یو (۱۹۹۸)استنتاج کرده است که اهداف مورد نظر شومپیتر در شرایط عدم تعادل و ایجاد بى ثباتى، تحقق خواهد یافت و در مقابل استفاده از نظام هاى تعادلى و تحلیل هاى ایستا قرار خواهد گرفت که فروضى مانند رفتار عقلایى اشخاص و حداکثر کردن سود مورد نظر را شامل مى شود. بامول نیز همانند شومپیتر با دید نوآورى کارآفرینى را مورد بررسى قرار مى دهد. به اعتقاد وى، کارآفرین از قوه ابتکار و خلاقیت در یافتن روش هایى برخوردار است که منجر به افزایش دارایى ها، قدرت و اعتبار وى شود. از این رو، مى توان گفت که از دیدگاه شومپیتر و بامول، کارآفرینى به صورت نوآورى و رقابت پذیرى بیان مى شود و زمانى که شرایط (نهادها، فرهنگ و غیره) براى کارآفرینى مهیا شود، کارآفرینى از طریق نوآورى، تنوع منابع، اختراع و رقابت پذیرى بر رشد اقتصادى تأثیر بسیارى مى گذارد.
نئوکلاسیک ها نیز در مدل رشد برون زا، کارآفرینى را مورد توجه قرار داده اند. مدل هاى رشد متفاوتى در دیدگاه نئوکلاسیکى وجود دارد، ولى نقش کارآفرینى در رشد اقتصادى، بیشتر در قالب مدل رشد سولو (۱۹۵۶) توضیح داده می شود. با توجه به نتایج اساسى مدل رشد سولو، انباشت سرمایه و وجود سرمایه هاى متفاوت بین کشورها نمى تواند بیانگر تفاوت رشد سرانه کشورها باشد. بر اساس آن، مدل الحاقى سولوتوسط یک تابع تولید بازدهى ثابت نسبت به مقیاس پایه گذارى شد که در آن، تولید، تابعى از سرمایه و نیروى کار مؤثر(مبتنی بر دانش) است. نتایج مدل مذکور بیانگر این است که اگر سرمایه و نیروى کار افزایش یابد، تولید افزایش خواهد یافت و تعادل در نقطه اى دیگر پدید خواهد آمد، ولى نرخ رشد تولید تغییر نخواهد کرد و یگانه عاملى که موجب افزایش رشد اقتصادى خواهد شد، پیشرفت دانش است که یکى از مظاهر آن، پیشرفت فناورى است.کارآفرینى در مدل سولو به طور مستقیم وجود ندارد، ولى مى توان تشخیص داد که وجود عامل دانش در این مدل، بیانگر نقش کارآفرینى در رشد اقتصادى است. عامل دانش در مدل مذکور، به طور دقیق تعریف نشده است و به عنوان عاملى برونزا در نظر گرفته مى شود، ولى مى توان گفت عواملى که بر دانش تأثیر مى گذارد، بر رشد اقتصادى مؤثر خواهد بود. از آنجایى که کارآفرینى اثر بسیار مهمى بر دانش و پیشرفت فناورى دارد و موجب افزایش آن مى شود، مى توان نتیجه گرفت که در مدل مذکور، کارآفرینى یکى از عوامل مهم و تأثیرگذار بر رشد اقتصادى است.
ژوزرف شومپیتر وی از بزرگترین اندیشمندان مکتب سرمایه داری است که پیش بینی هایی در مورد آینده نظام سرمایه داری انجام داده بود. وی برای الگوی رشد و توسعه خود شرایط فرضی زیر را در نظر می گیرد:

 

• • اقتصاد در شرایط رقابت کامل قرار دارد.

 

• • اقتصاد در شرایط تعادل ایستا و با ثبات است.

 

• • اشتغال کامل وجود دارد و بیکاری وجود ندارد.

 

• • سود وجود ندارد چرا که در رقابت کامل قیمت هر کالا برابر با هزینه های عوامل تولیدش می باشد در این شرایط سرمایه گذاری انجام نمی شود و خالص سرمایهه گذار برابر صفر است.

 

که این شرایط را شومپیتر شرایط دورانی یا تکرار شونده می نامند. بعبارت دیگر هیچ گونه انگیزه ای جهت سرمایه گذاری و رشد و توسعه فعالیتهای اقتصادی وجود ندارد در هر سال همان محصولات و با همان شیوه های تولیدی مرسوم و برای همان مصرف کنندگان با همان سلیقه ها با همان تابع تقاضای سال پیش تولید، توزیع و مصرف می شود.این جریان حالت تغییرناپذیر دارد. وی رشد اقتصادی را نوعی رهایی از مدار بسته جریان جریان دورانی می نامد به نظر او گسستن این زنجیر دورانی و تغییر وضعیت تعادل موجود به تعادل مطلوب و بالاتر توسعه و رشد نام دارد. شومپیتر آن تغییرات تعادلی را رشد می داند که ناشی از نیروهای درونی اقتصاد باشند و توسط نیروهای خارجی بر اقتصاد تحمیل نشده باشند. به عقیده وی این جریان دورانی توسط انسانهایی خلاق یا نوآوران و مبتکران شکسته می شود. نقش انسانهای خلاق در تئوری توسعه وی بسیار مهم و کلیدی است از نظر وی هئایت و رهبری در اقتصاد توسط نوآوران اقتصادی صورت می گیرد.
از نظر وی عامل اصلی رشد و توسعه نوآوری می‌باشد و عنصر اصلی تحقق نوآوری، انسان هنرور و دانشمند است. اندیشه شومپیتری به آن دسته از تفکر اقتصادی تعلق می‌گیرد که نقش نیروی انسانی را در تامین رشد برجسته تلقی می‌کند. وی وجود رقابت میان کارفرمایان بنگاه‌های اقتصادی برای توسعه یک روش جدید تولیدی یا ارائه یک محصول جدید، را عاملی برای رشد سریعتر اقتصادی می‌داند. رقابت موجب می‌شود که کارآفرین به‌عنوان یک کارگزار هدفمند، منابع خود را برای خلق یک طرح اولیه جدید یا ترکیبی از داده‌های لازم برای تولید محصول موجود در هزینه پایین‌تر و یا مهم‌تر از آن برای توسعه یک محصول کاملاً جدید هزینه کند. شومپیتر رشد را تغییرات آرام و تدریجی، در شرایط اقتصادی بلندمدت تلقی می‌کند که در نتیجه افزایش تدریجی در نرخ پس‌اندازها و جمعیت ایجاد می‌شود.
مفهوم محوری مدل: نوآوری
شومپیتر نظریه خود را این‌گونه آغاز می‌کند که اقتصاد در تعادل ایستا قرار دارد به نحوی که بنگاه‌ها در تعادل رقابتی کامل قرار گرفته و هزینه‌های آن‌ها دقیقاً معادل درآمدهای آن می‌باشد (به عبارت دیگر سود اقتصادی صفر است) و از سوی دیگر فرصت‌های سود‌اوری وجود ندارد. خانواده‌ها نیز همچون بنگاهی در چنین حالتی به سر می‌برند. این شرایط تعادلی از طریق آن چه که «جریان دوری» نامیده می‌شود، به وجود می‌آید و به طور متوالی ادامه خواهد داشت. تولید با همان کالاهای قبلی و با همان روش قبلی در هر سال صورت می‌پذیرد. در این شرایط برای هر کالای عرضه شده، در جایی از اقتصاد ملی تقاضایی وجود خواهد داشت. به عبارت دیگر تمام فعالیت‌های اقتصادی تکراری هستند. این جریان دوری اجبارا به صورت خود به خودی و نامتداوم بر اقتصاد تحمیل نشده‌اند بلکه تغییراتی درونی هستند که از درون اقتصاد برخاسته‌اند و بر پهنه تجاری و صنعتی کشور ظاهر می‌شوند.
در دیدگاه شومپیتر، توسعه اقتصادی شامل به کارگیری ترکیبات گوناگون امکانات موجود در وضعیت ساکن است و این ترکیبات جدید تنها از طریق نوآوری و ابداعات به وجود می‌آیند. اساس توسعه اقتصادی از نظر وی، قطع جریان دوری است که با بهره گرفتن از «نوآوری» و به شکل «نوآوری» اتفاق می‌افتد: به عقیده وی معرفی کالاهای جدید و بهبود مداوم در تکنولوژی موجب توسعه اقتصادی می‌شود. نوآوری، عمل یا اقدامی است که شیوه‌ای نو، ابزاری نو، کالایی نو و/یا سازمانی نو را پدید آورد و موجب برتری در بازار رقابتی شود. نوآوری، ساخت ماشین و ابزار جدید را ضروری می‌کند و از ۳ طریق اتفاق می‌افتد:

 

• • جایگزینی ماشین‌آلات و ابزار غیرقابل استفاده فعلی

 

• • انتظار کسب سودهای انحصاری از زمینه‌ای جدید

 

• • تولید محصول جدیدی که مردم حاضر به کاهش پس‌اندازهای خود برای خرید آن کالا باشند.

 

البته شومپیتر بر روش دوم تأکید دارد و همچنین به‌طور جدی بر لزوم وجود «کارآفرینان» اعتقاد تاکید می‌کند. وی این افراد را به دلیل کشف فرصت‌های نوین، آغازگر جریان عظیمی از سرمایه‌گذاری‌ها و سودها می‌داند. شومپیتر معتقد بود رشد اقتصادی در «فضای اجتماعی» مساعد برای کارآفرینان اتفاق می‌افتد و ایجاد بازارهای مالی، اعتباردهندگان و بانک‌ها را جهت قدرت بخشیدن به کارآفرینان ضروری می‌دانست. همچنین از نظر او دولت باید به نفع کارآفرینان دخالت کرده و اعتبارات ارزان و کم بهره را در اختیار آنان بگذارد.
نقش نوآور یا مبتکرنقش اصلی در این مدل را مبتکرین ایفا می‌کنند نه سرمایه‌داران. مبتکرین افراد عادی نیستند بلکه افرادی تیزهوش، با قدرت خلاقیت زیاد در به کارگیری روش‌های جدید می‌باشند. در جریان تولید مبتکر سرمایه‌دار نیست، و هرگز سرمایه ایجاد نمی‌کند، بلکه وظیفه هدایت سرمایه را به عهده دارد. علت ایجاد انگیزه برای تولید مبتکرانه در سه مورد زیر خلاصه می‌شود.

