C – سوراخ کردن و نفوذ به کوتیکول توسط لوله تندش
D – کلونیزه شدن در هموسل و برانگیختن واکنش های دفاعی میزبان
الف- تماس بین اسپور های قارچی و بندپایان:
این امر یک ضرورت و پیش نیاز برای ایجاد عفونت قارچی است. در اغلب موارد قارچ های انتوموپاتوژن اسپور هایی تولید میکنند که از طریق هوا منتقل میگردد (Air born spore). چنین تماسی به شکل اتفاقی صورت میگیرد و شانس موفقیت به مقدار زیادی بستگی به شرایط آب و هوایی و تعداد قارچ تلقیح شده و تراکم میزبان دارد.

در واقع در جست و جو به دنبال میزبان توسط اسپور های متحرک، فرایند های کیموتاکتیک نقش دارند. قارچها از نظر شیمیایی به وسیله متابولیتهای آزاد شده توسط میزبان جذب میشوند] ۶۳.[
اپیکوتیکول و یا خارجیترین لایه تگومنت مکان مناسب برای شروع واکنش بین قارچ و میزبان است ]۲۰,۲۱.[
ب- رشد و نمو اسپور روی بدن میزبان (Germination):
از زمانی که اسپور به کوتیکول میزبان میچسبد باید رشد و نمو کند و ایجاد لوله تندش نماید. قارچ با این لوله به داخل کوتیکول نفوذ مینماید. میسلیوم ها نیز نقش سوراخ کردن و نفوذ را بازی میکنند ضمن این که ساختار های رشد و نمو در اتصال محکم و موثر اسپور قارچ به کوتیکول حشرات نقش موثری دارند. اسپورهای نمو یافته از گونه های متعدد قارچ های انتوموپاتوژن از قبیل متاریزیوم آنیزوپلیه و بواریا باسیانا تولید یک سلول اپرسوریال (Appressorial cell) در حد فاصل یا فضای بین لوله تندش و اپیکوتیکول مینمایند. گزارش شده که اپرسوریوم (Appressorium) با یک ترکیب موکوس مانند بیشکل پوشیده شده که مسئول اتصال این ساختار به سطوح کوتیکول میباشد. هر چند مرحله رشد و نمو به عنوان یک مرحله حیاتی در به وجود آمدن یک عفونت قارچی در بندپایان و تعیین پاتوژنیستی جدایه های قارچی تشخیص داده شده است، اما فاکتور های کلیدی کنترل رشد و نمو اسپورهای قارچ های انتوموپاتوژن به طور کامل شناسایی نشده است.
ج- سوراخ کردن تگومنت میزبان ( نفوذ در تگومنت میزبان) :
رشد و نمو موفق روی کوتیکول میزبان همیشه مترادف با عفونت در حشره نیست. میلنر(Milner) در سال ۱۹۸۲ گزارش کرد، کنیدیوم های ارینیا نئوفیدیس (Erynia neoaphidis) قادرند روی بیوتیپ های حساس و مقاوم شته ها تکثیر شوند اما نفوذ و سوراخ کردن کوتیکول در شته های مقاوم مهار میگردد.
رسیدن اجزاء قارچی به داخل بدن حشره که ضرورت برای ایجاد عفونت است متکی به توانایی لوله تندش در نفوذ به اپیکوتیکول خارجی و پروکوتیکول داخلی است.
کوتیکول به دلیل استحکام خود در حقیقت مانع اصلی در ایجاد عفونت قارچی است و مدتهای مدیدی است که مشخص گردیده است که حشرات زخمی و آسیب دیده، به پاتوژن های قارچی ضعیف و حتی ساپروفیتها از قبیل موکور و فوزاریوم مستعد میشوند] ۶۵.[
نفوذ به تگومنت سخت و با صلابت به واسطه فعالیتهای مکانیکی و آنزیماتیک لوله توسعه یافته اتفاق می‏افتد. برگشت غشاهای کوتیکول متعاقب نفوذ قارچ ها به طور مشخص نشان دهنده فشارهای مکانیکی و دخالت عوامل مکانیکی در نفوذ قارچ ها به داخل تگومنت است و به هر حال تغییرات کوتیکول در طول سوراخ کردن و نفوذ قارچ ها مشاهده شده است] ۳۹.[
مطالعه روی متاریزیوم آنیزوپلیه توسط استی لیگار (St .Legar) و همکاران در سال ۱۹۸۶ نشان داد که تمام جدایه ‏های حاد این گونه بیشترین میزان پروتئاز ها را تولید میکنند. از بین پروتئاز ها کیموالاستاز و یک آنزیم شبیه تریپسین بیشترین فعالیت را نشان میدهند. نقش این پروتئاز ها در نفوذ و سوراخ کردن کوتیکول با بهره گرفتن از مهارکننده های پروتئاز در سطح کوتیکول که باعث تاخیر مشخص و قابل قبولی در مرگ و میر حشرات در مقایسه با گروه کنترل گردید مورد تائید قرار گرفته است] ۶۱.[
د- رشد و نمو قارچ داخل بدن میزبان:
اگرچه بندپایان دارای یک سیستم ایمنی ساده و اولیه به خصوص فاقد ایمونوگلوبولین هستند ولی قادرند که بین خودی و غیرخودی تمایز قائل شوند و نسبت به ورود پاتوژن های قارچی به داخل بدن به طور فعال واکنش نشان دهند] ۱۲.[
مکانیسم های دفاعی در بندپایان از انواع سلولی و یا همورال گزارش شده است. فاگوستیوز به ندرت شرح داده شده است و احتمالا به دلیل اندازه بزرگ اسپور های قارچی (در مقایسه با باکتریها) بلع اسپور ها توسط هموسیت ها خیلی مشکل است. به هر حال به نظر میرسد که توکسین هایی از قبیل دستروکسین ها (Destruxins) مشابه فاگوسیتوزیس عمل کنند. پاسخ سلولی اصلی و مهم حشرات واکنش دفاع چند سلولی هموسیت ها علیه مواد قارچی است که به دنبال تشخیص قارچ توسط هموسیت ها شروع میشود] ۶۴.[
بنابراین از میان ۳ فاز تشخیص داده شده در به وجود آمدن و استقرار یک عفونت قارچی در یک بندپا دو فاز اولیه شامل اتصال و تکثیر اسپور های قارچی روی تگومنت و سوراخ کردن کوتیکول توسط لوله تندش بسیار حیاتی و ضروری است.
واکنش دفاع چند سلولی هموسیت ها و یا واکنش همورال در صورت حضور، به نظر میرسد که فقط در برابر پاتوژن های ضعیف یا دوزهای خیلی پایین پاتوژن های مهاجم موثر باشد. برای مثال این امر در ساپروفیت های با رشد سریع که میتوانند به راحتی یک حشره را پس از نفوذ مستقیم به داخل هموسل یا پس از ایجاد یک زخم در کوتیکول عفونی کنند، نشان داده شده است] ۶۵.[
مطابق مطالعات گیندن و همکاران مکانیسم اثر قارچ های انتوموپاتوژن در برابر کنه های ماده خونخورده ریپی سفالوس آنولاتوس متفاوت است به طوری که حادترین سویه های متارزیوم آنیزپلیه ۳-۲ روز بعد از تلقیح، شروع به کشتن ماده های خونخورده میکنند. علایمی نیز روزهای بعد از مرگ مشاهده شد که بر طبق گونه های قارچی متفاوت بود. پس از توسعه و گسترش قارچ در داخل بدن کنه سویه های متاریزیوم فلاوویریده و متاریزیوم آنیزوپلیه از طریق کوتیکول و از سطح پشتی و شکمی کنه های مرده بیرون میآیند و تشکیل کنیدیوفور را میدهند ]۲۵,۲۶.[
فصل سوم
مواد و روش کار
۳-۱- کنهها
۳-۱-۱- تهیه کلنی کنهها:
۳-۱-۲- حمل و نقل کنه ها:
برای انتقال کنه ها از جعبه های کوچک ترجیحا مقوایی که دارای سوراخ های کوچکی به منظور تهویه هوا می باشند استفاده گردید. اگر مسافت حمل و نقل طولانی باشد برای تامین رطوبت کنه ‏ها لازم است آنها را بین دو لایه حوله کاغذی که اندکی رطوبت دارد نگهداری نمود تا از صدمات احتمالی ناشی از رطوبت جلوگیری شود. اکثر مشکلات زمانی بروز می‏کند که کنه ها در شرایط بسیار خشک و یا خیس که ناشی از زمان طولانی حمل و یا درجه حرارت نامناسب می‏باشد نگهداری شوند. کنه ها را نباید در بسته های سر بسته بدون امکان جابجایی هوا، جعبههای پلاستیکی و یا لوله های شیشهای گذاشت هم چنین کنه ها را نباید روی پشم و یا پنبه قرار داد و بسته های حاوی آن نباید در معرض حرارت زیاد و یا نور خورشید قرار گیرند] ۱۷.[
۳-۱-۳- کار با کنه ها در آزمایشگاه:
آن دسته از کنه ها که دارای تحرک و رنگ طبیعی بودند برای انجام آزمایش انتخاب گردیدند. این کنه ها در الکل ۷۰ درجه غوطه ور شدند تا استریل شوند و از آلودگی بعدی جلوگیری شود. برای نگهداری کنه ها از یک دستگاه ژرمیناتور مناسب که دارای رطوبت ۸۵-۷۵ % و درجه حرارت ۲۸-۲۷ درجه سانتی گراد است استفاده گردید.
۳-۲- قارچ ها
۳-۲-۱- محیط کشت PDA:
در بررسی حاضر از تعدادی پلیت ۱۰۰ میلیمتری حاوی محیط کشت سیب زمینی دکستروز آگار (Potato Dextrose Agar) استفاده گردید. برای تهیه این محیط ابتدا یک لیتر آب مقطر در یک ارلن ریخته و تا نزدیک نقطه جوش حرارت داده شد. بعد از انداختن یک عدد مگنت داخل آن، مقدار ۵/۳۹ گرم از پودر PDA به آن اضافه گردید. مخلوط حاصل روی هات پلیت (Hot plate) قرار گرفت، تا هم زمان با حرارت ملایم، چرخش مگنت پودر را کاملا در آب حل نماید و محیطی یکنواخت حاصل شود. برای جلوگیری از آلودگی باکتریایی، پس از اضافه کردن پودرPDA ، ۰۵/۰گرم پودر کلرامفنیکل وزن و در cc10 الکل اتیلیک حل و به محیط اضافه گردید. پس از اینکه پودرPDA و کلرامفنیکل با حرکات سریع مگنت در آب مقطر حل و محیطی شفاف حاصل شد، درب ارلن با فویل آلومینیومی بسته و با رعایت شرایط لازم، داخل اتوکلاو قرار گرفت. پس از اتمام اتوکلاو، محلول برای مدتی در شرایط محیط قرار گرفت تا سرد شود. سپس سطح میز با پنبه الکل استریل شد و در کنار شعله اقدام به پخش محلول آماده در پلیت‏های استریل گردید. بعد از منعقد شدن محیط، پلیتها جمعآوری و در بسته های پلاستیکی در یخچال ۴ درجه سانتیگراد قرار گرفتند تا در مواقع لزوم بر روی آنها قارچ ‏های مورد مطالعه شوند.
۳-۲-۲- قارچ های مورد نیاز
۳-۲-۲-۱- تهیه قارچ ها:
چهار جدایه بومی از قارچ متاریزیوم آنیزوپلیه، از موسسه تحقیقات آفات و بیماریهای گیاهی وزارت جهاد کشاورزی تهیه گردید. مشخصات قارچهای مورد استفاده در جدول ۳-۱ آمده است.
جدول ۳-۱: جدایه های قارچی مورد استفاده در این مطالعه

