می دهد.جرایمی که خون مسلمان رامورد تعدی قرارمی دهد.اگرمحاربی راکه فقط ایجادرعب ووحشت کرده دستش راقطع کنند اودرصددقطع دست مجنی علیه ویاقتل اوبرمی آید.مجرم همیشه آن جرمی راکه درنظرداشته انجام نمی دهدبلکه ممکن است جرمی سنگین ترازآنچه درتصورداشته مرتکب شودوبه خون مسلمانان تعدی کند.
امام صادق(ع)ضمن تعریف محارب مجازات تخییری محارب رابیان نمودند: «أَمْرُ الْمُحَارِبِ وَ هُوَ الَّذِی یَقْطَعُ الطَّرِیقَ وَ یَسْلُبُ النَّاسَ وَ یَغِیرُ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَ مَنْ کَانَ فِی مِثْلِ هَذِهِ الْحَالِ إِلَى الْإِمَامِ فَإِنْ شَاءَ قَتَلَ وَ إِنْ شَاءَ صَلَبَ وَ إِنْ شَاءَ قَطَعَ وَ إِنْ شَاءَ نَفَى وَ یُعَاقِبُهُ الْإِمَامُ عَلَى قَدْرِ مَا یَرَى مِنْ جُرْمِهِ »^[۳۱۲]مجازات محارب وآن کسی که راهزنی می کند واموال مردم رابه غارت می بردوکسانی هماننداو،باامام است.اگرخواست اورامی کشدواگرخواست اورابه دارمی آویزد واگرخواست دست وپای اورابه طورخلاف قطع می کندواگرخواست اوراتبعید می کند.امام،محارب رابه میزان جرم اومجازات می کند.
تعیین مجازات محارب باحاکم است که دروضع آن تناسب بین جرم ومجازات رامدنظرقرارمی دهد.^[۳۱۳]
روایت دیگرکه به بیان تناسب بین جرم ومجازات درمحاربه می پردازدواختیاراامام هم براساس این تناسب است.ازامام رضا(ع) است که درموردآیه« جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحارِبُونَ الله وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فساداً »سوال شدکه چه کاری است که اگرکسی مرتکب آن شدمستوجب یکی ازاین مجازات های چهارگانه می شود؟امام فرمودند:« إِذَا حَارَبَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ- وَ سَعَى فِی الْأَرْضِ فَسَاداً فَقَتَلَ قُتِلَ بِهِ- وَ إِنْ قَتَلَ وَ أَخَذَ الْمَالَ قُتِلَ وَ صُلِبَ- وَ إِنْ أَخَذَ الْمَالَ وَ لَمْ یَقْتُلْ- قُطِعَتْ یَدُهُ وَ رِجْلُهُ مِنْ خِلَافٍ- وَ إِنْ شَهَرَ السَّیْفَ وَ حَارَبَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ- وَ سَعَى فِی الْأَرْضِ فَسَاداً- وَ لَمْ یَقْتُلْ وَ لَمْ یَأْخُذِ الْمَالَ نُفِیَ مِنَ الْأَرْضِ الْحَدِیثَ.» ^[۳۱۴]هرگاه کسی به محاربه باخداوپیامبربرخیزدوبکوشدکه درزمین فسادکندودراین راه مرتکب قتل شود،مجازات اواین است که به سبب ارتکاب قتل،به قتل برسدواگرمرتکب قتل شودومال رابگیردکشته ومصلوب شود.واگرأخذ مال کردولی مرتکب قتل نشد،به قتل نمی رسدولی یک دست ویک پای اوبه طورمخالف قطع می شود.واگرکسی شمشیرکشیدوبه محاربه باخدا وپیامبربرخاست وکوشیدتادرزمین فسادکندولی مرتکب قتل وأخذمال نشد،مجازات اواین است که تبعیدشود.
هرگاه محارب جرم سنگین تررامانندقتل مرتکب شودمجازاتش هم قتل است وازمجازت شدیداوبه شمارمی رود.^[۳۱۵]این تناسب بین ارتکاب جرم ومجازات محارب موجب حفظ حرمت خون مسلمان می شودتابامجازات قاتل دیگران مرتکب بی حرمتی به خون مسلمین نشوند.وخون مسلمان ازتعدی محفوظ بماند.بااجرای عادلانه مجازات مانندموردمحاربه می توان ازوقوع مجددجرایم وانگیزه مجرمان برای تلافی ودرنتیجه کشتن مجنی علیه ها پیشگیری کرد.
آیه هفتم:
۱)اهمیت حفظ حرمت خون هادرفلسفه مجازات قصاص:
تشریع قصاص هم عامل حفظ حرمت خون مسلمان است وهم ازکشته شدن بی رویه خانواده قاتل که مرتکب قتل نشده اند وخونشان محترم است جلوگیری می کند.قصاص تنهامختص قاتل است.
کیفرومجازات قصاص درمیان اعراب قبل ازاسلام فقط باقتل صورت می گرفت وهیچ گونه حدوحدودی وجودنداشت وصرفا بستگی به قوت وضعف طرف داشت،گاهی فردی راعوض دیگری می کشتند،وگاهی ده نفر یاقبیله ای رامقابل یک نفرازبین می بردند،ولی اسلام که درهرموضوع،واقع رادرنظرمی گیردنه همچون یهودتنهابه قصاص تکیه می کندونه مانندمسیحیان فقط راه عفو،ویادیه راملتزم می شود. ^[۳۱۶] قبل ازظهور اسلام وقتی کسی کشته می شد همه قبیله را مستوجب کیفر می دانستند واز تمامی آنها انتقام شخصی می گرفتند اسلام به جهت حفظ حیات افراد بی گناه قصاص را قانون گذاری کرد تاریشه ی خون ریزی ها و بی نظمی ها خشکیده شود وضمن سفارش به عدم ارتکاب قتل به کیفر قصاص تأکیدنموده است.^[۳۱۷]
برای هر مجازاتی که خداوند متعال برای مجرمین در نظر گرفته یک علت وفلسفه ایی مدنظر داشته است در موردفلسفه مجازات قصاص خداوند متعال می فرماید: «ولکم فی القصاص حیاه یااولی الالباب لعلکم تتقون » ^[۳۱۸] و ای خردمندان ،شما را در قصاص زندگانی است ،باشد که به تقوا گرایید.^[۳۱۹]