 

• • تمایل برای ایجاد یک بنگاه تجاری بزرگ

 

• • اراده برای نشان دادن برتری خویش نسبت به دیگران

 

• • علاقه به ابداع، اراده انجام کار و یا ابداع وسایل نوین در ساعات بیکار

 

ویژگی‌ها و فعالیت‌های مبتکر بستگی به شرایط اجتماعی و فرهنگی جامعه‌ای که او در آن زندگی می‌کند؛ دارد. به عقیده شومپیتر، در هر جامعه‌ای مبتکرین زیادی وجود دارند که قدرت ابتکار آن‌ها ناشکفته مانده است. زیرا به منظور اجرای وظیفه اقتصادی، مبتکر به دو فاکتور اصلی نیاز دارد:

 

1. 1. داشتن دانش فنی به منظور تولید محصولات جدید

 

1. 1. قدرت دسترسی عوامل تولید به شکل اعتباری

 

اگر هر یک از این دو فاکتور در دسترس نباشد، قدرت ابتکار افراد شکوفا نمی‌شود.
محیط و کارآفرینی
حجم و موفقیت فعالیت های کارآفرینانه در یک جامعه به تصمیم های اقتصادی مستقل هر کدام از افراد آن جامعه بستگی دارد.احتمال اینکه مردمان یک کشور در کسب و کارهای کارآفرینانه مشارکت کنند به انگیزه فردی انها برای تبدیل شدن به کارآفرین، توانایی آنها برای تقبل فعالیتهای کارآفرینانه و برداشت های آنها نسبت به فرصتهای در دسترس بستگی دارد. محیط های حاکم بر هر کشوری می تواند هر کدام از این عوامل را تحت تاثیر قرار دهد. سیاستهای دولت نسبت به کارآفرینان برای ارائه کمکهای مالی از طریق یارانه ها، وامهای ترجیحی یا سیاستهای مالیاتی مساعد که آن را محیط تنظیمی برای کارآفرینی می نامند فرصتهای قابل دسترسی برای کسب و کارهای موجود و کسب و کارهای جدید را افزایش می دهد. در کشورهایی که برنامه های آموزش عمومی و کاربردی کارآفرینی متداول است و افراد می دانند چگونه یک کسب و کار جدید را تامین مالی و مدیریت کنند، احتمالاً از توانایی لازم برای مدیریت موفق کسب و کار فرد برخوردار خواهند بود. وجود چنین شرایطی اشاره به محیط شناختی برای کارآفرینی دارد. در نهایت در کشورهایی که فعالیتهای کارآفرینانه ارزشمند و قابل تحسین است، تعداد بیشتری از افراد به یافتن کسب و کار جدید یا مدیریت کسب و کار جدید برانگیخته خواهند شد. وجود چنین شرایطی اشاره به محیط هنجاری کارآفرینی دارد. محیط های تنظیمی، شناختی و هنجاری ارکان یا پایه های سه گانه حمایت از فعالیتهای کارآفرینانه یک کشور را شکل می دهند.
دولتها بعضاً به ارتقا یک بخش از فعالیت اقتصادی نسبت به بخشهای دیگر در شرایطی اولویت قائلند. برخی از دولتها ممکن است از طریق اولویت دهی یک بخش نسبت به بخش دیگر از دخالت در بازار داخلی شان اجتناب کنند و تعداد محدودی از دولتها ممکن است حتی کارافرینی را تضعیف کنند.
افزایش در تعداد کسب و کارهای کوچک در جامعه، افراد یا سازمان های جدیدی را برای سرمایه گذاری در کسب و کارهای سودآوری که کارآفرینی را تقویت می کنند، تشویق می کند. همچنین به موازات افزایش تعداد کسب و کارهای جدید، ساز و کارهای مالی نظیر سرمایه ریسکی و وام های بانکی خاص کارآفرینان ممکن است به عنوان سرمایه گذاری های پرسود بالقوه برای سازمانهای مالی ظهور کند.
بنابراین وجود خدمات پشتیبانی جدید و برنامه های دولت ورود نسلهای جدید کسب و کارهای کارآفرینانه را تسهیل می کند. بنابراین کشورهایی که قادر به ایجاد محرکی برای کارآفرینی در اقتصاد داخلی خود هستند ممکن است قادر به قرار دادن خود روی یک مسیری از افزایش رشد کسب و کارهای کوچک هستند.
سرمایه گذاری
سرمایه گذاری خطرپذیر یکی از عوامل مهم در توسعه کارآفرینی و منابع تامین آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در کشورهای مورد مطالعه، سرمایه مورد نیاز کارآفرین از دو منبع اصلی زیر تامین می‌گردد:
۱- سرمایه خطر پذیر رسمی :
این سرمایه‌ها از طریق منابع رسمی کشور تامین و در اختیار کارآفرین قرار می‌گیرد. مانند سازمان‌های حمایت کننده از کارآفرینان و بانک‌های مرتبط با توسعه صنایع.
۲- منابع مالی غیررسمی :
این بخش از سرمایه توسط خود کارآفرین، بستگان، دوستان و سایر افرادی که می‌خواهند در پروژه مشارکت داشته باشند تامین می‌گردد. این بخش از منابع مالی در سراسر جهان از اهمیت بیشتری برخوردار است.
به طور متوسط به ازای هر یک دلار سرمایه گذاری از نوع سرمایه خطر پذیری رسمی مقدار ۶/۱ دلار سرمایه گذاری از نوع منابع مالی غیررسمی وجود دارد میانگین سرمایه گذاری غیررسمی در کشورهای مورد مطالعه %۱/۱ از تولید ناخالص داخلی (GDP ) کشورهاست که حداکثر آن %۷/۳ در کره و حداقل آن %۱۴/۰ در برزیل است.
نااطمینانی شرایط بازار
امروزه ریسک و نااطمینانی به عنوان دو پدیده اجتناب ناپذیر نه فقط در حوزه های نظری و تجربی اقتصادی و مالی، بلکه در بسیاری دیگر از زمینه های سایر علوم، جایگاه ویژه ای را به خود اختصاص داده اند و از این بابت تحلیل های ریسک و نااطمینان بخشی از حوزه متدولوژی دانش نظری اقتصاد و عرصه تصمیم گیری تجربی مالی و اقتصادی را تشکیل می دهد.
برای انکه جایگاه این مفاهیم در حوزه های نظری و تجربی اقتصادی و مالی روشن تر شود، بهتر است ابتدا تعریفی از این دو مفهوم و تفاوت های آن دو ارائه شود. ریسک را به احتمال یا امکان ظهور و بروز زیان بالفعل و مستقیم از طریق کاهش جریان درآمدی و زیان سرمایه ای، یا به صورت بالقوه و غیر مستقیم از طریق ایجاد محدودیت بر ظرفیت در تحقق هدف های مورد نظر، تعریف کرده اند. اگر این تعریف از ریسک پذیرفته شود، آنگاه می توان با قاطعیت ادعا کرد که هیچ یک از عرصه فعالیتهای مالی و اقتصادی برای هیچ سطحی از فعالان و کارگزاران اقتصادی خالی و غایت از ریسک نیست. لذا با این تعبیر و تعریف، ریسک، ذات تمتم فعالیتهای اقتصادی و مالی تلقی می شود.
در مقایسه با مفهوم ریسک، مفهوم نا اطمینانی به شرایط نامشخص و غیرقابل اطمینان ارجاع دارد. تفاوت دو مفهوم نااطمینانی و ریسک در آن است که در پدیده های ریسکی به دلیل تکثر و تعدد در وقوع حادثه یا پدیده در واحد زمان، استخراج اعداد و ارقام ناظر بر احتمال وقوع با دامنه اطمینان با بهره گرفتن از روش های آماری و ریاضی، قابل انجام است. در پدیده های نامطمئن، گرچه ممکن است تعدد و تکثر وقوع پدیده هم وجود داشته باشد، اما بدلایل متعدد از جمله وجود عوامل ناشناخته، جدید، و غیرقابل پیش بینی یا نبود نمونه های متعدد در واحد زمان، استنباطات و استنتاجات ریاضی و آماری قابل انجام نیست.
بسیاری از تحقیقات بر این باورند که عدم اطمینان می تواند از طریق برخی کانالها مثل مصرف و سرمایه گذاری بر اقتصاد کلان تاثیر گذارد. بنابراین در مقوله سرمایه گذاری نمی توان موضوع نوع رفتار سرمایه گذاران در برابر ریسک را نادیده گرفت.افراد متفاوت دارای گرایش به ریسک متفاوتند. در ادبیات گرایش ریسک، افراد به سه دسته دوستدار(موافق) ، بی تفاوت و متنفر(مخالف) تقسیم می شوند.اما مسئله مهم، پیچیدگی های مربوط به چگونگی تعیین رفتار افراد در مقابل ریسک است.

ادلّه عقلی نیز در موارد خاصی می توانند در ادلّه اثبات دعوا کاربرد داشته باشد . این ادلّه در جایی کاربرد دارد که قانون گذار، دادرس را در ارزیابی ادلّه آزاد گذ اشته است : در امارات قضایی، دادرس می تواند براساس اوضاع و احوال رأی صادر نماید . بنابراین جایی که دادرس با مشاهده و ثبت چند اماره ی قضایی و کنار هم چیدن آنان و از طریق عقل، پی به حقی می برد، از دلیل عقلی استفاده نموده است . اگر دادرس در قضاوت بین دو نفر که درخصوص مالکیت یک کیف دستی با هم اختلاف دارند، از آن دو راجع به محتویات کیف پرسش کند و

یکی به دقّت محتویات را بر شمرد و دیگری از نام بردن اشیاء داخل کیف عاجز باشد، این دو اماره(علم یکی بر محتویات و جهل دیگری نسبت به آن ) به حکم عقل، دلالت بر مالکیت آن شخصی می نماید که نسبت به محتویات کیف عالم است.
با توضیحات پیش گفته درخصوص دلایل طبعی و عقلی مشخص می شود که دایره ی این نوع دلالت در بحث ما محدود است و معمولاً ادلّه در بحث ادلّه اثبات دعوا از نوع ادلّه ی وضعی است، چرا که در بیشتر موارد قانون گذار وجود امری را د الّ بر صحت ادعا قرار داده و دادرس با ملاحظه ی آن رأی خویش را صادر می کند، همچون دلیل قراردادن اقرار ، شهادت، اسناد و سوگند که براساس وضع قانون گذار دالّ بر صحت ادعا است و یا دلالت امارات قانونی بر صحت ادعا، همچون تصرّف به عنوان مالکیت که در نظر قانون گذار دلیل بر مالکیت است (م ۳۵ ق.م).
بنابراین می توان نتیجه گیری نمود که در اکثر موارد قانون گذار خود وجود امری را دالّ بر وجود حقی قرارداده و در این گونه موارد، دلالت ادلّه وضعی است که البته مقنّن در مورد تمام ادلّه ی اصلی (اقرار ، شهادت، سوگند ) به این امر مبادرت ورزیده است؛ لیکن در موارد خاص و استثنایی که شامل ادلّه ی فرعی (امارات )می شود به دادرس اجازه داده شده است که به دلالت عقل خویش نیز حکم کند که در اینصورت دلالت عقلی است و دلالت طبعی نیز در موارد خاصی و از طریق کارشناسی پزشکی قانونی می تواند در عالم اثبات دعوای حقوقی به کار گرفته شود.