با توجه به شکل ۵-۶ و ضرایب مربوط به خط ترسیم شده داریم:
d^-1
شکل( ‏۵‑۷) منحنی تعیین ثابت‌های سینتیکی زیستی Y و K_d بر حسب COD
با توجه به شکل ۵-۷ و ضرایب مربوط به خط ترسیم شده داریم:
d^-1
d^-1
نتایج آزمایشات NH₄
نتایج حاصل از تأثیر تغییرات زمان ماند هیدرولیکی بر غلظت NH₄ خروجی در شکل ۵-۸ ارائه شده است. منحنی‌های ارائه شده در شکل شامل غلظت NH₄ ورودی، غلظت NH₄ خروجی و درصد حذف در زمان ماند ۳ تا ۷ ساعت می‌باشد.
درصد حذف
شکل( ‏۵‑۸) تغییرات غلظت NH₄ ورودی و خروجی و درصد حذف نسبت به زمان ماند هیدرولیکی
با توجه به شکل ۵-۸ مشاهده می‌شود که در زمان ماند ۷ ساعت بهترین نتیجه بدست آمده که در آن غلظت NH₄ ورودی برابر mg/L 24 بوده و به mg/L 4/0 در پساب خروجی کاهش یافته است. کارایی حذف NH₄ در زمان ماند ۷ ساعت معادل ۳۳/۹۸ درصد می‌باشد. همچنین مشاهده می‌گردد که کمترین درصد حذف NH₄ مربوط به کمترین زمان ماند هیدرولیکی ۳ ساعت در حدود ۸۸ درصد می‌باشد که کارایی بالای سیستم SMBR را در حذف NH₄ نشان می‌دهد. این امر به علت کارکرد مناسب و پایدار توده بیولوژیکی در فرایند SMBR می‌باشد.
با توجه به نتایج بدست آمده مشخص می‌گردد که با افزایش زمان ماند هیدرولیکی راندمان حذف NH₄ نیز افزایش می‌یابد. افزایش زمان ماند سلولی موجب افزایش باکتری‌های ازته و ارگانوتروف ها می‌شود و حذف سریع CBOD محلول را به دنبال خواهد داشت. حذف سریع CBOD محلول موجب افزایش زمان ماند هوادهی برای فرایند نیترات سازی می‌شود. افزایش جمعیت باکتری‌های ازته در فرایند لجن فعال در زمان ماند نسبتاً بالا اتفاق می‌افتد. غلظت MLVSS حوض هوادهی از زمان ۳ تا ۷ ساعت در حال افزایش بوده و در زمان ماند ۷ ساعت به مقدار ماکزیمم خود می‌رسد. این افزایش سبب شده که مقدار بیشتری از باکتری‌های ازته در حوض هوادهی نگه داری شده و در نتیجه فرایند نیترات سازی به نحو مطلوب پیش رود. هر چند با افزایش زمان ماند بیش از ۵ ساعت به علت مرگ و میر و خودخوری توده زیستی می‌شود ولی شدت این تغییرات در مقدار حذف آمونیاک چندان محسوس نمی‌باشد. اگرچه در زمان ماند ۷ ساعت بیشترین درصد حذف NH₄ بدست آمده است اما با توجه به اختلاف ناچیز راندمان آن با زمان ۵ ساعت و به لحاظ ملاحظات اقتصادی و نیز کاهش راندمان حذف BOD و COD بعد از ۵ ساعت، زمان ماند ۵ ساعت به عنوان زمان ماند بهینه انتخاب می‌گردد.