قصاص نفس زمانی اجرامی شودکه قاتل مرتکب قتل عمد شود.موجب قصاص نفس خارج کردن نفس معصوم وهمتا از روی عمد و ستم است.^[۳۲۰] مجازات یکی از عوامل حفظ نظم و حقوق افراد است مبنای مجازات رحمت خداوند بربندگان است که به آحاد جامعه منفعت می رساند، دفع مفسده می کند، رحمت الهی و مصلحت واقعی افراد و جامعه را مستقرمی کند .^[۳۲۱]
حکمت تشریع قصاص حفظ حیات جامعه است زیرابهترین مانع برای جلوگیری مردم ازجرأت یافتن بر قتل نفس است.اگرافراداجتماع بدانندکه هرگاه اقدام به قتل نفس کنند،قصاص می شوندودراجرای قانون قصاص استثنائی راه ندارد ازترس آن جرأت به ارتکاب قتل پیدانمی کنند پس قصاص مایه حیات قاتل است زیرااورا ازفکرآدم کشی تاحدزیادی بازمی داردوکنترل می کند.هم چنین اغلب کسانی که دست به آدمکشی می زنند اشخاص رذل وچاقوکشی هستندکه برای یک امرجزئی مرتکب قتل می شوندواگراوراقصاص نکنند صدهانفردیگررابه قتل می رساندولی اگرقصاص شودجان بسیاری حفظ شده است.^[۳۲۲]
۱-۱)حفاظت ازخون مسلمان به سبب حیات درقصاص:
وجودحیات درقصاص جانی به معنای حفظ حرمت خون انسانهاست که درآیه ۱۷۹/بقره درموردحرمت خون مسلمانان است زیراقرآن کتاب مسلمین است هرچندکه اسلام برای خون سایر ادیان باشرایطی مانندعقدذمه احترام قائل است. آیه۱۷۹/بقره«لکم فی القصاص حیاه»کلامی رسا ومختصر است وبه این معنااست که برخی از شما برخی دیگر را نکشد به این صورت که اگرمجازات قصاص برجانی اجراشود از قتل دیگران جلوگیری می کند ترس از قصاص شدن حیات را احیا می کندچون شخص هرگاه قصد قتل دیگری را داشته باشدوبه مجازات قصاص توجه کنداز قتل دیگران منصرف می شود وتوجه به عاقبت کارش و قصاص باعث می شودخودش وشخصی راکه قصد قتلش راکرده بودزنده بماندبنابراین موجب عدم تحقق قتل ودرنتیجه حیات آن دومی شود.^[۳۲۳]وبه این ترتیب ازبی حرمتی به خون مسلمان جلوگیری می کند.
حکمت تشریع قصاص اشاره دارد به دفع توهمی که ممکن است از تشریع عفو و دیه به ذهن برسد .حاصل توهم این است که آیه درصددبیان دیه و مزیت ومصلحتی است که درعفو وجود دارد که همان نشر حرمت ،ایثار ورأفت است واینکه عفو به مصلحت مردم نزدیکتر است دفع توهم با آیه به این صورت است که درعفو هرچند تخفیف ورحمت وجود داردولکن مصلحت مردم باقصاص مردم تأمین می شود.^[۳۲۴]وعفوهم معمولاباپرداخت دیه ازجانب جانی به ولی دم صورت می گیرد تاخون مسلمانی که موردتعدی واقع شده هدرنرود.عفوبه معنای سقوط قصاص نیست درصورت عدم پذیرش عفوتوسط ولی دم،حق قصاص باقی است وساقط نمی شود.
اجرای مجازات قصاص برقاتل ازارتکاب قتل توسط قاتل دیگرجلوگیری می کند.به همین جهت گفته اند:«نفی قتل باقتل دلالت براین داردکه درقصاص حفظ حیات است.»^[۳۲۵] درانتهای آیه با عبارات « یااولی الالباب لعلکم تتقون »به نهی از ارتکاب قتل می پردازد که خطاب به آنهایی است که مجازات قتل را می دانند وتصور کشتن رادرذهن خود می پرورانند.^[۳۲۶]درواقع عبارت پایانی آیه۱۷۹/بقره حتی انگیزه بی حرمتی کردن به خون مسلمین راهم نهی می کند.
آیه دیگرکه حفظ حیات رادرتشریع قصاص نفس می داندوآن عبارت است ازگفتارخداوندمتعال که می فرماید: «من أجل ذلک کتبناعلی بنی اسرا‌ﺋیل أنه من قتل نفسا بغیر نفس أو فساد فی الارض فکأنما قتل الناس جمیعا ومن أحیا ها فکأنما أحیاالناس جمیعا و لقدجاءتهم رسلنا بالبینات ثم إن کثیرا منهم بعد ذلک فی الارض لمسرفون»^[۳۲۷]
از این روی بر فرزندان اسراﺋیل مقررداشتیم که هرکسی را جز به قصاص قتل،یا فسادی در زمین بکشد چنان است که گویی همه مردم را کشته باشد.وهرکس کسی را زنده بدارد ،چنان است که گویی تمام مردم را زنده داشته است .وقطعا پیامبران ما دلایل آشکار برای آنان آوردند ،پس از آن بسیاری از ایشان در زمین زیاده روی می کنند.^[۳۲۸]
کلمه ی«أجل»به معنای جنایتی است که خوف آن رود که در بلند مدت رخ بدهدپس هرأجلی جنایت است ولی هرجنایتی أجل نیست.این کلمه به تدریج درمعنای غیر لغویش یعنی تعلیل استعمال شد.
وازظاهر سیاق برمی آید که آیه۳۲/مائده اشاره به کلمه «ذلک»به پسران آدم است.پیش آمدن حادثه فجیع پسران آدم باعث شد که بربنی اسرائیل چنین حکمی انجام دهیم.وجه اشاره «ذلک»به پسران آدم این است که این داستان از طبیعت بشر خبر می دهد طبیعتی که خاص پسران آدم نبوده است طبع انسان این گونه است که اگر دنبال هواوهوس رابگیرد وقهرا کارش به حسادت وکینه ورزیدن افراد منجرشود،آن هم کینه ورزیدن به سرنوشتی که در اختیار خود آنان نیست مانند صدا وچهره ی زیبا،وپیروی از هوای نفس اوراوادار می کند که برسر ناچیز ترین مزیتی که دردیگران هست ودراونیست به درگاه ربوبی شکایت کند که چرا دراوهست ودر من نیست ودرصددکشتن خلق خدا بر آیدوفرد محسود را حتی اگر دوست وبرادرش باشد ازبین ببرد.^[۳۲۹]وحرمت خون اورانادیده می گیردوبه سبب خشم آنی وحسادت بزرگترین جنایت یعنی تعرض به خون مسلمانان رامرتکب می شود.