اقسام دلیل

ادلّه اثبات دعوا را می توان به اعتبارات مختلف مورد تقسیم بندی قرار داد . تقسیم بندی اقسام دلایل و شناخت آثار آن فوائد بسیاری دارد و در برخی موارد نیز ضروری است . ما در این فصل مبحث را به اعتبار میزان دلالت آن، منشأ آن، کارکرد آن، و نیز به اعتبار اختیارات دادرس و، نقش آن مورد تقسیم بندی قرار خواهیم داد.

اقسام دلیل به اعتبار میزان دلالت آن: دلیل قطعی و دلیل ظنّی

دلیل به اعتبار میزان دلالت می تواند قطعی و یا ظنی باشد. اما مقصود از دلیل قطعی چیست و آیا دلیل قطعی وجود خارجی دارد یا خیر؟ در پاسخ میتوان گفت که قطعیت دلیل از دو دیدگاه قابل بحث است : اول از دیدگاه فلسفی و منطقی صرف و دوم از دیدگاه حقوقی. از دیدگاه فلسفی، دلایل قطعی بسیار نادرند و حتی با فرض امکان شناخت عالم و قطعی بودن دلالت محسوسات و تجربیات ما بر واقع، باز به سختی می توان در بحث ادلّهی اثبات دعوا از دلالت قطعی و یقینی به معنای فلسفی و منطقی آن سخن گفت، چرا که به هیچ دلیلی به طور قطع نمی توان اعتماد کرد. به عنوان مثال، اقرار که به عنوان یکی از دلایل بسیار مهم و قطع آور مطرح می باشد، از دیدگاه فلسفی و منطقی موجب قطع نیست، زیرا این احتمال وجود دارد که این اقرار بر خلاف واقع باشد. اما از دیدگاه حقوقی مقصود از قطعیت دلیل، قطعیت عرفی آن میباشد بنابراین هر دلیلی را که افراد متعارف جامعه قطعی قلمداد نمایند دلیل قطعی محسوب میشود .
به عنوان مثال افراد متعارف جامعه شهادت دو فرد عادل را بر امری، دلیل صحت آن میدانند و یا اقرار فرد علیه خویش را معتبر و نافذ می دانند، زیرا اعتقاد دارند که هیچ فرد عاقلی به دروغ علیه خویش اقرار نمیکند.
از سوی دیگر برخی از ادلّه وجود دارد که هر چند از لحاظ منطقی و در عالم واقع ممکن است قطعی باشد ولی از لحاظ حقوقی اعتباری ندارند. به عنوان مثال علم قاضی در امور مدنی اگر بر مبنای اسناد یا امارات حاصل نشده باشد، نمیتواند دلیل محسوب شود. بنابراین مسموعات و مشهودات شخص قاضی که به طور قطع حکایت از واقع دارد و تحت عنوا ن « علم حسی قاضی » از آن یاد میشود، در فقه و حقوق به سختی مورد پذیرش قرار میگیرند و حجیت آن به طور جدی مورد تردید است و از ماده ۱۳۳۵ قانون مدنی نیز میتوان عدم پذیرش اعتبار علم حسی قاضی در حقوق موضوعه ایران در خصوص دعاوی مدنی را استنباط کرد.
با توضیحات فوق مشخص میشود که اغلب ادلّهای که ما در بحث ادلّهی اثبات دعوا با آن مواجه هستیم از دیدگاه عرفی - حقوقی ادلّهی قطعی هستند و در موارد خاصی نیز به ادلّه ظنی که ایجاد ظن و گمان میکنند برخورد مینماییم. مصداق بارز ادلّه ظنّی امارات هستند که بر حسب این که به حکم قانون دلیل ظنی باشند یا در نظر قاضی چنین دلیلی ظنآور جلوه کند به امارات قانونی و قضایی تقسیم می شوند. (کاتوزیان ، ۱۳۶۷ :۳۴۸)
پس تقسیم ادلّه به قطعی و ظنّی با توجه به ملاک فلسفی و منطقی درست نیست، زیرا درصورت اعمال چنین ملاکی تقریباً تمام ادلّه اثبات دعوا، ظنّی قلمداد میشوند. با توجه به ملاک عرفی است که در علم حقوق امارات را ادلّهی ظنّی قلمداد مینمایند و اقرار، اسناد، شهادت و سوگند را در ردیف ادلّهی قطعی ذکر میکنند، گرچه در قطعی بودن یا نبودن سوگند نیز با قاطعیت نمیتوان اظهارنظر کرد.

اقسام دلیل به اعتبار منشأ آن : دلیل شخصی، دلیل قضایی و دلیل قانونی

دلیل را با توجه به منشأ آن می توان به چهار دسته تقسیم نمود : منشأ دلیل، یا اشخاص میباشند که در این صورت می توانیم این دلیل را شخصی بنامیم یا منشأ آن قانون است بدین معنا که قانون بدون دخالت اشخاص و یا حتی قضات رسیدگیکننده، وجود امری را دالّ بر چیز دیگری قرار میدهد که این نوع دلیل را دلیل قانونی نامگذاری میکنیم و یا منشأ آن قاضی رسیدگی کننده و اقدامات مستقیم وی است که دلالت را ایجاد می نماید که دلالت را دراین صورت قضایی مینامیم. در مورد دلالت شخصی نیز گاهی خود طرفین دعوا منشأ دلیل می باشند که چنین دلیلی، می تواند شخصی داخلی خوانده شود. در مقابل دلیل شخصی خارجی نیز وجود دارد که منشأ آن شخص ثالث است .
اکنون این چهار قسم دلیل را شرح می دهیم:
دسته اول دلایلی هستند که منشأ آنها اصحاب دعوا می باشند. دلایلی مانند اقرار و سوگند همیشه از طرفین دعوا نشأت می گیرند. به علاوه دلایلی مثل اسناد در بیشتر موارد چنین ویژگی دارند زیرا در اغلب موارد محتوا و مفاد اسناد متضمن اقرار یکی از طرفین دعوا یا هر دو آنهاست.
دسته دوم دلایلی هستند که منشأ آنها اشخاص ثالث میباشند. دلایلی مثل شهادت که در آن شخص ثالثی به نفع یکی و به ضرر دیگری اخبار به حقی می کند و یا تحقیقات محلی که در آن اطلاعات اشخاص ثالث که از وقوع امری در محلی مطلع هستند ثبت می شود و نیز کارشناسی که در آن نظر اهل فن در امری پیچیده خواسته میشود از جمله دلایلی هستند که منشأ آن شخصی غیر از خواهان و خوانده میباشد.
دستـه سوم دلایلی هستنـد که منشـأ آن دادرس میباشد. مصـداق این نوع دلایل، امارات قضـایی میباشند که در آنها دادرس اوضاع و احوال خاصی را دلیل بر امری تشخیص میدهد و نیز در معاینه محل که در آن دادرس با مشاهده و ثبت وضعیت موجود اشیاء، به جمعآوری دلیل اقدام میکند.
و سرانجام دسته چهارم دلایلی هستند که منشأ آن قانون میباشد. امارات قانونی، اوضاع و احوالی هستند که قانون آنها را دلیل بر امری قرار میدهد. به عنوان مثال، قانون مدنی در ماده ۳۵ خود مقرر میدارد « تصرّف به عنوان مالکیت دلیل بر مالکیت است » منشأ دلیلی به نام تصرّف که دلالت بر مالکیت میکند حکم صریح قانونگذار است .

اقسام دلیل با توجه به کارکرد آن: دلیل موضوعی و دلیل حکمی

اثبات حق، وابسته به اثبات دو مقدمه است :
۱- چون خود حق وجود خارجی ندارد و امری اعتباری است، بنابراین همیشه باید سبب حق را اثبات نمود. این که شخصی مدعی حق مالکیت نسبت به مالی است، باید اثبات نماید به چه سببی این حق برای او ایجاد شده است، اعم از این که این سبب عمل مادی باشد، از قبیل حیازت مباحات یعنی ثابت نماید که مال مورد بحث مباح بوده و او از طریق حیازت آن را تملّک نموده است و یا این که این سبب، عمل حقوقی باشد، مانند این که ثابت نماید عقد بیعی با مالک قبلی منعقد ساخته است.
۲- از طرفی باید رابطه بین سبب و حق مورد ادعا را اثبات نمود و در حقیقت نشان داد که چنین سببی (عمل مادی یا عمل حقوقی) در نظام حقوقی جهت ایجاد مسبب خود به رسمیت شناخته شده است. این که حیازت مباحات موجب تملک است یا بیع موجب انتقال مالکیت است، باید در نظام حقوقی مورد پذیرش قرار گرفته باشد. دلیل مقدمه اول که وجود موضوعی در خارج (عمل مادی یا حقوقی) را اثبات می نماید، دلیل موضوعی، خوانده میشود و دلیل مقدمه دوم که رابطه حقوقی را اثبات میکند دلیل حکمی مینامند که مربوط به بحث ادلّهی اثبات دعوا نیست. در حقیقت همانطور که قبلاً نیز اشاره شد، در ادلّه اثبات دعوا تنها ادلّهای مورد بحث و مطالعه قرار میگیرند که به اثبات موضوع حق مورد ادعا بپردازند و نه به حکم آن. دلیل حکمی چون دلیلی است که برای اثبات حکم قضیه به کار میرود، بنابراین تشخیص آن از تکالیف و وظایف دادگاه است. قضات دادگاهها مکلف هستند که مطابق قوانین به دعاوی افراد رسیدگی نموده و حکم صادر نمایند و نمی توانند به بهانهی سکوت یا نقص یا اجمال یا تعارض قوانین از صدور حکم امتناع ورزند والّا مستنکف از احقاق حق شناخته شده و به مجازات آن محکوم خواهند شد (ماده ۳ ق.آ.د.م. و ماده ۵۹۷ قانون مجازات اسلامی).
همان طورکه گفته شد اثبات حکم قضیه از تکالیف اصحاب دعوا به شمار نمیآید؛ هر چند که آنان میتوانند قانون حاکم بر دعوای خویش را به دادگاه پیشنهاد نمایند، ولی دادرس هیچ تکلیفی در پذیرش پیشنهاد آنان ندارد و در نهایت، خود شخصاً به احراز حکم مبادرت می ورزد. دلایل حکمی، موضوع بحث ادلّهی اثبات دعوا قرار نمیگیرند، چرا که در بحث ادلّهی اثبات دعوا تنها اثبات موضوع مورد ادعا در عالم خارج است که اهمیت دارد و حکم موضوع آن از بحث حاضر خارج است. اما چون دلیل موضوعی دلیلی است که برای اثبات موضوع و قضیه دعوا به کار میرود، بنابراین مدعی حق باید ثابت کند که واقعه و موضوع مورد ادعای وی در عالم خارج اتفاق افتاده است تا دادرس بتواند حکم آن موضوع را بر آن بار نماید. اقامهی دلایل موضوعی از تکالیف و وظایف اصحاب دعوا است و قاضی اصولاً در آن نقش انفعالی دارد. تأکید میشود که بحث ادلّهی اثبات دعوا تنها شامل ادلّهی موضوعی میباشد و ادلّهی حکمی دعوا را در بر نمیگیرد.