در شکل ۵-۹ نمودار مربوط به تغییرات نیترات ورودی و خروجی نسبت به تغییرات زمان ماند هیدرولیکی از ۳ تا ۷ ساعت ارائه گردیده است.
شکل( ‏۵‑۹) تغییرات غلظت NO₃ ورودی و خروجی نسبت به زمان ماند هیدرولیکی
با توجه به نمودار های مربوط به نیترات ورودی و خروجی مشخص می‌گردد که فرایند نیترات زدایی در زمان ماند ۵ ساعت بهینه بوده و با افزایش زمان ماند هیدرولیکی مقدار نیترات زدایی کم می‌شود. به دلیل این که فعالیت انوکسیک وابسته به مقدار BOD و COD موجود در حوض انوکسیک است با افزایش زمان ماند هیدرولیکی علاوه بر حذف مقداری از BOD و COD موجود در حوض بی هوازی درصد حذف BOD و COD در حوض هوازی نیز افزایش یافته و در نتیجه آن مواد آلی کمتری در حوض انوکسیک جهت پیش برد فرایند نیترات زدایی در دسترس خواهد بود.
نتایج آزمایشات TP
نتایج آزمایشات TP برای تعیین تأثیر تغییرات زمان ماند هیدرولیکی بر غلظت TP خروجی در شکل ۵-۱۰ ارائه گردیده است. منحنی‌های ارائه شده در شکل شامل غلظت TP ورودی، غلظت TP خروجی و درصد حذف در زمان ماند ۳ تا ۷ ساعت می‌باشد.
درصد حذف
شکل( ‏۵‑۱۰) تغییرات غلظت TP ورودی و خروجی و درصد حذف نسبت به زمان ماند هیدرولیکی
با توجه به شکل ۵-۱۰ مشاهده می‌شود که در زمان ماند ۵ ساعت بهترین نتیجه بدست آمده که در آن غلظت TP ورودی برابر mg/L 7/14 بوده و به mg/L 1/2 در پساب خروجی کاهش یافته است. کارایی حذف TP در زمان ماند ۵ ساعت معادل ۷۱/۸۵ درصد می‌باشد. همچنین با توجه به پارامترهای موثر بر حذف فسفات و آزاد سازی در ناحیه بی هوازی و تبدیل آن به توده سلولی در حوض هوادهی مقادیر نیترات ورودی به مخزن بی هوازی در اثر افزایش زمان ماند هیدرولیکی در حوض هوادهی و تبدیل آمونیاک به نیترات و نیتریت و در نتیجه افزایش مقدار نیترات در لجن برگشتی، بر فرایند حذف بیولوژیکی فسفر موثر است. این تأثیر با توجه به نتایج بدست آمده در زمان ماند ۶ ساعت و بیشتر از آن بر فعالیت بیولوژیکی فسفر موثر بوده و باعث کاهش نسبی راندمان حذف فسفر می‌شود. همچنین میزان غلظت فسفر خروجی در مطالعات انجام شده تحت تأثیر نسبت نیز می‌باشد. با توجه به آنالیز فاضلاب تصفیه خانه اکباتان این مقدار کمتر از ۲۰ می‌باشد. در فرایند بیولوژیکی حذف فسفر نسبت کم مانع از دستیابی به غلظت فسفر خروجی کمر از ۲-۱ میلی گرم در لیتر می‌شود.
نتایج آزمایشات TSS
در شکل ۵-۱۱ نمودار مربوط به تغییرات TSS ورودی و خروجی نسبت به تغییرات زمان ماند هیدرولیکی از ۳ تا ۷ ساعت ارائه گردیده است.
درصد حذف
شکل( ‏۵‑۱۱) تغییرات غلظت TSS ورودی و خروجی نسبت به زمان ماند هیدرولیکی
با توجه به شکل ۵-۱۱ مشخص می‌گردد که مقدار کل جامدات معلق ورودی که از ۱۳۵ تا ۱۷۶ میلی گرم در لیتر متغییر بوده در مقدار خروجی خود به زیر mg/L1 کاهش می‌یابد. نتایج بدست آمده نشان می‌دهد که کارایی بیوراکتور غشایی مستغرق در حذف TSS بسیار بالا می‌باشد به طوری که می‌توان گفت تمامی TSS ورودی در فاضلاب شهری به طور کامل حذف می‌شود. با توجه به نتایج بدست آمده بیشترین TSS خروجی برابر mg/L 9/0 می‌باشد و در بقیه حالات خروجی نزدیک صفر بوده و درصد حذف TSS نزدیک به ۱۰۰ درصد می‌باشد.
نتایج آزمایشات PH
در شکل ۵-۱۲ منحنی‌های مربوط به تغییرات PH ورودی و خروجی نسبت به تغییرات زمان ماند هیدرولیکی از ۳ تا ۷ ساعت ارائه گردیده است.
شکل( ‏۵‑۱۲) تغییرات غلظت PH ورودی و خروجی نسبت به زمان ماند هیدرولیکی
قلیائیت در حین فرایند نیترات زایی یا به عبارتی همان حذف آمونیاک در بیوراکتور کاهش می‌یابد و این کاهش زمانی رخ می‌دهد که باکتری‌های ازته قلیائیت را به عنوان منبع کربن استفاده می‌کنند. قلیائیت در فرایند نیترات زایی با تولید یون H+ و یون نیتریت از بین می‌رود. بنابراین درصد بالایی از قلیائیت توسط اکسیداسیون یون آمونیوم کاهش می‌یابد. همچنین باکتری‌ها در حین حذف مواد آلی موادی تولید می‌نمایند که موجب کاهش PH می‌گردد. از طرف دیگر به علت وجود تانک آنوکسیک فرایند نیترات زدایی رخ داده و مقدار زیادی قلیائیت به سیستم برمی‌گردد و PH خروجی در حدود ۸/۷ تا ۲/۸ باقی مانده است. با توجه به نمونه‌برداری در روزهای گوناگون، نوسان PH در زمان‌های ماند مختلف می‌تواند ناشی از PH ورودی هم باشد.
نتایج فاضلاب صنعتی
نتایج آزمایشات BOD
با توجه به یکسان بودن پارامترهای عملکردی در طول آزمایش و نمونه گیری فاضلاب صنعتی برای مقایسه با فاضلاب شهری، نتایج حاصل از تأثیر تغییرات زمان ماند هیدرولیکی بر غلظت BOD خروجی در شکل ۵-۱۳ ارائه شده است. منحنی‌های ارائه شده در شکل شامل غلظت BOD ورودی، غلظت BOD خروجی و درصد حذف در زمان ماند ۵ تا ۲۰ ساعت می‌باشد. همان گونه که از شکل مشخص است زمان ماند مورد نیاز برای تأمین استانداردهای پساب خروجی از فاضلاب شهری بسیار بیشتر است.
درصد حذف
شکل( ‏۵‑۱۳) تغییرات غلظت BOD ورودی و خروجی و درصد حذف نسبت به زمان ماند هیدرولیکی
با توجه به شکل ۵-۱۳ مشاهده می‌شود که با افزایش زمان ماند هیدرولیکی غلظت BOD خروجی کاهش یافته و راندمان حذف افزایش می‌یابد. در زمان ماند هیدرولیکی ۲۰ ساعت بهترین نتیجه بدست آمده که در آن غلظت BOD ورودی برابر mg/L 1285 بوده و به mg/L 2/7 در پساب خروجی کاهش یافته است. کارایی حذف BOD در زمان ماند ۲۰ ساعت معادل ۴۴/۹۹ درصد می‌باشد. در زمان ماند هیدرولیکی ۱۳ ساعت غلظت BOD ورودی برابر mg/L 1360 بوده و به mg/L 2/36 در پساب خروجی کاهش یافته که استانداردهای پساب خروجی را تأمین نکرده است. با این حال با افزایش زمان ماند به ۱۷ ساعت غلظت BOD ورودی برابر mg/L 1321 بوده و به mg/L 7/8 در پساب خروجی کاهش یافته است که کارایی حذف BOD در زمان ماند ۱۷ ساعت را معادل ۳۴/۹۹ درصد نشان می‌دهد.
درصد
شکل( ‏۵‑۱۴) تغییرات غلظت MLSS و MLVSS و درصد MLVSS/MLSS نسبت به زمان ماند هیدرولیکی
با توجه به شکل ۵-۱۴ مشاهده می‌گردد با افزایش زمان ماند هیدرولیکی در بیوراکتور غشایی SMBR با غشاء هالو فایبر، میزان MLSS و MLVSS هر دو افزایش می‌یابند. کمترین مقدار MLSS برای فاضلاب صنعتی از mg/L 5700 تا mg/L 9400 متغییر می‌باشد که در مقایسه با فاضلاب شهری افزایش یافته است. همچنین نتایج نشان می دهند که درصد مواد فرار لجن در حدود ۷۶ تا ۸۴ درصد بوده که بیانگر لجن فعال با کیفیت مناسب می‌‌باشد که به علت کارکرد مناسب غشاء بوده و با تغییر زمان ماند هیدرولیکی تغییر چشم گیری در درصد مذکور مشاهده نمی‌گردد. برخلاف فاضلاب شهری، مقدار MLSS و MLVSS در فاضلاب صنعتی همواره افزایش یافته و با توجه به نمودارها مشخص است که در زمان ماند بیشتر از ۲۰ ساعت روند صعودی آن متوقف شود.
در شکل ۴-۱۵ و ۴-۱۶ منحنی‌های موناد به منظور تعیین ضرایب سینتیکی زیستی برای فاضلاب صنعتی بر حسب داده های BOD معرفی گردیده‌اند.
شکل( ‏۵‑۱۵) منحنی تعیین ثابت‌های سینتیکی زیستی K و K_s بر حسب BOD
با توجه به شکل ۴-۱۵ و ضرایب مربوط به خط ترسیم شده داریم:
d^-1
شکل( ‏۵‑۱۶) منحنی تعیین ثابت‌های سینتیکی زیستی Y و K_d بر حسب BOD
با توجه به شکل ۵-۱۶ و ضرایب مربوط به خط ترسیم شده داریم:
d^-1
d^-1
نتایج آزمایشات COD
نتایج حاصل از تأثیر تغییرات زمان ماند هیدرولیکی بر غلظت COD خروجی با توجه به یکسان بودن پارامترها در طول آزمایش و نمونه گیری فاضلاب صنعتی برای مقایسه با فاضلاب شهری، در شکل ۵-۱۷ ارائه شده است. منحنی‌های ارائه شده در شکل شامل غلظت COD ورودی، غلظت COD خروجی و درصد حذف در زمان ماند ۵ تا ۲۰ ساعت می‌باشد.
با توجه به شکل ۵-۱۷ مشخص می‌گردد که زمان ماند هیدرولیکی مورد نیاز برای فاضلاب صنعتی با فاضلاب شهری در حذف COD تفاوت چشم گیری دارد. با افزایش زمان ماند هیدرولیکی غلظت COD خروجی کاهش یافته و راندمان حذف نیز افزایش می یابد. در زمان ماند هیدرولیکی ۱۳ ساعت غلظت COD ورودی برابر mg/L 2055 بوده و به mg/L 4/63 در پساب خروجی کاهش یافته که این مقدار از استانداردهای پساب خروجی بیشتر بوده و آن را تامین نکرده است. با این حال با افزایش زمان ماند به ۱۷ ساعت غلظت COD ورودی برابر mg/L 2210 بوده و به mg/L 8/14 در پساب خروجی کاهش یافته است که کارایی حذف COD در زمان ماند ۱۷ ساعت را معادل ۳۳/۹۹ درصد نشان می دهد.

جدول ۲٫ استراتژی های تبلیغاتی مرتبط با اهداف تبلیغاتی خدمات Kathleen,(2002)
انواع تبلیغات

• تبلیغات مبتنی بر پست الکترونیک

همینک نامه‎های الکترونیکی یکی ازابزارهای بازاریابی و تبلیغات می باشد. تبلیغات از طریق پست الکترونیک ابزاری مقرون به صرفه است که از نرخ پاسخگویی بالایی نیز برخوردار می باشد. هم چنین این ابزار موجب وفاداری مشتریان و نیز موجب تقویت نام تجاری می‎شود، ضمن اینکه در جذب و نگهداری از مشتریان و نیز موجب تقویت نام تجاری می‎شود. انواع مختلفی از تبلیغات مبتنی بر پست الکترونیک وجود دارد .(Li and Leckenby, 2004)
یک نوع از تبلیغات مبتنی بر پست الکترونیک خبر نامه های اینترنتی هستند که توسط شرکت و یا نماینده فروش شرکت تهیه شده و برای گروه خاصی که علایق مشترکی در مورد کالا و خدمات دارند ارسال می شوند و خدماتی را به مشتریان ارائه می کنند. ارسال خبر نامه‌ها در بسیاری از موارد با کسب اجازه از مشتریان و بصورت ادواری صورت می‎گیرد.