درون مایه ی اصلی غزل:
در این غزل هم انوری از جفای معشوق شکایت می کند و در عین حال اینکه اعتراف می کند که تنها عشق او را در سینه دارد، اذعان می کند که بلاهای زیادی را در قبال این عشق از معشوق چشیده است و کماکان در تاب و تب این عشق، شب و روز ندارد.
بافت معنایی و آرایه های ادبی:
بیت اول :
انوری ادعا می کند اگر یکبار دیگر معشوق خود را ببیند و این هجر پایان یابد، از شادی و از شدت ذوق وی را روی فرق سرخود نگه می دارد. بر فرق سر نگه داشتن کنایه از نگهداری محترمانه و عاشقانه و بخشیدن بهترین جایگاه به معشوق است. کلمه ی ( (باز)) و ( (دگرباره)) در مصرع اول به یک معنی هستند و برای تاکید آمده اند. مصرع اول واژه آرایی در حرف ( (گ)) دارد.

در بیت دوم :
شکایت انوری از حرفهای تلخ معشوق است که علی رغم دهان شکرین و لبهای شکر افشان معشوق، نصیب عاشق می شود. بین واژه های (تلخ و شکر) تضاد است.
در بیت سوم :
شاعر به خط و به سر معشوق قسم یاد می کند که در دوجهان تنها معشوق را دوست دارد.
در بیت چهارم:
از خدا می خواهد که بلاهایی را که معشوق به سر او آورده هرگز بر سر معشوق نیاورد.
در بیت پنجم:
در بیت آخر شاعر اعتراف می کند که هر شب تا سحر برای معشوق و این عشق اشک می ریزد. ترکیب کنایی «رخساره زخون جگر سرخ کردن» کنایه از اشک ریختن و خون جگر استعاره از «اشک» است. بین کلمات «رخساره» «سرخ» و «خون جگر» تناسب وجود دارد.
وزن غزل:
این غزل در وزن مفعولٌ مفاعیلٌ مفاعیلٌ فعولن در بحر هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف سروده شده است که از اوزان روان عروضی به حساب می آید و در این غزل باعث صلابت و روانی و انسجام و توازن موسیقیایی شده است.
قافیه:
کلمات قافیه در این غزل، «مگر» ، «سر» ، «شکر» و. . . هستند که با قرار گرفتن در کنار ردیف «او را» به انسجام غزل افزوده اند. قافیه در بیت اول و سوم مشابهت دارد.
ویژگی سبکی:
واژه های «شادی» ، «فرق» ، «شکر» در طول غزل دلالت بر شوق وصال و زیبایی و حسن معشوق دارند و واژه های «تلخ»، «بلا»، «خون جگر» حاکی از حال خراب عاشق و جوروجفای معشوق هستند که در بین غزلهای انوری بسیار تکرار شده اند و از خصوصیات سبکی غزلهای این شاعر به شمار می روند.

۴-۲-۴٫

بتی دارم که یک ساعت مرابی غم بنگذارد
غمی کز وی دلم بیند فتوح عمرپندارد
نصیحت گومراگوید که برکن دل زعشق او
نمی داندکه عشق او رگی باجان من دارد
دلم چون آبله دارد دگرعشق فدابرکف
مگرازجان به سیرآمد دلم کش بازمی خارد
مراگوید بیازارم اگرجان درغمم ندهی
چه گویی جان بدان ارزد که او از من بیازارد
نتابم روی از او هرگز اگرچه درغم رویش
مراچرخ کهن هردم بلایی نو به روی آرد
درون مایه ی اصلی غزل:
دراین غزل انوری بازهم ازمعشوق خودشکایت می کند واین شکایت ازجنس شکایاتی است به زیبایی و بی وفایی ودلبری های بی پایان معشوق اشاره دارد. شکایاتی که درآن عاشق دلباخته را راهی جزتحمل غم این عشق نمانده است وعاشق تحمل این مشقت را با جان ودل خریداراست چرا که از خود گذشته وتنها معشوق را می بیند.
بافت معنایی وآرایه های ادبی:
دربیت اول:
انوری با اشاره به ((صنم)) معشوق خود را همواره در حال آزار و اذیت خود نشان می دهد اما این رنجی که بر او وارد می شود بسیار دلپذیرهم هست چرا که ازجانب معشوقاست. دراین بیت ((بت)) استعاره ی مصرحه ازمعشوق است.
دربیت دوم:
اشاره می کند که عده ای او رانصیحت می کنند که از این عشق دست بردارد درحالی که نمی دانند این عشق درجان او ریشه کرده است وهمچون رگی است که دربدن اوجریان دارد وغیرقابل چشم پوشی است. بین (رگ وجان) دراین بیت تناسب وجود دارد. بین ((گو)) و ((گوید))، جناس ناقص افزایشی دیده می‎شود.
دربیت سوم :
شاعر به زیبایی دل خود رابه بدن واین عشق را به آبله تشبیه کرده است. انوری می گوید دل من مانند بدنی است که گرفتار آبله شده است یعنی این عشق مانند آبله دربدن نمایان گردیده است. نمی دانم ازجان خودش سیر شده است که اینچنین خود را درمعرض خطر خارش قرار داده است!!شاعر درمصرع دوم باتوجه به اینکه آبله باخارش همراه است وخارش موجب زخم درآبله می شود، دل خود را به بدنی مانند کرده است که آبله ی خویش رادرمعرض خارش قرارداده است. دراین بیت بین (آبله و می خارد) تناسب وجود دارد. همچنین بین (کف و آبله) ایهام تناسب دیده می شود.
دربیت چهارم:
شاعردر اغراقی زیبا می گوید که معشوق از او خواسته است که اگر در راه عشق او جان خود را فدا نکند، آنوقت معشوق از او آزرده خاطرمی گردد وشاعر در مصرع دوم مدعی می شود که این جان ناقابل او ارزش این را ندارد که معشوق از وی آزرده گردد، رواقع درمصرع دوم استفهام انکاری است.
دربیت پنجم:
شاعراتمام حجت می کند ومی گوید:هرگز دست از این عشق برنخواهد داشت واین غم راتحمل خواهد کرد حتی اگراین چرخ گردون وسرنوشت هر روز برایش مصیبت وبلا یی جدید به همراه داشته باشد. بین (چرخ کهن وبلا) تناسب دیده می شود.
وزن غزل:
این غزل در وزن مغاعلین مفاعلین مفاعلین مفاعلین و دربحر هزج مثمن کامل سروده شده است.
قافیه:
کلمات قافیه دراین غزل : بنگذارد، پندارد، داردو. . . هستند که در محور عمودی غزل دارای انجام هستند.
ویژگی سبکی:
آوردن حرف ((ب)) قبل از فعل منفی ((نگذارد)) دربیت اول و ((ش)) در ((کش)) در بیت سوم که نقش مفعولی دارد از خصوصیات سبکی این غزل است که برجسته می نماید.