اقسام دلیل به اعتبار اختیارات قاضی: دلیل احرازی و دلیل اخباری

از میان چند تقسیم بندی که ما برای نخستین بار از ادلّه اثبات دعوا به دست دادیم، شاید مهمترین آنها تقسیـم ادلّه به احرازی و اخبـاری باشد. دلیل احرازی دلیـلی است که در عالـم خارج، موجـود می باشد و دادرس به احراز آن به عنوان امر خارجی اقدام می کند و دلیل اخباری، دلیلی است که به صورت گزارش امر که در گذشته واقع شده در حضور دادرس اتفاق میافتد و قاضی این اخبار را از ناحیهی اشخاص استماع مینماید .از جمله دلایل تقسیم بندی فوق وجود ماده ۱۹۹ قانون آیین دادرسی مدنی و تأثیر آن بر نظام حقوقی ایران می باشد. ماده ۱۹۹ مقرر میدارد : « در کلیه امور حقوقی، دادگاه علاوه بر رسیدگی به دلایل مورد استناد طرفین دعوا، هرگونه تحقیق یا اقدامی که برای کشف حقیقت لازم باشد انجام خواهد داد » در نگاه نخست، چنین به نظر میرسد که ماده فوق به دادرس اختیارات نامحدودی در کشف حقیقت اعطا می نماید. این استنباط با اصل بیطرفی دادرس در تضاد است و امنیت قضایی را نیز به خطر میاندازد. به همین دلیل ما به تقسیم بندی دلایل به دلیل احرازی و اخباری دست زدیم تا محدودهی اختیارات قاضی را در کشف حقیقت روشن کنیم.
گاهی دلیل، اخباری است، بدین معنا که دادرس منتظر اخبار اشخاص دخیل در دعوا یا شخص ثالث است تا طبق آن حکم دعوا را مشخص نماید؛ مانند اقرار که عبارت است از اخبار به حق، به نفع غیر و به ضرر خود و یا شهادت که عبارت است از اخبار به حق، به نفع یکی و به ضرر دیگری و یا سوگند که عبارت است از اخبار به حق، به نفع خود و به ضرر دیگری با شاهد گرفتن خداوند متعال؛ در واقع سوگند اخبار مؤکَّد است زیرا اخبار به حق در آن با لفظ جلالهی اللّه موکّد میشود. این دلایل که همگی دربرگیرنده نوعی اخبار است دلایل اخباری نامیده میشوند. به نظر ما قاضی در مورد دلایل اخباری نقش فعال ندارد. بنابراین وی نمیتواند به عنوان مثال اصحاب دعوا را در دعوای مدنی به طرف اقرار در قالب پرسشهای هدایت شده (بر خلاف قاضی کیفری) سوق دهد. و یا این که به دنبال شاهد بگردد تا وی را تشویق به ادای شهادت به ضرر یکی از طرفین دعوا نماید و یا این که یکی از اصحـاب دعوا را تشویق به اداء سوگند نمـاید، چرا که در این صورت اصل بی طـرفی دادرس نقض می گردد.
علاوه بر سه دلیل فوق (که همیشه و در همه حال اخباری هستند : اقرار، شهادت و سوگند)، برخی از ادلّه نیز گاهی اوقات متضمن اخبار هستند همانند اسناد. همان طور که در مبحث سند خواهیم دید، سند دلیلِ دلیل است. در حقیقت سند غالباً متضمن اقرار طرفین است و خودِ سند دلیلی است بر اقرار گذشتهی امضاکنندگان آن و به این بیان دلیلِ دلیل است. محتوای سند هرگاه اقرار باشد، دلیل اخباری است. درحالی که خود سند به عنوان یک واقعیت خارجی یک دلیل احرازی است و نقش قاضی را در احراز اصالت سند باید فعال دانست.
اما گاهی اوقات نه تنها خود سند دلیل احرازی است بلکه حاوی دلیلی است که آن دلیل نیز احرازی می باشد. مانند نقشهی هوایی که سندی است حاوی معاینهی محل و یا صورتجلسهی تأمین امارات و میدانیم که دلایلی مثل امارات از جمله دلایل احرازی هستند، زیرا دادرس مستقیماً با توجه به اوضاع و احوال به احراز امری میپردازد. معاینه محل نیز که از انواع امارات قضایی است به همین صورت است زیرا دادرس با توجه به مشاهده و ثبت وضعیت موجود اشیاء به احراز امور می پردازد. در رابطه با سایر ادلّهی احرازی، میتوان گفت که کارشناسی نیز از جمله ادلّه احرازی است. با این توضیح که در کارشناسی دادرس با واسطهی شخصی به عنوان کارشناس واقعیت امر را احراز مینماید. تحقیق محلی از ادلّهای است که ماهیت مختلط دارد. یعنی هم اخباری است و هم احرازی. در جایی که آگاهان محلی و اشخاص مطّلع اطلاعات خویش را اظهار میدارند، اخبار است ولی در نهایت امر، این دادرس است که به دلالت عقل خویش به احراز واقعیت امر و کشف واقع دست میزند. خود سند نیز همیشه از ادلّهی احرازی است .گرچه در رابطه با دلیل منعکس شده در آن هم می توان از دلیل احرازی صحبت نمود و هم دلیل اخباری .همان طور که گذشت محتوای اسناد در برخی مواقع از ادلّه احرازی به شمار می روند و آن جایی است که محتوا و مفاد اسناد متضمن اخبار نمی باشد، بلکه در واقع سند متضمن یکی از ادلّهی احرازی مذکور در فوق میباشد، به عنوان مثال نقشهی هوایی سندی است که معاینهی محل چند سال قبل در آن منعکس شده است و همان طور که گفته شد احراز واقعیت از معاینه محل بر عهدهی دادرس می باشد. بنابراین دلیل مندرج در سند می تواند حسب مورد از ادلّهی احرازی یا اخباری باشد.
در تمام ادلّهی احرازی دادرس می تواند هرگونه تحقیق یا اقدامی که برای کشف حقیقت لازم باشد انجام دهد و این امر به صراحت ماده ۱۹۹ مورد بحث مجاز است، درحالی که در بحث ادلّه اخباری دادرس به واسطه اخبار دیگران حکم می کند و خود به احراز امری در خارج نمی پردازد. بنابراین در ادلّهی اخباری هرگونه القاء، تلقین و تحصیل دلیل ممنوع است و نقش دادرس یکنقش انفعالی است.

اقسام دلیل به اعتبار نقش آن در اثبات دعوا: دلیل اصلی، دلیل تأمینی و دلیل تکمیلی

آخرین تقسیم بندی ما از دلیل، تقسیم دلیل به اعتبار نقش آن در اثبات دعوا می باشد. بر این اساس، ادلّه به سه قسم تقسیم می شوند:
قسم نخست ادلّهای است که دلالت آنها ذاتی است و براساس قانون، ادلّه اولی محسوب می شوند. این ادلّه تحت عنوان ادلّه اصلی مورد بحث قرار میگیرند که عبارتند از اقرار، شهادت و سوگند.
قسم دوم ادلّهای می باشند که خود آنان ذاتاً دلیل محسوب نمی شوند بلکه محتوای آنها دلیل است. به عبارت دیگر این نوع ادلّه، دلیلِ دلیل هستند و به انعکاس دلیل می پردازند. این نوع ادلّه با عنوان ادلّهی تأمینی مورد بحث قرار می گیرند. ادلّه تأمینی منحصر به دو دلیل می باشند که عبارتند از : اسناد و صورتجلسهی تأمین دلیل .
صورتجلسهی تأمین دلیل گرچه تحت عنوان اسناد قابل بررسی است، لیکن به جهت داشتن عنوان مستقلی در قانون آیین دادرسی مدنی به طور جداگانه مورد بحث قرار میگیرد.
قسم سوم ادلّهای هستند که استناد به آنها در صورت فقدان ادلّهی اصلی و تأمینی صورت میگیرد. بنابراین اگر ادلّهی اصلی و یا تأمینی وجود داشته باشد، استناد به این ادلّه بی معناست. این ادلّه با عنوان ادلّهی تکمیلی مورد بحث قرار میگیرند که در واقع تکمیل کنندهی سایر ادلّه میباشند. ادلّهی تکمیلی عبارتند از : امارات اعم از قانونی و قضایی، تحقیقات محلی، معاینه محلی و کارشناسی.