نوع دوم، گروه های گفت و گو هستند، که در میان جمعی با علایق مشترک ایجاد می شوند. در این نوع از تبلیغات پیام الکترونیکی که برای اعضاء فرستاده می‎شود، گفت و گویی را در مورد موضوعی خاص میان آنها یجاد می کند. بسیاری از گروهای گفت و گوی موفق، یک هماهنگ کننده دارند، که تصمیم می گیرد چه پیامی برای اعضا ارسال شود.
نوع سوم شامل یک کانال بازاریابی است که افراد در آن عضوء شده و بر اساس علایق اعضاء پیام های تبلیغاتی برای آنها فرستاده می‎شود. هر کانال بر روی اخبار گروه مشخصی از کالاها و خدمات متمرکز می‎شود. ضمنا اطلاعات هر کانال هر چند مدت یکبار به روز می‎شود.
از آنجا که به راحتی می توان نامه های الکترونیک تجاری را ایجاد واز طریق اینترنت ارسال نمود، ابزار ارزان و نیز اثر بخشی برای تبلیغات به شمار می آید. تحلیل عملکرد این نوع تبلیغات نیز به راحتی قابل انجام است. با این وجود تبلیغات مبتنی بر پست الکترونیک با محدودیت هایی نیز مواجه است. اولین مشکل اینست که کاربران اینترنت غالبا تعداد زیادی نامه الکترونیکی حاوی تبلیغات دریافت می کنند که این امر می تواند باعث ایجاد تاثیرات منفی در آن‌ها شود، در نتیجه عموما نامه‌ها بدون آنکه مطالعه شوند، حذف می شوند. مشکل دیگر این است که تمامی سرورهای پست الکترونیک فرمت HTML را ندارند لذا ردیابی نامه‌ها دشوار است (Gao, (www.engr.sjsu.edu/gaojerry/ report..
تبلیغات با بهره گرفتن از موتورهای جستجو
با افزایش تساعدی اطلاعات در اینترنت، یافتن اطلاعات مفید در اینترنت کار چندان ساده‎ای نیست. موتورهای جستجو به دنبال ایجاد نیازهای جدید مصرف کنندگان پدیدار شدند. تبلیغات با بهره گرفتن از موتورهای جستجو درسال۲۰۰۳ به عنوان عمومی ترین شکل تبلیغات اینترتی مطرح شد . جستجوی مطلب در سایت هایی مانند Google, lycos, Msn.Yahoo منبع اصلی کسب درآمد تبلیغاتی محسوب می‎شود. امروزه سایت های جستجو نقطه شروع استفاده از اینترنت برای میلیون‌ها کار بر شده‎اند. تخمین زده می شود که ۳۰ تا ۴۰ درصد جستجو های انجام گرفته در اینترنت، فاقد انگیزه تجاری هستند((Steven,et.,al,.2005 . در نتیجه جستجوی مطالب در اینترنت فرصتی بالقوه است که جستجو گر را به وب سایتی که برای فروش طراحی شده است، راهنمایی نماید. پرداخت در این روش بر اساس تعدادکلیک است که این روش مورد قبول تعداد زیادی از تبلیغ دهندگان می باشد.
از آنجا که تبلیغات با بهره گرفتن از موتورهای جستجو به ارائه اطلاعات تجاری مربوط، در زمان مورد نیاز کاربران می پرازد، نسبت به شکل های دیگر تبلیغات اینترنتی مقبولیت بیشتری دارد. در این روش احتمال مواجه با تبلیغات ناخواسته برای کاربران کم تر است اما تاکنون در مورد اثر بخشی این نوع ازتبلیغات اینترنتی تحقیقات زیادی صورت نگرفته است.
مزیت های تبلیغات اینترنتی
تبلغ در اینترنت مزیت های زیادی نسبت به تبلیغات سنتی دارد، از جمله می‎توان موارد زیر را نام برد:

• ایجاد ارتباط دوطرفه: تبلیغات اینترنتی یک ارتباط دو طرفه بین تبیلغ کننده و مخاطب ایجاد می‎کند. مخاطبان نه تنها تبلیغات را در یافت می‎کنند بلکه قادرند باز خورد بدهند و سولات خود را در مورد محصولات با تبلیغ کنندگان مطرح کنند.

• ایجاد یک پیوند مستقیم به لیست محصولات: تبلیغات اینترنتی با یک پیوند مستقبم، دسترسی به اطلاعات محصولات مرتبط را برای مخاطبان فراهم می سازد. این قابلیت غالبا منجر به مبادله محصولات و افزایش تعامل های تجاری می‎شود.

• توانایی هدفگیری ایستا و پویایی مشتریان: در تبلیغات اینترنتی از روش‌های متنوعی برای هدفگیری مشتریان به منظور انتخاب، ارائه و نمایش تبلیغات به صورت ایستا و پویا استفاده می‎شود. این روش‌ها ممکن است بر اساس محتوای صفحه، اطلاعات شخصی و مبادله پویای اطلاعات باشند.

• دسترسی جهانی و شبانه روزی: تبلیغات اینترنتی دارای دسترسی جهانی است و در تمام روزهای سال و تمام ساعات شب و روز در دسترس می باشد که این امر موجب افزایش قابلیت مشاهده و گسترش بازار آن می‎شود.

• ارسال، نگهداری و به روز رسانی آسان: به دلیل ماهیت دیجیتالی، تبلیغات اینترنتی دارای ویژگی های نمایش، نگهداری و به روز رسانی آسان است. کاهش فرایند تهیه و اجرای تبلیغات از جمله نتایج این ویژگی‌ها تلقی می‎شود.

• قابلیت بالای اندازه گیری و رد گیری : تبلیغات اینترنتی به دلیل ماهیت دیجیتالی، از قابلیت رد گیری و اندازه گیری بالایی برخوردار است. از روش های گوناگونی برای رد گیری، ارزیابی عملکرد و سنجش اثر بخشی تبلیغات اینترنتی استفاده می‎شود.

• طراحی پیام آگهی: به دلیل قابلیت هدف قرار دادن دقیق و مشخص مخاطبان، می توان پیام‌ها را در راستای پاسخگویی به نیازها و خواسته‌ها مخطبان طراحی کرد. هنگامی که ما دقیقاً مخاطبان را شناسایی می کنیم اطلاعات بهتری در خصوص نیازها و خواسته های آن به دست می آید و از این رو پیام آگهی ما بسیار جذاب‎تر خواهد بود ((Steven,et., al,.2005.