۴-۲-۵٫

حسن توگربرهمین قراربماند
قاعده ی عشق استوار بماند
از رخ توگر بر این جمال بمانی

۲

توسعه اکوتوریست در فروش محصولات کشاورزی

۱۲۳

۴۰

۱۳۴

۴۴

۴۶

۱۵

۳

۱

۰

۰

۰

۱۳۴

۴٫۰۳

ماخذ : یافته های میدانی ۱۳۹۳
شکل ۴-۱۳ میزان رابطه توسعه اکوتوریسم وافزایش درآمد و فروش محصولات کشاورزی
۴-۱-۶- زیرساخت ،تبلیغات ، بازاریابی و توسعه گردشگری با تاکید بر اکوتوریسم
با توجه به موضوع نقش زیر ساخت – تبلیغات و بازاریابی در توسعه گردشگری و اکوتوریسم و به استناد اطلاعات استخراج شده از پرسشنامه مبنی بر تبلیغات و بازاریابی و نقش آن درتوسعه اکوتوریسم ، ۹۳ درصد پاسخ دهندگان ( جدول ۴-۲۵)معتقدند که این عامل در توسعه اکوتوریسم نقش ایفا می کند .از این مقدار ۲۸ درصد به خیلی زیاد ، ۴۹ درصد به زیاد ، ۲۲ درصد به متوسط و ۱ درصد به کم اشاره نموده اند
همچنین معرفی جاذبه های اکوتوریستی در رادیو و تلویزیون از نگاه ۹۵ درصد پاسخگویان (۴-۲۵ )می تواند در توسعه اکوتوریسم نقش ایفا کند . از این مقدار ۳۵ درصد خیلی زیاد ، ۴۴ درصد زیاد ، ۱۸ درصد متوسط و ۳ درصد به نقش کم اشاره نمودند .
همچنین تهیه تراکت های تبلیغاتی ، پوستر ها و معرفی جاذبه ها درروزنامه ها می تواند نقش مهمی در توسعه اکوتوریسم ایفا نماید . ۴۰ درصد به نقش خیلی زیاد ، ۳۸ درصد زیاد ، ۲۰ درصد متوسط و ۲ درصد به کم اشاره نمودتد .
وجود امکانات زیر ساختی برای اکوتوریسم نیز نقش مهمی در توسعه گردشگری دارد . به گونه ای که ۴۹ درصد افراد به نقش خیلی زیاد این عامل اشاره کردند . علاوه بر این ۴۰ درصد به زیاد ، ۸ درصد به متوسط ، ۳ درصد به نقش کم اذعان می کنند .

وجود امکانات اقامتی و رفاهی مانند هتل ، مسافرخانه ، سرویس بهداشتی و ……. نیز در توسعه اکوتوریسم نقش ایفا می نماید . ۳۳ درصد به نقش خیلی زیاد ، ۴۴ درصد به زیاد ، ۱۸ درصد به متوسط و ۵ درصد به نقش کم این عامل در توسعه اکوتوریسم شهرستان سیاهکل اشاره کرده اند .
بنابراین با توجه به آمارجدول ۴-۱۴ پاسخگویان در مورد نقش تبلیغات و بازاریابی ، معرفی جاذبه ها در رادیو و تلویزیون ، تبلیغات در پوستر ها و روزنامه ها ، وجود امکانات زیر ساختی گردشگری و امکانات اقامتی و رفاهی در توسعه اکوتوریسم می توان نتیجه گرفت که این عامل می تواند سبب توسعه اکوتوریسم در حاشیه رودخانه ها و آبگیرها ی شهرستان سیاهکل شود .
جدول ۴-۱۴ توزیع تعداد و درصد میزان نقش زیرساختها ، تبلیغات و بازاریابی در توسعه اکوتوریسم

ردیف

گویه

خیلی زیاد

زیاد

متوسط

کم

خیلی کم

حداقل

حداکثر

تعداد

درصد

عکس سمت راست فوکر DV-III [www.militaryfactory.com]
… من طی تست های بررسی سختی بال متوجه شدم که با افزایش بار بر روی بال زاویه حمله در نوک بال به صورت غیرطبیعی افزایش می یابد. من بخاطر نمی آورم که این پدیده را طی آزمایش ها با بال اصلی دیده باشم. کاملا مشخص است که این افزایش زاویه حمله در نوک بال باعث شکستن بال شده است، بطور منطقی بار اعمال شده به بال به واسطه فشار هوا در شیرجه هایی با زاویه زیاد در نوک بال به نسبت قسمت میانی بال افزایش بیشتری داشته، و خود باعث افزایش زاویه حمله در نوک بال می شود. این پدیده به علت وجود اسپار عقبی اضافه شده به بال است، و وجود این اسپار باعث تغییر شکل ناخواسته بر روی بال تحت بار می شود….
پیچش منتج شده از این فرایند باعث شکستن بال تحت مانورهای مداوم جنگی می شود.[۸]
بعد از جنگ جهانی اول و در سال ۱۹۲۳ بومر و کونینگ فلاتر ایلران هواپیمای دریایی ون برهل را بررسی نمودند. آن­ها یافتند که مجزا نمودن مودهای متقابل به وسیله روش تعادل جرم می تواند این مشکل را حذف نماید. از آن زمان استفاده از تعادل جرم به عنوان روشی برای جلوگیری از فلاتر پذیرفته شده است.[۹]