بینه در فقه

این واژه مؤنث بین به معنای « آشکار و نمایان » و صفت مشبهه است از ماده بان یبین بیانا به معنای« روشن و آشکار شد ». در قرآن واژه بینه و مشتقات آن به هر دو نوع وصفی و اسمی به کار رفته است (برای صورت وصفی رجوع کنید به بقره : ۲۱۱ و آل عمران : ۹۷ برای اسمی رجوع کنید به بقره : ۲۰۹ انعام : ۱۵۷). کلمه بینه در قرآن نوزده بار به صورت مفرد و ۵۲ بار به صورت جمع (بینات آیات بینات) استعمال شده است اما به هیچ روی با اصطلاح فقهی ارتباط ندارد اگرچه حکم حجیت شهادت دو مرد عادل و برخی صور دیگر شهادت در قرآن آمده است. این کلمه در قرآن به همان معنای لغوی و بیشتر در گزارش معجزات پیامبران به کاررفته است (برای نمونه رجوع کنید به بقره : ۸۷ و۹۲ انعام : ۵۷ اعراف : ۷۳) مثلا معجزات حضرت موسی علیه السلام هم به عنوان بینه (و نیز آیه بینه آیات بینات ) و هم به عنوان «برهان» یاد شده است. طبرسی در مجمع البیان این کلمه را به معانی مختلف چون دلالت جداکنندهی حق از باطل، حجت آشکار، معجزه، و برهان تفسیر کرده است. ( ابن قیم جوزیه، ص ۱۲- ۲۴)
در منابع فقهی این واژه بیشتر در ابواب « قضاء و شهادات » آمده ولی تعریف روشنی از آن ارائه نشده است. برخی فقها بینه را چیزی دانستهاند که حق را تبیین و آشکار میکند (اسم لما یبین الحق و یظهره)(زحیلی، ج ۶ ، ص ۵۶)، و بر این پایه مراد از بینه فقهی را مفهومی معادل دلیل و برهان ذکر کردهاند (ابن قیم جوزیه، ص ۱۲- ۲۴) که در واقع همان معنای لغوی بینه است. گاه در تعابیر فقهای پیشین به جای«بینه» کلمه حجت به کار رفته است (علامه حلی قواعدالاحکام ج ۲ ص ۲۰۵) و برخی آن را به « الحجه القویه » تفسیر کرده اند(ابوجیب : ۴۷). به موجب این نظریه بینه در فقه به معنای لغوی به کار رفته و اصطلاح خاص نشده است.
با این همه از مجموعه کاربردهای فراوان این واژه در متون فقهی میتوان دریافت که مراد از بینه چنین مفهـوم عام و گستردهای نیست بلکه مراد از آن شهادتی است که شرع آن را حجت و معتبر میشمارد و مدعی برای اثبات مدعای خود می تواند ارائه کند. به گفته ابن قدامه: « شهادت را از آنرو بینه خواندهاند که سبب روشن شدن حق و رفع اختلاف می شود » (ابن قدامه ، ۱۴۰۹ ق : ۴) براین اساس کاربرد بینه در این معنای اصطلاحی نوعی استعمال عام در خاص یا انتقال از معنای لغوی و عرفی به معنای شرعی است. حتی اگر نقل مفهوم بینه را از معنای لغوی نپذیریم باتوجه به کاربرد فراوان بینه در اصطلاح یادشده (شهادت معتبر) ادعای انصراف از معنای عام لغوی را دست کم در کتب فقهی - و حتی احادیث – نمیتوان انکار کرد.
در احادیثی نیز که موضوع آنها قضاء و شهادت است بینه غالبا به همان معنای اصطلاحی بهکار رفته است. (حرعاملی، ج ۱۸، ص ۱۶۷ـ۱۷۳ ) حتی به گفته راغب اصفهانی (ذیل « بین ») وجه شهرت بینه در این اصطلاح و کاربرد آن در مورد شهادت حدیث معروف نبوی : « البینه علی المدعی والیمین علی من انکر » است همچنانکه منشأ حجیت و اعتبار بینه به مفهوم مصطلح آن نیز همین حدیث است. این حدیث - که در جوامع روایی شیعه و اهل سنت نقل شده - مقبول همه فقهاست و در رتبه احادیث متواتر قرار گرفته است. (بجنوردی، ج ۳، ص ۵۹)
بنابر نظر مشهور مراد از بینه در این حدیث دوشاهد مرد است چنانکه در حدیث دیگری از همان حضرت بدان تصریح شده است (حدیث حضرمی و کندی). (شمس الائمه سرخسی ج ۱۷ ص ۳۰) به استناد این احادیث و احادیث دیگر، میتوان گفت که مراد از بینه در احادیث و سخنان صحابه و تابعین نیز همان اصطلاح فقهی است. در برابر جمعی معتقدند که بینه در این موارد همان معنای لغوی را دارد و انطباق آن بر موارد خاص هرچند بسیار باشد نشانه اعراض از مفهوم لغوی نیست و مواردی مانند شهادت دو مرد یا شهادت یک مرد و دو زن تنها از مصادیق آن مفهوماند نه سازنده اصطلاحی جدید. براین اساس اینان قائل به وجود اصطلاح فقهی خاص برای بینه نیز نیستند.
درباره مصادیق بینه اصطلاحی آرا مختلف است برخی معتقدند که شارع بینه را تنها بر دو شاهد مرد اطلاق کرده است و مواردی چون شهادت یک مرد و دو زن شهادت زنان و شهادت مرد همراه با سوگند مدعی را هرچند از نظر شرعی معتبر باشند نمیتوان مصداق بینه شمرد. گروهی دیگر اطلاق بینه را بر شهادت یک مرد و دو زن نیز صحیح میدانند. عدهای یک شاهد مرد و سوگند مدعی را نیز بدان افزودهاند. در برابر این اقوال کسانی نیز معتقدند که بینه به این موارد منحصر نمیشود و هرگونه دلیل شخص مدعی که بتواند مستند حکم قاضی قرار گیرد مصداق آن است. ( به ابن قیم جوزیه، ص ۲۴)

آراء فریقین درمورد بینه

درباره اصطلاح فقهی بینه از جنبه های مختلف آرائی مطرح شده که توجه به آنها در این مبحث ضروری است :

به این صورت که برای صفر نگه داشتن  کنترل‌کننده PI کفایت می‌کند و یک کنترل‌کننده تطبیقی برای ردگیری سرعت به صورت همزمان عمل می‌کند که همان روش تقریب دینامیک معکوس را نیز استفاده می کند. طرح کنترل کنندۀ مورد نظر در زیر آمده است.

شکل ‏۵٫۶- طراحی تخمین اغتشاش
برای رویت‌گر حالت نیز از فیدبک یا تخمین تداخل نیز می‌توان استفاده کرد.
از قبل و از رابطه‌ی (۵٫۱۵) داریم:
(۵٫۲۵)
که همان طور که می‌دانیم:

لازم به ذکر است که رابطه  از فرمول (۵٫۲۵) ترم بسیار مفیدی است که در حالت پایدار تمامی مشتقات و  را به صفر ثابت کند تا تاثیر  تا همان  را کم کند.
باتوجه به مطالب مذکور رابطه‌ی (۵٫۲۵) را می‌توان به صورت زیر ساده کرد:
(۵٫۲۶)
رابطه فوق را می‌توان به کمک رگرسیون خطی به فرم خطی هم نوشت به شکل زیر:
(۵٫۲۷)
که البته  تقریبی از  است که دارای میزان خطایی برابر مقدار  می‌باشد.

بردار تخمین پارامتر است.
از رابطه‌ی فوق و رابطه‌ی رگرسیون خطی (۵٫۲۷) داریم:

(۵٫۲۸)
مطابق دو روش قبلی در تحلیل کنترل‌کننده در اینجا نیز می‌توان گفت که، تا زمانی که معکوس کننده دوره تناوبی کمتر از ثابت زمانی موتور الکتریکی داشته باشد، یک فرض محتمل این است که معکوس کننده ولتاژ  را با دقت بالا بازتولید می‌کند که باعث کاهش تعداد سنسورها و در نتیجه رابطه  می‌شود بنابراین قانون کنترل به صورت زیر خواهیم داشت.
(۵٫۲۹)
در رابطه‌ی فوق  بهره مثبتی است که برای از بین بردن و خنثی کردن  (که یک عدم قطعیت است) وارد رابطه شده است.
حال به بررسی پایداری سیستم می‌پردازیم:
باتوجه به رابطه‌های (۵٫۱،۲) در مورد دینامیک و مکانیک سیستم و همچنین قانون کنترلی تطبیقی زیر پایداری سیستم حلقه بسته تضمین می‌شود.
(۵٫۳۰)

اثبات:
تابع لیاپانوف زیر را انتخاب می‌کنیم:

را ثابت فرض می‌کنیم بنابراین
ترم  را از معادله (۵٫۲۸) در رابطه فوق جایگذاری می‌کنیم.

مانند رابطه (۵٫۲۹) در اینجا نیز قوانین را به شکل زیر می‌توان نوشت:

را از رابطه‌ی  را در بالا جایگذاری می‌کنیم.

با اجرای قوانین تطبیقی در (۵٫۳۰) آورده شده داریم:

همان طور که می‌دانیم (رابطه‌ی یانگ)،

با بهره گرفتن از رابطه‌ی یانگ می‌توان گفت که:

بهرۀ ثابت و مثبت

بنابراین می‌توان مدعی شد که  مثبت وجود دارند که به ازای آنها  .
بنابراین سیستم به بیان لیاپانوف پایدار جانبی است. تابع تعریف سیستم نیز به ناحیه کوچکی که با تقریب خطای  تعیین می‌شود همگرا می‌گردد. این ناحیه را می‌توان به صورت تئوری با افزایش بهره‌های  کوچکتر نیز کرد.
استراتژی کنترل تطبیقی فوق به اطلاعاتی در مورد تداخل  نیازمند است که توسط رویتگر حالت تخمین زده می‌شود. حال بار دیگر روابط (۵٫۱،۲) را یادآوری می‌کنیم.