تبلیغات رادیویی و تلویزیونى
آگهی‌‏هاى تبلیغات تلویزیونى از منابع مهم اطلاع‌‏رسانى در زمینه امور فرهنگى و اقتصادى و اجتماعى، سیاسی و هنری و…. جامعه به شمار می‌‏روند و تأثیر به سزایى در شکل‏‌گیرى الگوهاى فکرى و احساسى رفتارى مخاطبان دارند. در این میان تأثیر آگهی‌‏هاى تلویزیونى بر رفتار کودکان محسوس‌‏تر است (Donna et, al., 2000). کودکان براساس توانایی‌‏ها و ظرفیت‌‏هاى شناختى خود پدیده‏‌هاى جهان اطراف را تعبیر و تفسیر می‌‏کنند. در گام نخست، براى مطالعه روند تحولى ادراک کودکان از آگهی‌‏هاى تبلیغاتى، لازم است که توانایى آن‏‌ها در تمایز این برنامه‌‏ها از سایر برنامه‏‌هاى تلویزیون بررسى شود. یافته‌‏هاى حاصل از مطالعاتى که در این زمینه صورت گرفته است، نشان می‌‏دهند که هنگام قطع برنامه‌‏هاى معمولى و پخش آگهی‌‏ها میزان توجه دیدارى کودکان به صفحه‌‏ى تلویزیون افت می‌‏کند. براى نمونه وارد و همکارانش (۱۹۸۲)، به نقل از لیبرت و اسپرافکین (۱۹۸۶) در پژوهشى از مادران خواستند که کودکان خود را به مدت ده روز به دقت زیر نظر بگیرند و میزان توجه دیدارى آن‏‌ها را به تلویزیون یادداشت کنند. نتایج تحقیقات نشان داد که هرچه کودکان بزرگ‏‌تر می‌‏شوند توانایى بیشترى براى درک ماهیت و اهداف آگهی‌‏ها به دست می‌‏آورند و با دیدگاه‌ منتقدانه‌‏تر به آن‏‌ها می‌‏نگرند، در نتیجه، باورهاى منفى و بدبینانه‌‏اى به این برنامه‏‌ها در اذهان کودکان قوت می‌‏گیرد، به طورى که در نهایت اعتمادشان به ادعاهاى مطرح شده در آگهی‌‏ها کاهش می‌‏یابد. کودکانى که به هدف ترغیب کنندگى آگهی‌‏ها پى برده‌‏اند، تصور می‌‏کنندادعاهاى مطرح شده در قالب برنامه‌‏هاى پوچ و بی‌‏اساس است، اما به تدریج یاد می‌‏گیرند که آگهی‌‏هاى تجارى نیز می‌‏توانند حاوى واقعیت‏‌هایى باشند، زیرا سازندگان و پخش‌‏کنندگان آگهى نیز باید در چارچوب قانون عمل کنند و خواه ناخواه شرایط و محدودیت‏‌هایى را می‌‏پذیرند. پژوهش‌‏هاى انجام گرفته در این زمینه نشان می‌‏دهد که بین نگرش منفى کودکان به آگهی‌‏ها و رفتار خرید آن‏‌ها الزاماً همبستگى وجود ندارد. هم‌زمان با بالارفتن سن کودکان الگوهاى تماشاى تلویزیون در آن‏‌ها انتخابى می‌‏شود؛ یعنى به بعضى از برنامه‌‏ها توجه بیشترى نشان می‌‏دهند و به تعدادى دیگر اصلا توجهى ندارند، بنابراین ممکن است با وجود نگرش منفى و بی‌‏اعتمادى به بعضى از آگهی‌‏ها فقط به تعداد خاصى از آن‏‌ها توجه نشان دهند. همچنین با افزایش تدریجى سن کودکان توانایى آن‏‌ها در به خاطر آوردن آگهی‌‏ها تقویت می‌‏شود (وارد و همکاران، ۱۹۸۲).
یونیک رشینان و باج پایى (۱۹۹۶) در پژوهشى گسترده، تأثیر برنامه‏‌هاى تلویزیونى کشور هند به ویژه آگهی‌‏هاى تلویزیونى را بر الگوهاى رفتارى، نگرش‌‏ها و سبک زندگى کودکان هندى بررسى کرده‌‏اند. براساس یافته‌‏هاى به‌دست آمده ۷۵ درصد از کودکان ۸ تا ۱۵ ساله تمایل دارند که آن‏‌چه را در در آگهى تبلیغ می‌‏شود، داشته باشند. کودکان هند به مرور به این باور رسیده‌‏اند که فقط یادگیرى از هندی‌‏هایى که در آگهی‌‏هاى تلویزیونى نمایش داده می‌‏شوند ارزش دارد و فقط باید با آن‏‌ها رقابت کرد و همه هندی‌‏ها و سبک‏‌هاى هندى دیگر به گذشته مربوط است. تأثیر آگهی‌‏هاى تبلیغات تلویزیونى بر الگوهاى نگرشى و رفتارى کودکان به عوامل متعددى بستگى دارد که عبارتنداند: سن کودک، طبقه اجتماعى و اقتصادى، نحوه‌‏ى ارائه پیام، ساخت خانواده و روابط حاکم بر آن و مدت زمان تماشاى تلویزیون.
کودکانى که در سنین پایین هستند، به لحاظ محدود بودن توانایی‌‏هاى شناختى مرز روشنى بین واقعیت و خیال ندارند و هر آن‏‌چه را که در تلویزیون مشاهده می‌‏کنند واقعیت می‌‏پندارند، در نتیجه، ادعاهاى مطرح شده در آگهی‌‏ها را باور می‌‏کنند.
بنابراین می‌‏توان نتیجه گرفت که تأثیرپذیرى کودکان خردسال از آگهی‌‏ها بیشتر از کودکانى است که سن و سال، بیشترى دارند. پژوهش‌‏ها نشان می‌‏دهد که کودکان کم سن و سال، بیشتر از کودکان بزرگ‌‏تر کالاهاى تبلیغ شده از تلویزیون را از والدین خود طلب می‌‏کنند. اما از آن جا که ظرفیت‏‌هاى ذهنى کودکان بزرگ‌‏تر رشد یافته است و بهتر می‌‏توانند ادعاهاى مطرح شده در آگهی‌‏ها را ارزیابى کنند و آن‏‌ها را با واقعیت‌‏هاى عینى بسنجند، این احتمال در آن‏‌ها ضعیف‏‌تر است. یونیک رشینان با انجام پژوهش‌‏هاى خود به این مفهوم دست یافت که آگهی‌‏ها بر کودکانى که در طبقات اجتماعى و اقتصادى گوناگونى قرار دارند، تأثیر یکسانى ندارند. براى نمونه، کودکانى که به امکانات تفریحى و سرگرمی‌‏هاى متنوع دسترسى دارند کم‏تر تحت تأثیر تلویزیون قرار می‌‏گیرند. یکى از تأثیرات آگهی‌‏هاى تلویزیونى بر کودکان پیامدهاى اجتماعى آن است. آگهی‌‏هاى تبلیغات تلویزیون بر الگوى روابط بین کودکان با والدین و گروه همسالان تأثیر می‌‏گذارد، به طورى که امتناع والدین از برآوردن خواسته‌‏هاى کودکان براى خریدارى کالاهاى آگهى شده می‌‏تواند به تعارض و کشمکش بین کودکان و والدین منتهى شود. پژوهش‌‏هایى که در زمینه تأثیر آگهی‌‏هاى تبلیغاتى بر روابط کودک و همسالان صورت گرفته است نشان می‌‏دهد که تماشاى آگهی‌‏هاى تبلیغاتى سبب کاهش میل و رغبت کودکان به بازى با همسالان می‌‏شود. کودکانى که داراى والدین تحصیل‌کرده‌‏اى هستند که پیوسته واقعیت‏‌هاى زندگى آن‏‌ها را بازبینى و کنترل می‌‏کنند، آگاهى بیشترى نسبت به محتواى آگهی‌‏ها دارند و در نتیجه، دیدگاهشان درباره‏‌ى این برنامه‏‌ها منفى است. یکى از پیامدهاى تماشاى آگهی‌‏هاى تبلیغات تلویزیونى تأثیرات آن بر حالات روانى و عاطفى انسان است. اگر آگهی‌‏ها به گونه‌‏اى نامناسب ارائه شوند، احساسات و عواطف نامطلوبى را در کودکان ایجاد خواهند کرد و دلسردى و ناکامى را در میان آنان افزایش خواهند داد (یونیک رشینان و باج پایى ۱۹۹۶).
جایگاه تبلیغات بانکی در رادیو و تلویزیون
‏ یک تبلیغ بانکی چه رادیویی و چه تلویزیونی باید برش داشته باشد و خود را در بین تبلیغات دیگر جای دهد، ‏سپس باید ارتباط خود را با مخاطب برقرار سازد. در عین حال، تبلیغ خدمات بانکی باید به نحو موفق و ‏درستی آن را معرفی کند. هدف باید این باشد که در بین ازدحام و شلوغی فکر آدمها نفوذ کـرده و برای ‏عرضه پیام تبلیغاتی توجه مخاطب را به خود جلب کند در غیر اینصورت بخت آن که برقراری ارتباط تأثیر ‏مطلوب خود را بگذارد اندک است. هرچه تبلیغ، توجه بیشتری را به خود معطوف کند، احتمال برقراری ‏ارتباط موثر و یادآوری و ماندگاری آن تبلیغ برای مخاطب بیشتر خواهد بود. اگر یک تبلیغ بانکی که از ‏رادیو یا تلویزیون پخش می‌شود به میزان کمی، توجه را به خود معطوف کند، در بهترین حالت، احتمالا” ‏ناکارآمد است و در بدترین حالت بی تأثیر خواهد بود. هدف تبلیغات عبارت از تشریح جایگاه و معرفی ‏توانمندی‌های یک بانک و ایجاد روشنگری‌های لازم در مورد شرایط و موقعیت منحصر به فرد آن بانک در ‏زمینه ارائه خدمات به مشتریان است.(یونیک رشینان و باج پایى ۱۹۹۶).
‎ شکل گیری یک تیزر بانکی
این روزها تبلیغات زیاد و گوناگونی را از بانک‌های مختلف در رادیو و تلویزیون می‌بینیم و می‌شنویم، بانک‌ها با ‏شرکت‌های مختلف تبلیغی که کار ساخت تیزرهای رادیویی و تلویزیونی را به عهده دارند که تعدادشان نیز بسیار ‏زیاد است قرارداد ساخت می‌بندند و آن شرکت تبلیغی براساس طرحی از طرف خــــود و یا آن بانک ارائه ‏می شود شروع به ساخت تیزر تبلیغی می کند، اما متاسفانه بعضا” به دلیل شناخت نا کافی برخی از افراد (که ‏در آن سیستم بانکی مسئول مستقیم تبلیغات بانک هستند با یک شرکت تبلیغاتی قرارداد می‌بندد) شاهد تولید ‏تیزرهای ضعیف و بی تأثیر بر روی مخاطب هستیم، با توجه به هزینه‌های سنگین ساخت تیزر و پخش آن، ‏در نهایت ضرر کننده اصلی آن بانک مربوط می‌باشد. نداشتن تخصص، عدم استفاده از‎ ‎تحقیقات در ‏تبلیغات و نا آگاهی از نیازهای مشتریان شبکه بانکی، عدم توجه به عنصر‏‎ ‎خلاقیت در تبلیغات، استفاده از ‏موضوعات تکراری وشخصیت های مشابه و یکسان، فضا‌های نامناسب، از جمله ضعف‌های تبلیغات بانکی ‏محسوب‎ ‎می‌شود، ضمن آنکه برخی بانک‎ها تبلیغاتشان متمرکز بر روی قرعه کشی حسابهای قرض الحسنه ‏است و کمتر دیده شده است که در مورد خدمات گوناگونشان تبلیغی پخش کنند. تعداد و تشابه وتمرکز زیاد ‏بر روی حساب‌های قرض‎الحسنه باعث دلزدگی مخاطبان می‌شود و ازسوی دیگر پخش یک تیزر بدون ‏اینکه هیچ گونه تغییری در زمان و طرح بر روی آن انجام شود منجر به سقوط اثرگذاری تیزر تبلیغــــاتی ‏می شود و به قولی تبدیل به ضد تبلیغ خواهد شد. تبلیغات ضعیف می‌‌تواند چنان ضربه‌ای بزند که در صورت ‏عدم تبلیغ با آن مواجه نخواهید شد. از"جان وانا میکر” صاحب فروشگاه‌های بزرگ یک جمله زیبایی نقل ‏شده با این مضمون که “نیمی از هزینه‌های تبلیغاتی من بی تأثیر است و تلف می‌شود اما نمی‌دانم کدام ‏نیمه"شاید این جمله نغز این روزها در مورد تبلیغات بانک‌ها در ایران مصداق داشته باشد و البته به مقدار بیشتر ‏از نیمی از هزینه‌ها، همانطور که گفته شد هزینه‌های گزافی به پخش نفس گیر تیزرهای تلویزیونی و البته ‏کمتر به تبلیغات رادیویی اختصاص پیدا می‌کند. ضمن آنکه با وجود همه این ضعف‌ها طی سال‌‌های ‏اخیر شاهد‎ ‎تبلیغات مناسب بانک‌ها نیز بوده‌ایم و به این دلیل است که بانک ها با تحقیق بازار و با داشتن ‏علم تبلیغات به سراغ یک طرح زیبا، موثر و تأثیر گذار و همچنین یک شرکت حرفه‌ای تبلیغاتی رفته و ‏بودجه تبلیغات خود را باآگاهی، هزینه کرده است، گاهی اوقات نیز اتفاق افتاده است تعدادی از آگهی‌هایی ‏که امروزه تولید و پخش می‌شوند بیش از آن که به جنبه ترغیبی، اقناعی و متقاعدکننده آن پرداخته شود به جنبه‌های نوآوری و خلاقیت در تهیه آن‌ تیزر می‌پردازد که به نوعی می‌تواند تبلیغی برای آن ‏شرکــت سازنده تیزر باشد تا تبلیغ خدمات آن بانک.‏
با توجه به بالا بودن هزینه‌های پخش تیزر تبلیغاتی در تلویزیون پخش تبلیغ از طریق رادیو می‌تواند در ‏دستور کار قرار بگیرد، ‌یکی ‌از ‌بزرگ‌ترین ‌مزیت‌های ‌تبلیغات ‌رادیویی ‌این ‌است ‌که ‌ارزان‌تر ‌از ‌تبلیغات ‏‏‌تلویزیونی ‌است و این روزها تعداد شنونده‌های یک برنامه رادیویی گاهی از یک برنامه تلویزیونی ‏بیشتر است و با توجه به نزدیکی شنونده با رادیو می‌تواند یک تبلیغ، اثر بیشتر و مانایی بیشتری برای ‏مخاطب داشته باشد رادیو تنها وسیله ارتباط جمعی است که استفاده از آن مانع فعالیت‌های دیگر انسانی ‏نمی‎گردد، به همین جهت بیشتر از سایر وسایل ارتباطی می‌تواند مورد بهره برداری قرار گیرد. هنگام مطالعه ‏کتاب و مطبوعات و همچنین مشاهده تلویزیون و سینما، انسان ناچار است تمام توجه خود را به صفحه کاغذ ‏یا تصویرهای متحرک معطوف کند. قابلیت تحرک و استفاده رادیو در همه جا و همه حال، سبب شده که این وسیله ‏بتواند با فعالیت مداوم خود در تمام ساعات شبانه روز برای ارضای شنوندگان به پخش اخبار و موسیقی و ‏برنامه‌های گوناگون دیگر بپردازد. در این جاست که علمِ شناسایی مخاطب می‌تواند کمک شایانی به ‏موفقیت یک تیزر تبلیغاتی کند، گاهی دیده شده که یک تیزر تبلیغاتی در یک زمان نامناسب و یک برنامه ‏کم شنونده و یا از یک ایستگاه رادیویی پخش شده است که تعداد مخاطبان آن بسیار اندک است. با این حال ‏چشم انداز استفاده بسیار هوشمندانه و اثر بخش تر از رادیو پیش روی ماست؛ رادیو رسانه‌ای است که از ‏طرف بانک‌ها تا کنون به ندرت از آن استفاده مطلوب شده است. حال این سوال مطرح می‌شود که بانک ‏ها که تا این حد علاقمند به ساخت تیزرهای تبلیغاتی و مصر بر پخش متناوب آن هستند چرا از خدمات ،سود ‏سپرده‌ها و تسهیلات بانکی نمی‌گویند؟ چرا با وجود گسترش خدمات نوین بانکی، کمتر بانکی به معرفی ‏ابزارهای نوین پرداخته است؟ مثلا سیستمی چون سحاب و یا ساتنا که به انتقال آنی وجه از مشتری به ‏مشتری و از بانک به بانک می‌پردازد و در حال حاضر در تمامی بانک‌ها انجام می‌شود در هیچ تیزر تبلیغاتی به ‏آن اشاره نشده است و حتی بانک مرکزی نیز قدمی در راه معرفی این سیستم‌ها برنداشته است. نپرداختن به ‏دیگر خدمات بانکی به معنای کم اهمیت بودن آنهاست و یا از کیفیت نامناسب آنها حکایت می‌کند؟
بیلبوردهای تبلیغاتی
وقتی از سطح شهر ها می‌گذریم، بیلبوردهای تبلیغاتی زیادی را می‌بینیم که این بیلبوردها انواع و اقسام مختلفی دارند مثل بیلبوردهای تجاری، خدماتی، آموزشی وغیره.هر کدام از این نوع بیلبوردها از روش‌های خاصی برای جذب مخاطب استفاده می‌کنند، مثلا بیلبورد‌های آموزشی، بیلبوردهایی بسیار ساده هستند، به عنوان نمونه، اگر این نوع بیلبوردها وقتی قصد تبلیغ یک موسسه آموزشی را دارند، از نام آن موسسه برای تبلیغ استفاده می‌کنند. با این اوصاف این بیلبوردها می‌توانند نظر همه مردم و مخاطبان را به خود جلب کنند، یا فقط برای عده‌ای از مخاطبان که نزدیک کنکور هستند و یا می‌خواهند تحصیلات خود را کامل کنند جذابیت و کاربرد دارند.آیا این نوع بیلبوردها می‌توانند بر نحوه استفاده افراد از این نوع خدمات تأثیر بگذارد.
بیلبورد جزو رسانه‌های محیطی جذاب است که قسمتی از هویت شهرهای بزرگ را تشکیل می‌دهد Banwari, 1999).) در واقع بیلبوردها نظیر باجه تلفن، ایستگاه اتوبوس و… جزیی از نمادهای یک شهر به حساب می‌آید. مفهوم تبلیغاتی بیلبورد عبارت است از” ارسال بیشترین پیام ممکن با کمترین کلمات و در کوتاه ترین زمان از طریق فضای اختصاص یافته محیطی به آن". هرچند در ایران بیلبوردها آلبوم تاریخ معاصر ما نیستند، اما برای خود شخصیت مهمی پیدا کرده‌اند و به نوعی معرف شخصیت اهالی شهر هستند. در اینجا باید از دست اندرکاران این شناسنامه‌های عظیم شهری بخواهیم که در معرفی هرچه بهتر شهر و مردم آن بکوشند، سلیقه هنری و الگوی مصرفی جامعه را بهبود بخشند و فراموش نکنند که کار آنها قبل از اینکه جنبه مادی داشته باشد، کاری فرهنگی به شمار می‌آید و مسئولیت بزرگی بر عهده آنان گذاشته است.(بخارایی، ۱۳۸۷)
امروزه گرافیک بعنوان یکی از مهمترین عوامل تبلیغ، پیام رسانی و نشر دانش سیاسی، اجتماعی وفرهنگی می‌باشد و در جوامع پیشرفته از مهمترین ارکان تشکیل دهنده یک زندگی اجتماعی است. طراحی گرافیک در اعلان‌های تبلیغاتی وتجاری تلویزیون، سینما، بسته بندی کالاها، علائم راهنمایی و رانندگی ویترین مغازه‌ها تزیین خیابانی وعمومی نظیر هتل ها، فرودگاهها و مترو ها، رستوران‌ها و پارک ها، فروشگاه‌ها و اماکن مختلف ورزشی هنری و فرهنگی، نوشته‌ها و تبلیغات بدنه ساختمان‌ها و وسایل نقلیه مثل اتوبوس ها، ترن‌ها و هواپیماها بیل بردها و گرافیک در ابعاد بزرگ ونقاشی دیواری، پیکتو گرام‌ها و علائمک نمادین، نقش عمده‌ای دارد. گرافیک محیطی به عنوان یکی از شاخه‌های گرافیک در رسیدن به اهداف بالا نقش بسزائی دارد، و بخش عمده‌ای از فعالیت‌های تبلیغاتی و تجاری را در بر می‌گیرد. محیط اطراف ما خانه‌ای که در آن زندگی می‌کنیم خیابانی که درآن تردد می‎کنیم فضای سبزی که درآن قدم می‌زنیم، پارکی که برای تفریح به آنجا می‌رویم، همه نیاز به برقراری روابط منطقی فرمی و روابط سازمان بندی دقیق بر مبنای اصول و مبانی بیان بصری دارند.انسان به واسطه گرافیک محیطی با محیط پیرامون خود سخن می‌گوید، و با دیگران ارتباط برقرار می‌کند. گرافیک محیطی در ایجاد فضایی مطلوب و دلنشین برای افراد جامعه نقش موثردارد.محیط مناسب یعنی فضایی که بشر در آن بتواند فارغ از فشارهای ناخواسته روانی رشد کرده و شکوفا شود و این از خواسته‌های عقلانی و منطقی هر جامعه است. گرافیک محیط زیبایی بصری و نظم و هماهنگی مطلوب فضا است.مقصود از تمام طرح‌های گرافیکی برای محیط داخلی و خارجی – ایجاد فضایی برای زندگی پر نشاط و سالم و قانع کننده است گرافیک محیطی را می‎توان به دو گونه گرافیک محیطی دو بعدی یا مسطح و سه بعدی یا حجمی تقسیم کرد ((Tabado, 1997.
گرافیک محیطی می‌تواند جنبه‌های مختلفی داشته باشد:

• جنبه اطلاع رسانی و یاحالت تاکید و یا هشدار نسبت به موضوعی.

• جنبه فرهنگی مانند تبلیغات شهری در مورد تئاتر وسینما و غیره.

• جنبه آموزشی.

• جنبه تبلیغاتی.

به رشد سریع و پراکنده نواحی مادرشهر و حتّی شهرهای کوچک گفته می شود که در برخی موارد تا نواحی روستایی کشیده شده وهمراه با تسلّط خودرو های شخصی در حمل و نقل است.
براساس استناد به جدول (۴-۲۰)محلات صاحب زمان ،شهیدقاسمی ،برق وارم از فرم پراکنده تبعیت نموده ویافته های پژوهش، در ارتباط با محلات مذکور می باشد.
با توجه به اطلاعات جدول (۴-۲۰) وضعیت کیفیت زندگی شهری در فرم پراکنده به شرح ذیل است:
- کیفیت کالبدی درفرم پراکنده ، خطر ناشی از فرو ریختن و فرسودگی بناها در محله به دلیل ساخت وساز های جدید وعدم رعایت ایمنی لازم بیشترین میانگین ۳٫۵۲ رابه خود اختصاص داده و کم ترین میانگین ۲٫۳۵ به تعداد و تسهیلات مراکز آموزشی محله تعلق دارد به عبارتی دیگرکمبود مراکز آموزشی از مهمترین عامل ذکر شده است. بنابراین کیفیت کالبدی فرم پراکنده با میانگین ۲٫۷۸نامطلوب ارزیابی می گردد.