در سال ۱۹۲۷ ژان و بیر بررسی های خود را بر روی فلاتر دم عمودی هواپیمای MO-1 در ایالات متحده معطوف نمودند. این دم یک سیستم با دو اسپار بود که باعث جفت شدن مودهای پیچش و خمش می­شد. به عنوان یک راه حل، افزایش سختی پیچشی و جلوبردن مرکز جرم پیشنهاد شد. بعلاوه نوئل،یانگر و گرین مطالعاتی را بر روی پدیده فلاتر انجام داده و مقالات خود را در مورد فلاتر در سال ۱۹۲۷ و ۱۹۲۸ چاپ نمودند.
همچنین در سال ۱۹۲۷ در دانشگاه MIT مطالعات اولیه بر روی پدیده فلاتر آغاز شد و اولین استفاده از مدل­ها در تونل باد صورت پذیرفت. بعدها به رهبری راشر، مدل متشابه دینامیکی بسیاری از هواپیماهای نظامی در لابراتوار تحقیقات سازه و آیروالاستیسیته دانشگاه MIT ساخته و تست شد.
در سال ۱۹۲۸، پرینگ کار خود را در مورد استفاده از یک مدل کوچکتر جهت مشخص نمودن سرعت فلاتر یک هواپیما ارائه نمود. او تحقیقات خود را بر روی یک هواپیما که سرعت و فرکانس فلاتر بال و ایلران آن توسط تست های پروازی مشخص شده بود متمرکز نمود.
پس از او، قوانین ساخت مدل های متشابه با ابعادی کوچکتر توسط مک کین و وود هراس توسعه یافت. بر اساس این قوانین برای اینکه به تشابه دینامیکی بین مدل کوچکتر و هواپیمایی با ابعاد کامل رسید، ابتدا باید تشابه هندسی جرم و توزیع ویژگی های الاستیک را ایجاد نمود. پرینگ از یک مدل با ابعاد یک سوم هواپیما استفاده نمود و سرعت و فرکانس فلاتر مشاهده شده به خوبی با مقادیر بدست آمده طی تست های پروازی مطابقت داشت. این تحقیق بررسی سودمندی جهت مشخص نمودن استفاده از مدل های کوچکتر در تونل باد برای پیش بینی سرعت فلاتر بحرانی یک هواپیماست.
در سال ۱۹۲۹ دونکن و فریزر گزارشی را با موضوع فلاتر بال های هواپیما ارائه نمودند. در این گزارش فرمول های تئوریک فلاتر به همراه مشتقات آیرودینامیکی محاسبه شده در تونل باد ارائه شد.گزارش علمی آن­ها تا سال ها به عنوان یکی از اصلی ترین مراجع فلاتر شناخته می شد به صورتی که این گزارش نام انجیل فلاتر را به خود اختصاص داد.
در این گزارش مفهوم مودهای طبیعی سازه تعریف شده بود و با بهره گرفتن از این تعریف مسائل به وسیله معادلات دیفرانسیل معمولی بجای معادلات دیفرانسیل جزئی حل می­شد. فریزر و دونکن اثر دنباله­های جداشده از سطح بال را در محاسبات خود در نظر نگرفتند و از اینرو نتایج حاصل از اصول آیرودینامیکی کار آن ها به اندازه کافی رضایتبخش نبود.
بعد از جنگ جهانی اول، هوانوردان توجه خود را به شکستن رکوردهای سرعت معطوف نمودند. بین سالهای ۱۹۲۴ تا ۱۹۳۴ تعداد زیادی مسابقه هوایی برگزار شد. بعضی از شرکت کننده ها مانند ورویل اسپرگ R-3، سوپر مرین S-4، ژئو-بی، لونینگ P-4 و کانیس R-6 با مسئله فلاتر روبرو شدند. طراحان هواپیماهای خود را با بهره گرفتن از اسپارهای چوبی تقویت شده در انتهای بال و تقویت بال توسط اتصالات خارجی یا کوچک نمودن پهنای بال بهبود دادند.
در سال ۱۹۳۰، مطالعات آیروالاستیسیته با پیشرفت بسیار بزرگی به خصوص در زمینه تئوری مواجه شد. در این سال هواپیماهای یک باله نسبت به هواپیماهای دوباله به علت کارایی بسیار بهتر خود ترجیح داده شده و بال هایی با روکش فلزی به همراه اسپارهای فلزی و تقویت کننده های داخلی به جای بال هایی با اسپارهای چوبی که توسط پارچه پوشانده شده بود استفاده شدند.
در اوایل سال ۱۹۳۰ کلمه آیروالاستیسیته برای اولین بار توسط کاکس و پاگسلی در انگلستان استفاده شد. در سال ۱۹۳۰، کاکس،پاگسلی،دونکن و مک میلان بر روی اثر معکوس ایلران متمرکز شدند. اثر معکوس ایلران در مرجع [۱۰] به صورت زیر تعریف می شود:
اثر معکوس ایلران زمانی روی می دهد که با افزایش سرعت، تغییر زاویه ایلران باعث ایجاد پیچش در بال در خلاف جهت ایلران شود و در نتیجه، اثر ایلران برای ایجاد ممان جهت غلتش کاهش می یابد. این فرایند تا زمانی که ایلران دیگر اثری نداشته و عکس العملی معکوس با عملکرد خود ایجاد نماید ادامه می یابد.
در سال ۱۹۳۲، هواپیمای دی هاویلند با حادثه ای جدی به علت فلاتر بال، دم و رادر خود مواجه شد. مشخص شد استرات های V شکل عامل اصلی این حادثه بودند. طی سال های ۱۹۳۲تا ۱۹۳۴ موارد فلاتر زیادی در ایالات متحده نیز روی داد. هواپیمای YC-14،YO-27، داگلاس C-26A،Xo-43 و F-24 فلاتر دم را هم تجربه نمود.
هواپیمای YA-8 با فلاتر رادر نازک خود روبرو شد و بوئینگ YB-9A با فلاتر رادر-بدنه، داگلاس XV-7 با فلاتر بدنه-الویتور و کورتیس Yo-40B با فلاتر الویتور-تب روبرو شد. در همان سال تئودرسون شروع به فعالیت در زمینه مسائل فلاتر در ایالات متحده نمود او تنها در عرض چند ماه یک گزارش علمی ناسا به شماره ۴۹۶ و در سال ۱۹۳۵ چاپ نمود. کار او تاثیر بزرگی بر روش های بررسی فلاتر در صنعت هوانوردی آمریکا نهاد. تئوری تئودرسون روش دقیق و آسانی را برای صفحاتی با سطح مقطع ایرفویل شکل ارائه می نمود. روش او مبنای اصلی روش استریپ است که هم اکنون جهت محاسبه فلاتر بال بکار گرفته می شود. توسعه روش های بررسی فلاتر در آمریکا به شدت از کارهای او تاثیر پذیرفته است می توان به عنوان برجسته­ترین آن­ها روش استریپ و روش های تقریب فلاتر را نام برد.