 

- سادگی در کنترل

عالی

خوب

ضعیف

 

- سادگی برای مسافران

عالی

خوب

ضعیف

 

- طول مسیر

کوتاه(کوچکتراز۳ مایلیا ۸۳/۴ کیلومتر)

متوسط

طولانی

 

- مسافت سفرها

کوتاه

متغییر

متغییر

 

 

■ ملاحظات مسایل محیط زیستی
با این که در مورد تاثیرات و پیامدهای پروژه های حمل ونقل عمومی شهری و ارزیابی آنها، عقاید ونظرات مختلفی وجود دارد، ولی پنج مورد زیر مورد تفاهم و تایید همه گروه ها و صاحبنظران می باشد:
۱ – کاربری زمین و توسعه شهری- باتوسعه سیستم حمل ونقل عمومی،کاربری اراضی دستخوش تغییراتی می گردد(مانند کاربری زمینهای نزدیک به ایستگاههای مترو). قابلیت تطبیق پروژه های حمل ونقل عمومی بابرنامه های موجود فعلی باید طوری باشد که موجب تغییر الگوی کاربری اراضی نگردد.
۲ – کیفیت هوا – پیش بینی آلوگی هوا، ناشی ازعملکرد سیستم حمل ونقل عمومی، معمولا بااستفاده ازیک یا چند روش مدل کردن آلودگی هوا صورت می گیرد. این مدلها با تکیه بر اطلاعات حاصل ازمطالعات درمنطقه موردنظر، آلودگی هوا صورت می گیرد. این مدلها باتکیه بر اطلاعات حاصل از مطالعات درمنطقه مورد نظر، آلودگی هوای این منطقه رادر آینده، پیش بینی می نمایند.
۳- کیفیت آب و هیدرولوژی- به منظور تعیین تاثیرات سیستم حمل ونقل عمومی برکیفیت آب و هیدرولوژی، یکسری تجزیه و تحلیل ها بر روی پتانسیل تاثیرات کوتاه مدت و بلندمدت این سیستم برمنابع آب منطقه تحت مطالعه صورت می گیرد.
۴ – آلودگی صوتی- توسعه وگسترش سیستم ترانزیت می تواند منابع جدید که در محیط شهری ایجاد سروصدامی کنند رانیز به وجود آورد.بنابراین تجزیه و تحلیل درمورد تاثیرات ایجاد سروصدا قسمتی از طراحی محیط زیست برای ایجاد تسهیلات سریع حمل ونقل عمومی را تشکیل می دهد.
۵- بهبود اقتصادی و اجتماعی محیط- نتیجه توسعه سیستم ترانزیت، دامنه وسیعی از تاثیرات بر روی اقتصاد و اجتماع راهم در برمی گیرد. برای اینکه این تاثیرات به درستی ارزیابی گردند باید هردو بخش تاثیرات مستقیم و تاثیرات غیرمستقیم درنظر گرفته شود.این پیامدها ممکن است ازپروژه ای به پروژه دیگر کاملا متفاوت و متغیر بوده و شامل تاثیر بر جابجایی ها، دسترسی به سرویس و تسهیلات، راحتی و ایمنی، تاثیر بر فعالیت های تجاری، تاثیربراستخدامها و تاثیر برمالیات بردارایی پایه و… می باشد.
■ تخصیص در حمل ونقل عمومی
مسئله تخصیص در حمل ونقل عمومی درمقایسه با تخصیص سفرهای وسایل نقلیه متفاوت و پیچیده می باشد.سیستم حمل ونقل عمومی از یک سرویس ثابت که درمسیرهای مشخصی با زمان بندی معینی جریان دارد، تشکیل گردیده است.درانتخاب مسیر حمل ونقل عمومی، جابجایی مسافرین مطرح بوده، درحالی که در حالت قبل تخصیص در مورد وسایل نقلیه انجام می گرفت. بنابراین مسافرین تا ایستگاه مورد نظرشان پیاده روی می نمایدو سپس از یک سرویس به سرویس دیگر منتقل می شوند و به همین ترتیب باید همه این مراحل درتضمین مشخص گردند.
درتخصیص حمل ونقل عمومی، هزینه تعمیم یافته را می توان به صورت مجموع موارد زیر تعریف نمود:
۱ – مدت زمانی که در داخل وسیله نقلیه (ازمبدا به مقصد)سپری می گردد.
۲ – مدت زمان پیاده روی تا ایستگاه (یا از ایستگاه تا مقصد)
۳ – مدت زمان انتظار درایستگاه
۴ – مدت زمان انتقال وتغییرخط (برای منظور نمودن احساس عدم تمایل به تغییر خط که درمسافران وجود دارد، یک جریمه به صورت واحد زمانی (معمولا بین ۲ تا ۵ دقیقه)برای تغییر خطها در نظر گرفته می شود)
۵- هزینه یا کرایه سفر بین مبداi تا مقصد j
در برخی از موارد، به دلیل پیچیدگی تخصیص در حمل ونقل عمومی، از روش ؛همه یاهیچ؛ برای تتخصیص استفاده می گردد.
۲-۴-۴- برنامه ریزی ترافیکی و مدلهای مربوط به آن:
مهندسی ترافیک علمی است که به اندازه گیری ترافیک و سفرها می پردازد. مطالعه قوانین اساسی درمورد تولید و جریان ترافیک وبکارگیری این دانش درمواردی چون برنامه ریزی، طراحی و بررسی عملکرد سیستم های ترافیک به منظور دستیابی به جابجایی های مفید وایمن برای افراد جامعه و کالاها از جمله موارد مربوط به این رشته می باشند. به عبارت دیگر، مهندسی ترافیک قسمتی از مهندسی حمل ونقل است که درباره برنامه ریزی، طرح هندسی و عملیات ترافیکی راه ها، خیابانها و بزرگ راه ها و سایر اجزاء شبکه و همچنین روابط موجود با سایر سیستمهای حمل ونقل، بحث می نماید.
با توجه به تعاریف فوق، پنج قسمت اصلی کار مهندسی ترافیک را می توان بدین صورت عنوان نمود: مطالعه مشخصات ترافیک، عملیات ترافیکی، برنامه ریزی حمل ونقل که خود شامل برنامه ریزی ترافیک هم می باشد، طرح هندسی و مدیرت ترافیک. چون این فصل به برنامه ریزی ترافیکی و مدلهای موجود برای جریان های ترافیک اختصاص دارد، در این قسمت وظایف برنامه ریزی ترافیک رابرشمرد.
۱ – انجام مطالعات همه جانبه حمل ونقل منطقه ای برای هدایت و توسعه تسهیلات حمل ونقل به منظرو تامین و تحقق اهداف و معیارهای جامعه
۲ – اتخاذ برنامه های بلندمدت برای گسترش و توسعه شبکه راه ها، براساس نتایج حاصل از مطالعات همه جانبه حمل ونقل منطقه ای
۳ – اتخاذ برنامه های بلند مدت برای گسترش و بهبود عملکرد سیستم های حمل ونقل عمومی، بر اساس نتایج حاصل از مطالعات همه جانبه حمل ونقل منطقه ای

• پایین افتادن سطح آب­های زیرزمینی.

 

۵.آشفته شدن آب در چاه، در بعضی موارد در مراحل اولیه ایجاد یک فروچاله، آب چاه­های مجاور آشفته می­ شود [۳].
۲-۴مخاطرات مناطق کارستی
نرخ سریع رشد جمعیت کره زمین و به دنبال آن تامین نیاز­های اساسی مانند سوخت­های فسیلی، آب آشامیدنی، زمین برای خانه سازی، زیرساخت­های حمل و نقل، انسان­ها را به سوی بهره برداری بیشتر از مناطق کارست هدایت کرده است. آگاهی از فرایندهای هیدروژئولوژیکی در زمینه پیدایش، حرکت و ویژگی­های شیمیایی آب مناطق کارست در حال افزایش است .یقینا یکی از دلایل عمده این روند سریع رو به رشد، نقش مناطق کارست در تامین منابع آب بشر است، به طوریکه حدودا ۲۰ تا۲۵ درصد آب مورد نیاز جمعیت کره زمین از آب­های زیرزمینی مناطق کارست تامین می­ شود همچنین حدود۵۰ درصد از ذخایر نفت و گاز جهان در خلل و فرج سنگ آهک دولومیت کارستی قرار دارد. علاوه بر موارد فوق، مناطق کارست از نظر وجود اراضی کشاورزی مناسب و زیبایی چشم­اندازها، مکان­های مناسبی برای شکل گیری سکونت­گاه­ها و شهرها را فراهم می­ کنند به طوریکه حدود۲۵ درصد جمعیت کره زمین در مناطق کارستی زندگی می­ کنند[۳۵]