- در بعد کیفیت حمل و نقل بیشترین میانگین ۳٫۱۶ مربوط به تمایل استفاده ازوسایل حمل و نقل عمومی و کم ترین میانگین با۲٫۰۴ مربوط به معابر مورد استفاده ی عابرین معلول وسالخورده می باشدکه حاکی از نامناسب بودن معابر جهت استفاده ی این گروه است. دراین صورت کیفیت حمل و نقل با میانگین ۲٫۶۷ درحد مطلوب نمی باشد.
دربررسی سوالات توصیفی پرسشنامه دربعد حمل و نقل درفرم پراکنده :۴۴٫۶۱ % درارتباط با شاخص وسیله ایاب و ذهاب فرزندان دررفتن به مدرسه ،استفاده از وسایل حمل ونقل عمومی با بیشترین میانگین استفاده می کنند و۲۶٫۷۷% باکمترین میانگین پیاده به مدرسه می روند. پرسش شوندگانی که از اتومبیل شخصی جهت ایاب و ذهاب فرزندانشان استفاده می کردندحدودا۴۱٫۲۶ %کمبود وسایل عمومی را ازمهمترین دلایل آن ذکر نموده اند.
همچنین درارتباط با سوال مهمترین دلیل رفتن به مرکز شهرازسوی شهروندان ۶۵٫۰۵% عامل خرید و۵٫۵۸% درصد عامل خدمات بانکی ودرمانی ذکر نموده اند . ۴۳٫۱۳%از شهروندان وسیله ی نقلیه ی شخصی و۱۸٫۹۶ % افراد پیاده به مرکزشهر رفت و آمد می کنند .
- در بعد کیفیت اجتماعی بیشترین میانگین ۳٫۵۱ مربوط به مشکل بزهکاری اجتماعی(سرقت ،اعتیاد) در محله و کم ترین میانگین ۲٫۴۹ مربوط به میزان مشا رکت اجتماعی درمحله می باشد. این بعد دارای میانگین ۳٫۱۲ بوده واین امربه معنای وضعیت مناسب محله ازلحاظ کیفیت اجتماعی به غیر از مشکل بزهکاری می باشد.
- در بعد کیفیت محیطی بیشترین میانگین ۳٫۵۳ مربوط به آلودگی های ناشی از اتومبیلها و فعالیت روزانه درمحله و کم ترین میانگین ۲٫۱۷ مربوط به میزان آبگرفتگی معابر ومشکلات عبور و مرور می باشد. کیفیت محیطی دارای میانگین ۲٫۸۲ ونامطلوب ارزیابی شده است.
- در بعد کیفیت نگرش بیشترین میانگین ۲٫۹۶ مربوط به تمایل به زندگی درنواحی داخلی شهرو کم ترین میانگین ۲٫۶۷ مربوط به تمایل به آپارتمان نشینی می باشد.این بعد دارای میانگین ۲٫۵۸ ودرحدپایین قراردارد .
درتجزیه و تحلیل سوالات توصیفی بعد نگرش یا سه سوال مطرح شده در فرم پراکنده نتایج زیر به دست آمد.
-درسوال مهمترین عامل انتخاب محل سکونت ، وضعیت تشابه وهمگنی ساکنین محله به لحاظ سطح فرهنگی، درآمدی وشغل، قومیت با۴۶٫۴۷%و همسایگی با افراد فامیل و دوستان۸٫۹۲% کمترین نقش را انتخاب محل سکونت فعلی آنان داشته اند.
دراین پژوهش فقط ازساکنین فرم پراکنده دلیل انتخاب محل سکونت درپیرامون شهر پرسش گردید در این رابطه پاسخگویان به ترتیب کاهش قیمت زمین و مسکن درمحل سکونت رابا۳۰٫۱۱ %بیشترین عامل و اعمال کنترل ضعیف برخارج از محدوده شهرداری ­ها رابا۲۰٫۰۷% کمترین عامل ذکرنموده اند. همانطورکه درفصل دوم به آن اشاره گردید مهمترین عامل تغییر درنگرش افراد وزندگی درحومه های شهری عامل حمل ونقل وتسهیل درارتباطات بوده است ،لیکن درپژوهش حاضرقیمت پایین مسکن و زمین مهمترین عامل ذکرگردیده است .
ازکلیه ی نمونه ها سوال مشترکی پرسیده شد تحت عنوان خواسته ساکنین محله درفرم پراکنده ۳۱٫۹۷% تمایل به دریافت زمین معوض داشته و از محل سکونت فعلی خود رضایت نداشته اند . ۱۶٫۷۳% تمایل به خروج از محل داشته اند که درهرصورت نشان دهنده ی این است که اغلب ساکنین ازسکونت درمحله ی خود رضایت نداشته وخواستار خروج از محله می باشند .
درتجزیه وتحلیل پنج سوال توصیفی ازبعد اقتصادی فرم پراکنده ،نتایج به شرح ذیل ارائه می گردد.
براساس پژوهش میدانی حاضر،۲۸٫۲۵% ساکنین فرم پراکنده دارای درآمدی بین ۲۰۰-۵۰۰ هزارتومان و۱۳٫۰۱% نیزدرآمدی بین۱-۲ میلیون دارند.باتوجه به این امرکه یکی از شاخصه های درآمددرنوع و میزان مالکیت اتومبیل می تواند باشد؛درمحلات پراکنده به دلیل دسترسی کمتر به کلیه ی خدمات شهری۶۹٫۵۲% خانوار ها حداقل یک اتومبیل دارندو ۱۱٫۸۹%فاقداتومبیل می باشند.
-همانطوریکه در بالاذکرگردید وسعت منزل مسکونی نیزازشاخصه های درآمد می باشد؛ بنابراین ۴۶٫۴۷%منازل مسکونی فرم پراکنده بین ۱۵۰-۱۰۰با توجه به قیمت مناسب زمین و مسکن نسبتا بزرگ ووسیع تراز فرم فشرده است و۱٫۱۲%گمتراز ۵۰متر وسعت داشته اند.
- ۴۲٫۷۵%ازساکنین محلات مزبور دارای منازل ملکی خود ساکن هستند و۱٫۱۲%افراد درمنازل وقفی زندگی می کنند . قابل ذکراست که تفاوت در فراوانی درآمد واشتغال یکی ازمهمترین عوامل درنوع منزل مسکونی ومحلاتی باپایگاه اجتماعی بهتر بوده است .
- براساس نتایج به دست آمده ازکیفیت زندگی درفرم پراکنده، بعد اجتماعی با میانگین ۳٫۱۲ دارای بیشترین و بعد حمل و نقل با میانگین ۲٫۶۷ دارای کم ترین میانگین است. به طور کلی کیفیت زندگی دراین بخش از شهرساری با میانگین ۲٫۸۲ درحدمطلوبی ارزیابی نشده است.
جدول( ۴–۲۱) تجزیه و تحلیل توصیفی سوال های پرسش نامه در فرم پراکنده (ابعاد کیفیت زندگی شهری)