تئودرسون و گریک بین سال های ۱۹۳۰ و ۱۹۴۶ با یکدیگر به بررسی اثرات مشخص هر پارامتر سازه مانند مرکز جرم، محور الاستیک، ممان اینرسی، نسبت وزن، مکان قرارگیری لولای ایلران و پارامترهای متشابه آن پرداختند.
در سال ۱۹۳۵، فارن نتایج تجربی خود را در مورد افزایش ضریب برآی بالی که زاویه حمله آن به سرعت تغییر می نماید ارائه نمود. او نشان داد که ضریب برآ تا مقدار ماکزیمم برآی بال افزایش می یابد و این به علت فلاتر تا مرز واماندگی بال، ملخ یا پره بکار رفته بود.
در اواسط دهه ۱۹۳۰، اولین تست های پروازی فلاتر، آغاز شد و ون شیپ در آلمان اولین کسی بود که این تست ها را انجام داد. روشی که او استفاده می نمود خیلی ساده بود: شیرجه زدن با هواپیما تا حداکثر سرعت آن و مشاهده رفتارهای بوجود آمده.
بسیاری از آزمایش های پروازی فلاتر موفق بر روی هواپیماهای مختلف انجام شد تا اینکه این آزمایش منجر به سقوط هواپیمای جونکر JU-90در سال ۱۹۳۸ شد. بعد از سال ۱۹۴۵، صنعت لزوم تست های فلاتر را پذیرفت و این منجر به بهبود روش­های آزمایش و همچنین تولید هواپیما با حداکثر امکان جلوگیری از وقوع این پدیده بود.
پراندتل مقاله ای را در مورد آیرودینامیک جریان پایدار در سال ۱۹۳۶ ارائه نمود. تئوری ارائه شده در این مقاله برای آیرودینامیک جریان ناپایا نیز تعمیم یافت. او شتاب پتانسیل را تعریف نمود. تئوری او نتایج صحیحی در مورد جریان های زیر صوت و مافوق صوت با اغتشاشات کوچک ارائه نمود. اما در جریان گذر صوتی تئوری خطی او، پیش ­بینی­های صحیحی ارائه نمی­نمود.
تنها طی دو سال در ایتالیا، کایله پوزیو دو مقاله با بهره گرفتن از روش پرانتل ارائه نمود. او پتانسیل سرعت را برای مسائل دو بعدی و غیر ایستا بکار برد. در سال ۱۹۳۷، سیکالو تئوری خط برآزای پرنتل را توسعه داد و روش چند خط برآزا را برای یک بال با پهنای محدود و در حال نوسان ارائه نمود. بعدها و در سال ۱۹۴۰ فریزر به همراه دونکن و کلار کتابی را در مورد ماتریس ها و کاربرد های آن ها به همراه مسائل فلاتر چاپ نمودند. در سال ۱۹۴۱ لرینگ روش خود را برای حل مسائل آیروالاستیسیته با بهره گرفتن از ماتریس های متقارن ارائه نمود.
طی جنگ جهانی دوم، کاسنر مقاله ای را ارائه نمود که در آن تئوری کلی سطوح برآزا برای بال های سه بعدی بکار برده شد. او از شتاب پتانسیل پرانتل و اثر حرکت دابلت های یکنواخت استفاده نمود.
طی جنگ جهانی دوم و بعد از آن با پیشرفت هواپیما ها شکل آن ها نیز تغییر نمود. هواپیماهای فلزی بجای هواپیماهای چوبی استفاده شد بعلاوه سرعت هواپیماها افزایش چشمگیری داشت. فلاتر به علت های دیگری از جمله حمل سلاح، تانکر های سوخت خارجی یا عدم تعادل وزن و کاهش سختی سازه به علت خسارات بوجود آمده طی درگیری ها نمود یافت.
در سال ۱۹۴۲، اسمیلگ و واسرمن در مقاله ای جداول جامعی را از ضرایب آیرودینامیکی ناپایدار که در محاسبات و تحلیل فلاتر استفاده می شوند ارائه نمود.آن ها از تئوری تئودرسون و تعادل آیرودینامیک سطوح کنترل برای محاسبه این ضرایب استفاده نمودند. این جداول و روش های محاسبه آن ها تا سال ها در ایالات متحده مورد استفاده قرار می­گرفت.روش های ارائه شده در این مقالات شامل مفاهیم میرایی سازه بود. با بهره گرفتن از این مفاهیم یک روش کاربردی از حل گرافیکی با نام نمودار V-g برای محاسبه فلاتر به دست آمد.
این روش به نسبت رایج، نموداری را ارائه می نماید که سرعت در محور افقی و میرایی سازه در محور عمودی آن قرار دارد. سرعت فلاتر به سادگی و با برخورد نمودارهای محاسبه شده از تقابل نیروهای آیرودینامیک و الاستیک با محور افقی محاسبه می شود.
با ادامه تحقیقات تئوریک محققان، برخی دیگر از آن ها توجه خود را معطوف به اطلاعات تجربی نمودند و اندازه گیری نوسان حاصل از نیروهای آیرودینامیکی تا آزمایشات پیشرفته فلاتر را با بهره گرفتن از مدل های اولیه تولید شده هواپیما انجام دادند. بعلاوه از این اطلاعات تجربی بعنوان وسیله ای کارا جهت اعتبارسنجی تئوری ها نیز استفاده می­شد و نقشی اصلی در پیشرفت آن ها در آینده داشت.
در سال ۱۹۶۲، هال در مقاله ای که به بررسی اندازه گیری مشتقات آیرودینامیک جسم در حال نوسان پرداخت ۵۳ عدد از مطالعات انجام شده بین سال های ۱۹۴۰ تا ۱۹۵۶ را ارائه نمود. بر اساس این مقاله، دانشمندان انگلیسی توجه خود را در زمان جنگ معطوف به سرعت های مادون صوت نموده بودند. هر چند بعد از جنگ مطالعات در آمریکا به سمت بدست آوردن نتایج برای سرعت های گذرصوت و مافوق صوت هدایت شد. اندازه گیری نیروهای آیرودینامیک صفحات در حال نوسان کاری بسیار سخت و غیر دقیق بود تا اینکه برت، وایت و تایلی دستگاه واتمتر را در سال ۱۹۴۲ ارائه نمودند.