۲-۴-۱خطر ریزش
اگرچه لندفرم­های ریزشی از مشخصات چشم اندازهای کارستی محسوب می­شوند و فرآیندهای ریزشی جدایی ناپذیر از سیرتکامل غارها هستند ، حوادث طبیعی که درگیر ریزش سنگ بستر باشد بسیار نادر هستند. فروچاله­های ریزشی و پوش سنگی به ندرت در هر یک کیلومتر مربع در چشم انداز کارستی تراکم دارند که شاید در طول میلیون­ها سال به تکامل رسیده باشد. در بیشتر مناطق کارستی، فروچاله­ی پوش سنگی و ریزشی بسیار فاصله دار هستند، و خطر آنها کمتر است. تراکم بالاتر از این نوع از فروچاله­ها در مناطق کارستی که تکامل دارند، دیده می­ شود جایی که لندفرم­ها در مقیاس زمانی طولانی­تری تکامل می­یابند، که در این حال دلالت بر وجود خطر است. در تمام موارد، کارهای مهندسی با بارگذاری باعث افزایش خطر شکستگی زمین می­شوند. فروچاله­های ریزشی و پوش سنگی در ژیپس خطر بزرگتری دارند چراکه فرایند­های انحلالی با سرعت بیشتری صورت می­گیرد.
۲-۴-۲خطر فروچاله­ی فرونشستی
مناطق پست کارستی که سنگ بستر آهکی یا ژِیپسی به وسیله پوششی از خاک­های نامستحکم پوشیده شده است، برای سایت­های ساخت وساز روی آنها حساب باز می­ شود. خطر بزرگ موجود در اینجا رخداد یک فروچاله فرونشینی جدید است. ساختمان­های کوچک که در پوشش خاکی ایجاد شده ­اند وقتی که خاک دچار آبشویی شود و به فضاهای خالی کارستی برسد آن وقت خطر این ساختمان­ها را تهدید می­ کند. میزان توسعه فروچاله­ی جدید در یک کیلومتر مربع در یک سال در کارست­ها دلالت بر این قضیه دارد که در هر ۱۰۰ سال در هر یک هکتار یک فروچاله توسعه می­یابد. بیشتر فروچاله­های جدید کوچک هستند،اما می ­تواند خطرناک باشد یا قسمتی از یک ساختمان را تخریب کند. در خاک­های ضخیم، فروچاله­های بزرگتری کمتر عمومیت دارند، اما می ­تواند یک خانه را در خود ببلعد. در مناطق کارستی که کمتر تکامل یافته ­اند و در خاک­های ناتراوا خطرات نیز کمتر هستند. این امر که بتوان محل وقوع یک فروچاله را در خاک­های دست­کاری نشده پیش ­بینی کرد واقعا غیر ممکن است ، و مشکلات زیادی از لحاظ اقتصادی برای شناسایی خاک­ها وجود دارد. واکنش­های مکرر مهندسی در مورد خطر فروچاله­های نشستی کاهش ریسک آنها بوده است. فروچاله­ها در نتیجه­ آبشویی خاک به سمت داخل زمین اتفاق افتاده­اند، و فروچاله­های جدید وعظیم در سایت­های ساخت و ساز شده به وسیله تحریک کارهای مهندسی اتفاق افتاده­اند. کنترل شبکه زهکشی اساس یک کارخوب مهندسی در مناطق کارستی با پوشش خاکی است. متاسفانه فروچاله­های فرونشینی منفرد در حال حاضر به طور سطحی مکان­های جذب برای دفن مواد زائد است. بنابراین دو راه حل مناسب شناخت ساختمان پایدار سنگ بستر یا شناخت ساختارخاک که از این طریق از وقوع فروچاله جدید در زیر تاسیسات جلوگیری کرد[۲].
۲-۴-۳ مشکلات ناشی از ایجاد فروچاله­ها
افزایش جمعیت همراه با گسترش بی­رویه بهره برداری از منابع آب برای استفاده در کشاورزی و صنعت منجر به افزایش تقاضای آب از منابع آب زیرزمینی می­ شود. کاهش سطح آب زیرزمینی در سفره موجب متراکم شدن سفره می­گردد. این تراکم نتیجه رابطه بین کاهش سطح ایستابی و افزایش تنش عمودی ناشی از عدم تحمل بار طبقات بالایی توسط آبخوان است که در نهایت منجر به ایجاد فروچاله می­گردد.وقوع فروچاله­ها عواقب زیست محیط متعددی را به دنبال دارد که از آن جمله می­توان به موارد زیر اشاره نمود:
۱-کاهش بازدهی یا ایجاد تخریب در شریان­های حیاتی و سازه­های مهم مانند آسیب به پل­ها، راه ­ها، خطوط راه آهن، کانال­های آبی، خاکریزها، خطوط آبرسانی، گاز و مجاری فاضلاب و خسارت به پی ساختمان­ها و سازها
۲-کاهش برگشت نا پذیر تمام یا بخشی از مخزن آب زیرزمینی و در نتیجه از بین رفتن یا کاهش تخلخل مفید نهشته­ها
۳-کاهش میزان نفوذپذیری سطحی و تغییر در توپوگرافی و توسعه دشت­های سیلابی و پیرو آن پهنه­های بیابانی
۴-فروچاله­ها باعث مشکلاتی برای قسمتی از زمین­های کشاورزی می­ شود که نمی ­توانند آن قسمت را کشت نموده و از نظر یک کشاورز بی ارزش می­باشند.
۵-همچنین محل مناسبی برای ریختن آشغال­ها و زباله­ها به نظر می­رسند این در حالی است که مسیرهای خشک بسیاری از چاله­های کارستی با سیستم مجاری زیرسطحی آب­های زیرزمینی ارتباط مستقیم دارند.نشانه اولیه وقوع فروچاله همیشه قبل از وقوع ریزش مشاهده نمی­گردد. به این دلیل تشخیص و نمایان سازی نواحی که مستعد فروچاله هستند، ضروری به نظر می­رسند. لذا این پدیده بایستی به خوبی مورد شناسایی و مطالعه قرار گیرد به نحوی که اهمیت و حساسیت حضور آن در مناطقی که مورد ساخت و سازهای مهندسی و صنعتی و یا محل سکونت افراد است، مورد ارزیابی و مدیریت صحیح قرار گیرد. با توجه به اینکه این پدیده در دشت­های وسیعی از کشور مانند دشت کبودرآهنگ و فامنین در استان همدان، دشت کرمان، دشت رفسنجان، دشت یزد-اردکان، دشت ابرقو و نواحی چند دراستان­های خراسان و گلستان مشاهده گردیده است، احتمال گسترش آن در سایر دشت­ها نیز وجود دارد[۳۰].
فصل سوم
۳-۱ موقعیت جغرافیایی منطقه
دشت کبودر آهنگ در شمال استان همدان و در حوضه آبریز رودخانه قره­چای قرار دارد که زهکش اصلی این دشت به حساب می ­آید ودر نهایت این رودخانه به حوضه آبریز دریاچه نمک می­ریزد. مساحت این حوضه ۲۸۲۳ کیلومتر مربع است . منطقه مورد مطالعه بین´ ۳۰ ° ۴۸ تا´ ۰۰ ° ۴۹ طول شرقی و´۰۰ ° ۳۵ تا ´۳۰ ° ۳۵ عرض شمالی قرار دارد.شکل ۳-۱ نشان دهنده موقعیت جغرافیایی حوضه است.
شکل شماره۳-۱ موقعیت جغرافیایی دشت کبودر آهنگ دراستان همدان
استان همدان یکی از قطب­های اصلی کشاورزی و دامداری در ایران محسوب می­ شود. شرایط اقلیمی مناسب، زمین­های حاصل­خیز کشاورزی، منابع آب­های سطحی و زیرزمینی، زمینه­ مناسبی را برای کشت محصولات زراعی چون گندم، جو، سیب­زمینی، علوفه، دانه­ های روغنی ومحصولات باغی مانند: گردو، انگور، سیب، هلو را در سطح وسیع فراهم آورده است[۳۶].
۳-۲زمین­ شناسی
از نظر ساختاری، استان همدان در فصل مشترک چند قلمروی ساختاری متفاوت قرار گرفته است به طوری که در یک روند جنوب غرب به شمال شرق می­توان پهنه­های زیر را در این استان معرفی کرد.
الف: زاگرس مرتفع
حاشیه جنوب باختری استان همدان بخشی از ارتفاعات زاگرس مرتفع است که به وسیله گسله جوان و پویای بروجرد-مروارید از سایر قسمت­ های استان جدا می­ شود. لیتولوژی حاکم بر بخش زاگرس مرتفع استان همدان از نوع کربنات­های کوه ساز ژوراسیک- کرتاسه است که در نتیجه عملکرد راندگی­های هم آغوشی به صورت ورقه ورقه بر روی یکدیگر رانده شده ­اند.به همین دلیل ساختار حاکم بر جنوب باختر همدان از نوع گسله­های راندگی است.
ب: سنندج- سیرجان
بخش بیشتر استان همدان متعلق به قسمت شمال باختری ایالت زمین ساختی-رسوبی موسوم به سنندج-سیرجان است که در یک روند شمال غرب- جنوب شرق بلندی­های پیرامون شهر همدان را تشکیل می­ دهند. بخش سنندج-سیرجان استان همدان عمدتا متشکل از سنگ­های دگرکونه به دو سن پالئوزوئیک تا اوایل مزوزوئیک و مزوزوئیک تا اوایل سنوزوئیک هستند. اگرچه پدیده دگرگونی، حاصل تکتونیک برخوردی و مسائل فرورانش دانسته شده ولی به نظر می­رسد که عامل دگرگون شدن سنگ­ها بیشتر توده­های نفوذی گرم­اند که ضمن جایگیری در درون سنگ­های رسوبی و ایجاد دگرشکلی، برای دگرگونی ناحیه­ای و مجاورتی حرارت لازم را تامین کرده باشد.
ج:ایران مرکزی
قسمت اول شمال خاوری استان همدان نواحی دشت­گونه است که به طور عمده با نهشته­های آبرفتی جوان پوشیده شده است. رخنمون­های سنگی این بخش از نوع سنگ­های کربناتی-ولکانیکی کرتاسه پایین، خصوصا سنگ آهک­های اولیگوسن- میوسن(سازند قم) هستند که در یک روند شمال غرب- جنوب شرق در جنوب شهرستان رزن برون زد دارد. مرز بین زون سنندج- سیرجان و دشت رزن چندان مشخص نیست[۳۷].
۳-۳-۱زمین­ شناسی دشت کبودرآهنگ
ناحیه کبودراهنگ از لحاظ زمین­ شناسی بین دو منطقه واقع شده بدین صورت که قسمت­ های شمال آن در بخش ایران مرکزی و ناحیه جنوب غرب در زون سنندج - سیرجان واقع است. بنابراین در محدوده مورد مطالعه سنگ­ها و اثرات تکتونیکی هر دو ناحیه را می­توان مشاهده نمود. شیل­ها و شیست­های دگرگون شده ژوراسیک قدیمی ­ترین تشکیلات منطقه هستند. این سنگ­ها بیشتر در حاشیه غربی و گاهی بصورت پراکنده در جنوب و شرق منطقه دیده می­شوند. در قسمت زیرین از نوع شیست­های خاکستری رنگ و آهک کریستالیزه همراه با آهک دولومیتی که به صورت تداخل بین لایه­ای قرار گرفته وجود دارد.