- برای مطالعه بیشتر رجوع شود به: قاعده‌ی شماره: ۴۴، راهنمای تالین. ↑

- Icrc, What limits does the law of war impose on cyber attacks?, 2013.
https://www.icrc.org/eng/resources/documents/faq/130628-cyber-warfare-q-and-a-eng.htm ↑
- هنکرتز و دیگران، پیشین. ↑
- هرگاه :مخاصمه مسلحانه‌ای بین دو یا چند دولت بروز نماید ، حتی اگر آغاز مخاصمه بدون اعلان رسمی بوده ، و یا احدی از طرفین مخاصمه ، وضعیت جنگی ایجاد شده را تصدیق ننماید ، و یا تمام و یا قسمتی از قلمرو سرزمینی یک دولت توسط دولتی دیگر اشغال شده باشد ، و این اشغال حتی بدون هیچ­گونه مقاومت نظامی صورت گرفته باشد، مقررات این کنوانسیون حاکم و ناظر بر روابط فی مابین طرفین متخاصم خواهد بود. ↑
- مخاصمات مسلحانه‌ای که در آن ملت ها ، از طریق اصول مندرج در منشور و اعلامیه اصول حقوق بین‌الملل در خصوص مناسبات و همکاری دوستانه بین دولت‌ها بر طبق منشور ملل متحد ، و به منظور احقاق حق تعیین سرنوشت خود در مبارزه با سلطه استعماری و اشغال بیگانه و بر ضد نظام‌های نژاد پرست به آن متوسل می‌شوند ↑
- مخاصمه مسلحانه‌ای در قلمرو سرزمینی یکی از طرفین کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو ، فی ما بین نیروهای مسلح آن کشور و قوای مسلح مخالف و یا دیگر گروه‌های سازمان یافته مسلح صورت گیرد ، مشروط بر اینکه قوای مخالف تحت یک فرماندهی مسئول قرار داشته ، و دارای آنچنان کنترلی بر بخشی از سرزمین آن کشور باشد که بتواند عملیات نظامی را برای اجرای این پروتکل به صورت مجتمع و کنترل شده انجام دهد. ↑
- Knut Dormann , Computer network attack and international humanitarian law,Article,p: 1,Para. 5, Extracted from the web site of International Committee of the Red Cross (ICRC) in Decembed 8, 2007 , available at http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/html/5p2alj. ↑
- پروتکل الحاقی اول به کنوانسیون‌های ژنو ، در ماده ۳۶ خود در خصوص پیدایش سلاح‌های جدید می‌گوید :
« طرف‌های معظم متعاهد در هنگام تحقیق و توسعه ، تملک و یا در اختیار گرفتن یک اسلحه ، وسیله ، و یا شیوه جنگی جدید ، موظفند تعیین نمایند که آیا کاربرد آن در برخی و یا در تمامی وضعیت ها ، بر طبق این پروتکل و یا سایر قواعد حقوق بین‌الملل قابل اعمال بر آن طرف متعاهد ، ممنوع است و یا خیر. » ↑
- گزارشات پروتکل الحاقی اول ، پاراگراف ۶۲
۶۲ Thus, as will most often be the case in practice, humanitarian law also covers any dispute between two States involving the use of their armed forces. Neither the duration of the conflict, nor its intensity, play a role: the law must be applied to the fullest extent required by the situation of the persons and the objects protected by it. (35)
Extracted from the web site of International Committe of Red Cross (ICRC) in january 23 , 2008. Available at http://www.icrc.org/ihl.nsf/COM/470-750067?OpenDocument. ↑
- گزارشات پروتکل الحاقی دوم ، پاراگراف ۴۳۴۱
۴۳۴۱ The expression “armed conflict” gives an important indication in this respect since it introduces a material criterion: the existence of open hostilities between armed forces which are organized to a greater or lesser degree. Internal disturbances and tensions, (3) characterized by isolated or sporadic acts of violence, do not therefore constitute armed conflict in a legal sense, even if the government [p.1320] is forced to resort to police forces or even to armed units for the purpose of restoring law and order. Within these limits, non-international armed conflict seems to be a situation in which hostilities break out between armed forces or organized armed groups within the territory of a single State. (4) Insurgents fighting against the established order would normally seek to overthrow the government in power or alternatively to bring about a secession so as to set up a new State. ↑
- Schmitt,Michael N., “wired warfare:computer network attack and jus in bello”, op.cit. ,p: 372 ↑
- انعقاد عهد نامه « ممنوعیت ساخت ، تولید ، و انباشت سلاح‌های بیولوژیکی و انهدام آنها » به تاریخ ۱۰ آوریل ۱۹۷۲ ، در راستای تائید همین مطلب می‌باشد ، که در ماده ۱ آن ، بکارگیری این گونه سلاح ها با هر منظور و مقصودی در مخاصمات مسلحانه منع ، و در مواد ۲ و۳ آن ، ضمن متعهد نمودن طرفین به انهدام و عدم تکثیر این سلاح ها ، در اختیار ثالث قراردادن آنها را ، چه به‌صورت مستقیم و چه به‌صورت غیر مستقیم ممنوع اعلام نموده است. ایران در سال ۱۹۷۳ ، به این عهدنامه ملحق شده است. ↑
- احتمال چنین حملاتی در گزارشات کمسیون حفاظت از زیر ساخت‌های امریکا در اکتبر سال ۱۹۹۷ ، در صفحه ۴۶ ، تشریح شده است. اما به دلایل امنیتی ، امکان دسترسی به این صفحه از جانب سازمان‌های امنیتی امریکا محدود شده است. اما خلاصه‌ای از این گزارش که مرتبط با موضوع می‌باشد در زیر آورده شده است.
…Threats to these critical infrastructures fall into two categories: physical threats to tangible property (’physical threats’), and threats of electronic, radio-frequency, or computer-based attacks on the information or communications components that control critical infrastructures.Because many of these critical infrastructures are owned and operated by the private sector, it is essential that the government and private sector work together to develop a strategy for protecting them and assuring their continued operation.
http://www.sourcewatch.org/index.php?title=Infrastructure ↑
- Operation. ↑
- بر اساس بند ۲ ماده ۵۱ پروتکل الحاقی اول ، اعمال تهدید‌های خشونت آمیز که منظور اصلی از آن ایجاد وحشت در بین سکنه غیرنظامی می‌باشد ، ممنوع است. ↑
- بزرگترین بحران اقتصادی دنیا در سال های ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۳ روی داد که اقتصاد جهان را دچار مهمترین معضل در تاریخ اقتصاد نمود. آثار این بحران در امریکا، کانادا واروپا فراگیرتر بود. تولید حقیقی دربحران مذکور تقریبا ۲۵درصد سقوط کرد. در سال ۱۹۳۳ نرخ بیکاری به ۲۵درصد رسید. سطح عمومی قیمت‌ها نیز۲۵درصد کاهش پیدا کرد. سقوط بازار سهام و متعاقب آن ، سقوط ۳۳درصد حجم پول در امریکا و برخی از دیگر کشورها نیز از زمینه‌های اولیه بحران مذکور به حساب می آید. ↑
 - پروتکل الحاقی اول ، قسمت (ب) بند ۵ ماده ۵۱ ، قسمت (آ) بند ۲ ماده ۵۷ ، قسمت (ب) بند ۲ ماده ۵۷ . ↑
- پروتکل الحاقی اول ، بند ۲ ماده ۳۵ . ↑
 - همان ، بند ۲ ماده ۳۵٫ ↑
- پروتکل الحاقی اول ، ماده ۴۸٫ ↑
- قسمت دوم بند ۲ ماده ۵۷ پروتکل الحاقی اول. ↑
- گزارشات پروتکل‌های الحاقی ، پاراگراف ۲۱۹۵:
۲۱۹۵ Thus the identification of the objective, particularly when it is located at a great distance, should be carried out with great care. Admittedly, those who plan or decide upon such an attack will base their decision on information given them, and they cannot be expected to have personal knowledge of the objective to be attacked and of its exact nature. However, this does not detract from their responsibility, and in case of doubt, even if there is only slight doubt, they must call for additional information and if need be give orders for further reconnaissance to those of their subordinates and those responsible for supportive weapons (particularly artillery and airforce) whose business this is, and who are answerable to them. In the case of long-distance attacks, information will be obtained in particular from aerial reconnaissance and from intelligence units, which will of [p.681] course attempt to gather information about enemy military objectives by various means. The evaluation of the information obtained must include a serious check of its accuracy, particularly as there is nothing to prevent the enemy from setting up fake military objectives or camouflaging the true ones. In fact it is clear that no responsible military commander would wish to attack objectives which were of no military interest. In this respect humanitarian interests and military interests coincide.
«مسلما کسانی که تصمیم به طراحی چنین حملاتی می‌گیرند مبنای تصمیم آنها مبتنی بر اطلاعاتی است که به آنها داده می‌شود. لذا نمی توان از آنها انتظار داشت تا با شناخت کامل در ماهیت هدف ، آن را مورد حمله قرار دهند. اما این امر منجر به کاهش مسئولیت آنها نمی‌گردد. زیرا اگر کوچکترین شکی در خصوص شناخت کامل هدف داشته باشند ، باید اطلاعات تکمیلی را درخواست نمایند و در صورت لزوم ، دستوراتی را برای شناسایی بیشتر اهداف مورد نظر ، و به منظور افزایش آگاهی بیشتر زیر دستان ، علی الخصوص کسانی که مسئول سلاحهای پشتیبانی (به‌ویژه توپخانه و نیروی هوایی) می‌باشند ، صادر نمایند. در مورد حملات از راه دور ، اطلاعات مورد نیاز از طریق شناسایی هوایی و واحدهای تجسسی نظامی قابل دسترسی می‌باشد که اطلاعات بدست آمده می‌بایست به‌طور کامل از حیث دقت و درستی ، مورد ارزیابی قرار گیرد. آنچه که واضح است این است که ، هیچ فرمانده مسئولی نمی خواهد به اهدافی که دارای منافع نظامی نیست حمله نماید. اما گاهی اوقات ، منافع نظامی و منافع حقوق بین‌الملل بشردوستانه ، با هم در یک زمان اتفاق می‌افتند.» ↑
 - بند ۲ ماده ۴۳ پروتکل الحاقی اول. ↑
- بند ۱ ماده ۴۳ پروتکل الحاقی اول. ↑
- آنتونی پ. و. راجرز ،پیشین ، ص۴۰۱٫ ↑
- همان ، ص: ۲۹۷٫ ↑
 - گزارشات ارائه شده در خصوص پروتکل‌های الحاقی نیز بیانگر این امر است که ، هر چند مفاهیم ارائه شده در بند ۲ ماده ۵۲ تقریباً راهنمایی‌های ارزشمندی را در خصوص نظامی و یا غیرنظامی بودن یک هدف ارائه می کند اما این مفاهیم همواره به آسانی قابل تفسیر نیستند خصوصاً توسط کسانی که تصمیم آنها در رابطه با شروع حمله و یا ابزارها و شیوه‌های بکار رفته در حمله موثر می‌باشد. متن اصلی این موضوع در پاراگراف ۲۰۱۶ به صورت زیر آمده است.
۲۰۱۶ The definition of military objectives had been the object of study for a long time, and the solution adopted by the Diplomatic Conference is broadly based on earlier drafts. The text of this paragraph certainly constitutes a valuable guide, but it will not always be easy to interpret, particularly for those who have to decide about an attack and on the means and methods to be used. ↑
 - پروتکل الحاقی اول ، بند ۱ ماده ۵۰ و بند ۳ ماده ۵۲٫ ↑
  - گزارشات پروتکل‌های الحاقی ، پاراگراف‌های ۲۰۲۳ – ۲۰۲۰٫
۲۰۲۰ A closer look at the various criteria used reveals that the first refers to objects which by their ‘ nature, ‘ make an effective contribution to military action. This category comprises all objects directly used by the armed forces: weapons, equipment, transports, fortifications, depots, buildings occupied by armed forces, staff headquarters, communications centres etc.
۲۰۲۱ The second criterion is concerned with the ‘ location ‘ of objects. Clearly, there are objects which by their nature have no military function but which, by virtue of their location, make an effective contribution to military action. This may be, for example, a bridge or other construction, or it could also be, as mentioned above, (13) a site which is of special importance for military operations in view of its location, either because it is a site that must be seized or because it is important to prevent the enemy from seizing it, or otherwise because it is a matter of forcing the enemy to retreat from it. It should be noted that the Working Group of Committee III introduced the location criterion without giving reasons.
۲۰۲۲ The criterion of ‘ purpose ‘ is concerned with the intended future use of an object, while that of ‘ use ’ is concerned with its present function. Most civilian objects can become useful objects to the armed forces. Thus, for example, a school or a hotel is a civilian object, but if they are used to accommodate troops or headquarters staff, they become military objectives. It is clear from paragraph 3 that in case of doubt, such places must be presumed to serve civilian purposes.
۲۰۲۳ Other establishments or buildings which are dedicated to the production of civilian goods may also be used for the benefit of the army. In this case the object has a dual function and is of value for the civilian population, but also for the military. In such situations the time and place of the attack should be taken into consideration, together with, on the one hand, the military advantage anticipated, and on the other hand, the loss of human life which must expected among the civilian population and the damage which would be caused to civilian objects. ↑
- Schmitt,Michael N., wired warfare:computer network attack and jus in bello,op.cit. ,p:380-381. ↑
- Geographical Position System(GPS). ↑
- پروتکل الحاقی اول ، بند ۱ ماده ۵۰٫ ↑
 - پروتکل الحاقی اول ، تلفیق بند ۱ و بند ۲ ماده ۵۲٫ ↑
- ضیایی بیگدلی،محمدرضا، همان ، ص:۱۳۱٫ ↑
- در ماده ۵۳ کنوانسیون چهارم ژنو آمده است که :
« انهدام اموال منقول یا غیرمنقولی که به‌طور انفرادی و یا مشترک ، متعلق به اشخاص و یا دولت و یا… باشد ممنوع است مگر اینکه انهدام آنها به واسطه عملیات جنگی یک ضرورت نظامی‌باشد. » ↑