زمانی که استفاده از سازه هایی تمام فلزی عمومیت یافت، درخواست ها جهت تست های فلاتر مدل های هواپیما با ابعاد کوچکتر افزایش یافت. طی جنگ پلی ونیل کلرید ماده اصلی جهت ساخت مدل ها بود. واسرمن و میکیوتو تجارب خود را در مورد این نوع مدل ها را در سال ۱۹۵۱ ارائه نمودند. اما این روش به علت محدودیت ها در دقت ساخت، تغییر خواص مواد به واسطه دما و رطوبت و همچنین هزینه های ساخت بالا به صرفه نبود. بلافاصله، روشی که در بالا ارائه شد با یک روش ساده تر جایگزین شد. در این روش جدید تنها مودهای ارتعاشی در مدل شبیه سازی می شد و این مودهای ارتعاشی جهت تحلیل فلاتر بسیار مهم بودند. به وسیله این روش یک بال شبیه به تیر را می توان به وسیله تنها یک اسپار فلزی با توزیع سختی مناسب مدل نمود و جهت تشابه هندسی نیز از چوب بالسا جهت ساخت شکل بال استفاده نمود. مقالات و گزارش های علمی بسیار زیادی توسط کانینگهام، برون، تمپلتون، وایت، مکارتی و هافمن ارائه شده است.
در سال ۱۹۴۶، یک تونل باد برای تحقیقات فلاتر در لابراتوار لانگلی عملیاتی گردید. این تونل، یک تونل باد ویژه بود که توانایی استفاده از هوا و گاز فرئون را برای محیط تست داشت. این تونل باعث ایجاد یک دانشکده برای بررسی های تجربی در زمینه آیروالاستیسیته در آمریکا شد. با افزایش سرعت هواپیما­ها و ورود آن ها به جریان گذر صوتی، دانشمندان با مسائل آیروالاستیسیته جدید و بسیار زیادی روبرو شدند. یکی از اولین مسائل بوجود آمده نوسان ایلران (که به آن clean buzz گفته می شد) در هواپیمای P-80 در هنگام آزمایش های پروازی با سرعت بالا و طی سال ۱۹۴۴ بود.
روش شناخته شده تعادل جرم، جهت برطرف نمودن این مشکل بکار رفت اما مشاهده شد که تعادل جرم هیچگونه اثری بر شدت نوسانات ایجاد شده نگذاشت. راه حلی که برای این مشکل در نظر گرفته شد، افزایش سختی سطوح کنترل، تغییر شکل پروفیل و دمپر های سطوح کنترل بود. برای بررسی صحت روش های ارائه شده آزمایش های تونل باد و تست های پروازی استفاده شد چراکه هیچگونه روشی برای جریان گذرصوتی تا آن زمان ارائه نشده بود. آرتور ریجر معیارهای اصلی جهت جلوگیری از فلاتر سطوح کنترل در جریان گذرصوتی را در یک مقاله کامل در جلد پنجم کتابچه آموزشی آگارد^[۱۰] ارائه نمود.
در سال ۱۹۴۵، آرتی جونز سوئیپ را به عنوان شکل جدیدی از طراحی ارائه نمود. این طرح در بمب افکن بوئینگ B-47 استفاده شد و در آن زمان یکی از موفقترین طراحی های هواپیما را به نام خود ثبت نمود. سوئیپ مفهومی جدید بود و اثرات آن بر روی فلاتر تحقیقات گسترده­ای را هم در زمینه سازه و هم در زمینه آیرودینامیک شکل داد.
با نازک شدن بال ها به واسطه پرواز در سرعت های بالا، مشکلات بوجود آمده برای ایجاد سختی مورد نیاز جهت جلوگیری از فلاتر به صورت محسوسی افزایش یافت. در آن زمان تئوری جریان غیرخطی توسعه نیافته بود و تونل های باد جریان گذرصوتی نیز وجود نداشت. به علت این مشکلات محققان روش­های آزمایش مختلفی را از سال ۱۹۴۶ آغاز نمودند. شکل ۱-۴ به صورت شماتیک این روش را نشان می دهد.
دو مدل اول ، مدل­های پرواز آزاد بودند، که از هواپیما و از ارتفاع بالا رها می شدند یا به وسیله راکت از زمین شلیک می شدند. روش دیگر روش استفاده از جریان روی بال بود در این روش مدل بر روی سطح بالایی بال و جایی که جریان به جریان گذرصوتی نزدیک می شد نصب شده و بررسی ها انجام می شد. در آخرین روش مدلی با ابعاد کامل به راکت قرارگرفته بر روی ریل قطار نصب شده و بررسی ها انجام می­شد. تونل های باد گذرصوتی در اوایل دهه پنجاه ساخته شد. برای اولین بار در لانگلی آزمایش ها انجام شد و اولین نتیجه دریافت شده این بود که این تست ها خیلی دقیق تر و ارزانتر از روش های بیان شده در پاراگراف بالا بودند.
با پیشرفت طراحی و عملکرد بهتر هواپیماها در دهه ۱۹۴۰، پرواز در جریان سوپرسونیک ممکن شد، هواپیماها به خصوص در شیرجه های سریع خود وارد این رژیم جریان می شدند. در پرواز مستقیم الخط چارلز یگر در هواپیمای تحقیقاتی X-1 خود، در سال ۱۹۴۷ به سرعت سوپرسونیک رسید. اما مطالعات تحلیلی از چند سال قبل آغاز شده بود. در انگلستان، کلار، تمپل، جان و در آلمان ون بربلی و در آمریکا گریک و ربینوه بر روی فلاتر جریان­های سوپرسونیک تحقیق می­نمودند.
شکل۱-۴٫ روش های تجربی تست فلاتر قبل از پیدایش تونل های باد گذر صوتی
همچنین نوع جدیدی از فلاتر با نام فلاتر صفحه نیز بوجود آمد. فلاتر صفحه در نتیجه آسیب های خستگی است لذا بسیار مهم است که از این پدیده جلوگیری نمود. بیش از ۷۰ عدد از نقص­های بوجود آمده طی جنگ جهانی دوم و در مراحل تست و طراحی موشک V-2 به علت فلاتر صفحه­ای اتفاق افتاد. حادثه فلاتر صفحه­ای دیگری در دهه ۱۹۵۰ روی داد و طی آن یک هواپیمای جنگنده طی پروازهای آزمایشی سقوط نموده و از بین رفت.