در حاشیه دشت رسوبات کرتاسه گسترش چندان زیادی نداشته و فقط در محدوده کوچکی از جنوب و مرکز دشت شناخته شده است . این تشکیلات به دو واحد آهکی و شیلی تقسیم می­گردند. واحد آهکی در حد جنوبی دشت گسترش داشته وارتفاعات جنوب روستای قرخلر را تشکیل می­ دهند ، گسترش این آهک­ها در شرق دره خورونده نسبت به سایر نقاط بیشتر بوده ، واحد شیلی در ۱۵ کیلومتری شرق کبودراهنگ ارتفاعات کوه قره لار را تشکیل می­دهد.
تشکیلات الیگومیوسن در اطراف منطقه کبودراهنگ زیاد بوده و چین خوردگی­های زیادی بصورت تاقدیس و ناودیس بوجود آورده است . قسمت زیرین این تشکیلات آهکی بوده و قسمتی فوقانی آن بیشتر از مارن ­های سبز رنگ و ماسه سنگ تشکیل شده ­اند ، آهک­ها در نواحی شمالی و مارن­ها در قسمت شرقی دشت گسترش دارند.
رسوبات دوران چهارم شامل رسوبات مخروط افکنه و واریزه­های پای ارتفاعات که گسترش بیشتری داشته و دانه بندی آنها منظم­تر می­باشد وگاهی تا مراکز دشت هم گسترش می­یابد که جنس این رسوبات از نوع شن وماسه قلوه سنگ و رس بوده و در قسمت­ های مرکزی دانه ریز تر از حواشی می باشد. آبرفت دشت از فرسایش ارتفاعات حاشیه دشت ورسوبگذاری مواد تخریبی حمل شده در گودی­های منطقه تشکیل گردیده که ضخامت آن در مناطق مختلف متفاوت است. و لایه آبدار منطقه را تشکیل می­دهد. مواد سازنده آبرفت متشکل از ذرات سیلت، رس، ماسه، شن و قلوه سنگ­های ریز و درشت و از جنس واحدهای سنگی تشکیل دهنده ارتفاعات حاشیه دشت می­باشند.
ضخامت آبرفت در این دشت بسیار متفاوت بوده و سنگ کف آن آهک، شیست و کنگلومرا می­باشد و یکی از عوامل موثر در تغذیه آبرفت این منطقه آهک­های دوره الیگوسن است که قابلیت کارستی شدن را دارا می­باشد و به طور کلی ضخامت آبرفت در مرکز دشت حداکثر ۱۰۰-۲۰۰متر است ضخامت آبرفت در این منطقه از سمت غرب به شرق افزایش می­یابد. متوسط ضخامت اشباع آبرفت ۲۰ متر می­باشد[۲۶].
دشت کبودرآهنگ یکی از چهار دشت اصلی استان همدان است که در بخش شمالی زون اصلی تراست زاگرس قرار دارند. این منطقه اسلیت­های دگرگونی تریاس-ژوراسیک، سنگ آهک­های تا حدودی دگرگون شده کرتاسه و توالی دگرگون نشده­ی ترشیاری تا عهد حاضر در آن رخنمون یافته­اند. آهک­های کرتاسه با دو رخساره بخش فوقانی متشکل از شیل و آهک­های مارنی در شمال­شرقی سراوک و قسمت تحتانی متشکل از آهک­های توده­ای اربیتولین­دار عمدتا در جنوب و جنوب غربی دشت کبودرآهنگ –فامنین در منطقه کوریجان رخنمون یافته­اند. رسوبات دوران سوم در حواشی دشت­های فوق صرفنظر از بیرونزدگی محدودی از تشکیلات ائوسن از تناوب توف سبز و مارن عمدتا شامل بیرون­زدگی­های الیگوسن است که تناوب لایه­ های مارن، ماسه سنگ در رخساره قسمت تحتانی و سازند قم رخساره فوقانی را شامل می­ شود. رسوبات دوران چهارم شامل قشر گسترده­ای از رسوبات آبرفتی است که به شکل لایه­ی پوششی با ضخامت متغیر بین ۵۰ تا حداکثر ۱۵۰ متر سنگ بستر دشت را می­پوشاند[۵]. شکل ۳-۲ نقشه زمین شناسی حوضه کبودرآهنگ نشان داده شده است.
شکل شماره ۳-۲ موقعیت فروچاله­ها در نقشه زمین شناسی
۳-۳اقلیم
آب و هوا، نقش بسیار مهمی در مطالعات زیستی، مدیریت منابع آب، کشاورزی و دیگر فعالیت­های انسانی دارد.دما و بارش دوعنصر اصلی و موثر بر تنوع آب و هوا می­باشند.عوامل محلی و بیرونی همواره کنترل کننده­ وضعیت دما و بارش در سطح زمین هستند. از عوامل محلی موثر در اقلیم می­توان عامل عرض جغرافیایی، ارتفاع و فاصله از دریا را بیان کرد.توده­های هوا،مهم­ترین عامل بیرونی موثر در تنوع و تغییرات آب و هوایی هر ناحیه است. استان همدان هم از این قواعد مستثنا نیست و تحت تاثیر عوامل بیرونی و محلی دارای تنوع آب و هوایی است.عوامل بیرونی موثر بر اقلیم استان همدان به صورت زیر است:
۱-توده هوای مرطوب غربی: مهم­ترین توده هوایی است که آب و هوای استان را تحت تاثیر قرار می­دهد و در فصول سرد(پاییز تا اواسط بهار) از غرب و شمال غرب، رطوبت دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس را وارد کشور کرده و موجب بارش می­ شود.
۲- توده هوای سرد قطبی: توده­ی هوا در فصل سرد سال با فعال شدن پرفشار سرد سیبری از عرض­های بالا وارد کشور شده و آب وهوای استان را تحت تاثیر قرار می­دهد و موجب کاهش دما و ریزش برف می­ شود.
۳- توده هوای گرم و خشک: در فصل گرم، استقرار مرکز پرفشار جنب حاره در سطح فوقانی جو، مانع از ورود توده­های هوای غربی و درنتیجه موجب تشدید گرما ، خشکی هوا و غبار آلودشدن اقلیم استان می­ شود.
با توجه به تاثیر عوامل مختلف بر آب و هوای استان، میانگین بلند مدت سالانه­ی دما ۵/۱۱+ درجه سانتی گراد است. میانگین بارندگی سالانه­ی استان در یک دوره­ آماری حدود ۵/۳۸۷ میلی­متر می­باشد. این در حالی است که شهرستان­های استان از این نظر با هم فرق دارند. پرباران­ترین نقطه­ی استان وارینه­ی نهاوند با میانگین ۹/۵۱۷میلی­متر و کم باران­ترین آن قهاوند با میانگین ۷/۲۲۳ میلی­متر بوده است. از نظر دمایی نیز کبودرآهنگ سردترین و ملایر گرم­ترین ایستگاه استان بوده ­اند[۳۶].
اقلیم منطقه مورد مطالعه در طبقه ­بندی سیستم کوپن، آب و هوای مدیترانه­ای با باران بهاره در نواحی دشت و کوهستانی سرد در ارتفاعات است. در طبقه بندی دومارتن، جزء اقلیم نیمه خشک و در سیستم طبقه بندی آمبرژه، نیمه خشک سرد است.همچنین در طبقه بندی اقلیم حیاتی ایران به روش گوسن دارای دو وضعیت اقلیمی است. مناطق مرتفع، اقلیم سرد و مرطوب و نواحی دشت جزء اقلیم استپی سرد یا سرد نیمه خشک می­باشد.میزان بارندگی در شرایط طبیعی حدود ۳۳۲ میلی­متر است. حداکثر بارش نزولات جوی در ماه­های دی و بهمن و حداقل در ما­های تیر و مرداد رخ می­دهد. در زمستان ارتفاعات منطقه پوشیده از برف است وآبراهه­های دشت­ها نیز در سال­های اخیر فاقد جریان آب بوده است[۲۵]. شکل ۳-۳نقشه ایستگاه های باران سنجی و آبراهه های دشت کبودرآهنگ را نشان می دهد.
شکل شماره۳- ۳نقشه ایستگاه­های باران سنجی و آبراهه ­های دشت کبودرآهنگ
۳-۴هیدرولوژی
از نگاه ژئومورفولوژی تغییرات اشکال فیزیوگرافیک استان از قله بلند الوند(۳۵۷۴متر)تا نواحی دشت­گونه و کم ارتفاع رزن متغیر است، از همین روشبکه­ی آب­های سطحی استان به دو حوضه­ی دریاچه نمک قم و خلیج فارس تخلیه می­شوند. در دامنه­ شرقی الوندکوه هرزاب­های سطحی نواحی همدان، بهار، لالجین ،کبودرآهنگ ملایر، رزن و… از طریق رودخانه قره چای به دریاچه نمک قم می­ریزد. شبکه آبریز دامنه­های غربی رشته کوه الوند از طریق رودهای بزرگ گاماسیاب، قره سو، سیمره و کرخه به خلیج فارس می­رسند[۳۷]. زهکش اصلی حوضه آبریز کبودرآهنگ رودخانه قره چای است که این رود شامل دو سرشاخه اصلی است. سرشاخه سیمینه رود که از ارتفاعات الوندسرچشمه می­گیرد. سیمینه رود در ادامه­ مسیر در حوالی روستای امامزاده پیرنهان با سرشاخه دیگری به نام شراء که از ارتفاعات استان مرکزی سرچشمه می­گیرد، به هم می­پیوندد و رود قره چای را تشکیل می­ دهند. قره چای پس از زهکشی بخش مهمی از اراضی استان ، از شرق وارد استان مرکزی شده و در نهایت به مسیله­ی قم در حوضه آبریز مرکزی می­ریزد حوضه آبریز دشت کبودرآهنگ دارای ۱۳۱۱ حلقه چاه عمیق ، ۷۹۱ حلقه چاه نیمه عمیق، ۱۲۵ رشته قنات و ۱۹۲ دهنه چشمه است [۳۶].
۳-۵هیدروژئولوژی دشت کبودرآهنگ
۳-۵-۱تاثیر ساختمان زمین شناسی در تشکیل منابع آب
آب­های نفوذی تحت نیروی ثقل از خلل وفرج تشکیلات تا برخورد به سازندهای غیر قابل نفوذ حرکت نموده و پس از تماس با تشکیلات مذکور تشکیل سفره ­های آب را ­می­ دهند . تشکیلات متصل نظیر ماسه سنگ­ها و سنگ­های آهکی در صورت شکستگی و وجود حفره­های انحلالی می­توانند سبب تشکیل سفره آب گردد. هر گونه ساختمان زمین­ شناسی نظیر گسل­ها ، شکل ونوع سنگ کف، روراندگی، طاقدیس و ناودیس­ها در تشکیل سفره ­های آب نیز نقش دارند.
۳-۵-۲ تشکیلات آبرفتی
تشکیلات آبرفتی از سمت شمال، غرب و شرق متاثر از فرسایش ارتفاعات اطراف می­باشند. اندازه ذرات متشکله آبرفت در مجاورت ارتفاعات و حواشی دشت نسبتاً درشت و در قسمت­ های مرکزی و خروجی دشت دانه ریزتر می­گردد. آبرفت دشت کبودراهنگ به سبب فرسایش در محیط مرطوب اکثراً از نوع شیمیائی بوده تا فیزیکی بنابراین غالباً آبرفت این منطقه دانه ریز بوده هر چند که دانه بندی آبرفت به جنس سنگ مادر نیز بستگی دارد، ولی در مجاورت سنگ­های آهکی و ماسه سنگی می­بایستی آبرفت از مواد خرد شده تشکیل گردد، نه از رسوبات نرم موجود، آبهای زیرزمینی این منطقه در خلل و فرج همین تشکیلات شکل گرفته است.