در سال ۱۹۵۶ زیرگروه فلاتر و ارتعاشات ناسا، مقاله ای از حوادث فلاتر اتفاق افتاده بین سال­های ۱۹۴۷ تا ۱۹۵۶ چاپ نمود. با آغاز دهه ۱۹۵۰، هواپیماهای حمل و نقل عمومی افزایش یافت و در نتیجه آن مشکلات فلاتر نیز بیشتر اتفاق افتاد.
سازمان هوانوردی عمومی (که هم اکنون با نام سازمان هوانوردی فدرال^[۱۱] شناخته می شود.) موارد فلاتر زیادی را بررسی نمود و علت های این پدیده و همچنین روش­های حل این مشکل را نیز بررسی نمود. بعدها، سازمان هوانوردی کتابچه قوانین هوایی فدرال را ارائه نمود، نیروی هوایی نیز کتابچه استانداردهای نظامی خود را چاپ نمود. ناسا نیز معیارهای طراحی وسایل فضایی را جهت راهنمایی طراحان و استفاده کنندگان از این قبیل وسائل ارائه نمود.
با پیشرفت رایانه ­ها و قابلیت محاسبات آن­ها بعد از جنگ جهانی دوم، بررسی فلاتر بسیار آسانتر انجام می­شد. پیشرفت رایانه ­ها به دو طریق آنالوگ و دیجیتال صورت پذیرفت یکی از وسایل آنالوگ پیشرفته آنالیزر دیفرانسیل واتربوش بود که معادلات دیفرانسیل خطی را با ضرایب متغیر حل می نمود.
در همان زمان هر چند این ماشین های آنالوگ از لحاظ شکل ظاهری متفاوت بودند اما از روش های مشابهی استفاده می نمودند. مکنیل، مکان و ویلتز در دانشگاه کالیفرنیا در سال ۱۹۵۱ حلگر آنالوگ خود را به صورت الکتریکی طراحی نمودند. همچنین یک شبیه ساز فلاتر با ۶ درجه آزادی توسط اسمیت طراحی گردید که برای حل جریان این شبیه ساز، از حلگر آنالوگ مالاوارد در فرانسه استفاده شد.
ماشین های محاسبه گر دیجیتال از اواخر دهه ۱۹۴۰ ظهور یافتند. یکی از آن ها کامپیوتر بل بود که از رله­های تلفن استفاده می­نمود و در لانگلی مورد استفاده قرار گرفت. با بهره گرفتن از ماشین­های محاسبه­گر دیجیتال معادلاتی که برای حل دستی بسیار زمانبر بودند به راحتی حل می­شدند. در این روش کلاسیک، مدل نمودن فیزیکی پدیده به وسیله معادلات دیفرانسیلی انجام شده و حل آن با سیستم­های پردازشگر بود. بعد ها تحلیل های المان محدود به روشی مشخص در طراحی تبدیل شد.
پیشرفت ها در مطالعات تئوری و دستگاه­های پردازشگر به تنهایی کافی نبود و آزمایش­های تجربی همچنان لازم بود و به خصوص در رژیم­های جریان گذرصوت و مافوق­صوت این آزمایش ها الزامی بود. ریگر در سال ۱۹۵۱ کمبود موجود در بخش آزمایش های تجربی را تشخیص داد و پیشنهاد ساخت یک تونل باد گذرصوتی را به ناسا ارائه نمود.
تونل باد پیشنهاد شده باید همانگونه که در مرجع [۱۰] نیز بیان شد، ویژگی های زیر را می داشت:
باید به اندازه کافی بزرگ باشد تا توانایی شبیه سازی دقیق اجزاء مدل مانند سطوح کنترل را داشته باشد.
توانایی عملکرد در بازه گسترده­ای از چگالی­های مختلف را داشته باشد تا بتواند شرایط بوجود آمده در ارتفاع های مختلف را شبیه سازی نماید زیرا مشخصات فلاتر غالبا با ارتفاع تغییر می نماید.
از گاز فرئون به عنوان سیال تونل باد استفاده شود زیرا بر اساس تجربیات قبلی، استفاده از این سیال کاربر را قادر می سازد تا از مدل های سنگین تر و ارزانتر استفاده نموده و امکان رسیدن به اعداد رینولدز بالاتر را مهیا می نماید، بعلاوه توان کمتری نیز برای استفاده از تونل باد لازم است.
توانایی عملکرد تا ماخ بیش از ۱٫۲ را داشته باشد.
پیشنهاد ریگر پذیرفته شد و ساخت تونل باد در لانگلی در سال ۱۹۵۵ آغاز شد. در سال ۱۹۶۰ این تونل باد شروع به کار نمود. این تونل باد ۱۶ فوتی از گاز فرئون ۱۲ به عنوان سیال آزمایش استفاده می­نمود و تونل دینامیک گذرصوتی^[۱۲] نام گرفت.
تونل باد گذرصوتی در بسیاری از تست های سرعت بالا مانند مشخص نمودن ایمن بودن هواپیما نسبت به فلاتر، مشخصات آیروالاستیک هواپیماهای نظامی و تجاری طراحی شده، تاثیر پیکربندی جدید یا بهینه سازی شکل سازه بر مشخصات فلاتر و … در آمریکا مورد استفاده قرار گرفت.
این تونل باد هنوز در حال استفاده است و مشخص شده است که نتایج آزمایش مدل­های آیروالاستیک انجام شده در تونل باد گذرصوتی به خوبی با نتایج تست های پروازی مطابقت دارد. از اولین روزهای بررسی آیروالاستیسیته، بغیر از اشخاص، سازمان­هایی نیز بر روی این موضوع مطالعه می نمودند. در اروپا نیروی هوایی سلطنتی(RAE) و لابراتوار فیزیک ملی(NLR) در انگلستان، لابراتوار هوافضایی ملی(NRL) در هلند، لابراتوار هوافضای فرانسه(ONERA) و مرکز تحقیقات و توسعه مسافرت های فضایی و هوایی آلمان بر روی مسائل فلاتر کار می کردند.
در آمریکا لابراتوار دینامیک پرواز نیروی هوایی، مرکز هوانوردی نیروی دریایی، ناسا و زیرگروه ارتعاشات و فلاتر آن، کمیته فلاتر سازه های هوافضایی(متشکل از صنایع بخصوص)، لابراتوار آیروالاستیسیته MIT و لابراتوار هوانوردی کرنل در زمینه آیروالاستیسیته فعالیت های خود را انجام می دادند.