• c) حالت جایگزیده d)جایگزیدگی قوی ]۱۲[.

با توجه به شکل (b(1-5)) چگالی حالت ها در شکل (۱-۶) نشان داده شده است. رسانندگی در دمای صفر مطلق در حالات جایگزیده و غیرجایگزیده که توسط مرز در واقع حالت های جایگزیده را از غیر جایگزیده متمایز می کند، بطوریکه می توان نوشت:
(۱-۱۳) حالت های جایگزیده 
حالت های غیرجایگزیده 
برای انرژی هایی که اندکی از کمتر می باشند مات^[۴۹] پیشنهاد می کند که تابع موج باید به شکل(c(1-5)) باشد. یعنی تابع موج در این ناحیه دارای علامت و دامنه تصادفی است و پوش^[۵۰] منحنی به صورت نمایی کاهش می یابد]۱۲[.

شکل۱-۶) چگالی حالتها در مدل آندرسون هنگامی که حالتها در مرکز باند غیر جایگزیده هستند.حالتهای جایگزیده با سایه نشان داده شده‌اند.  و  محدوده انرژی حالت های جایگزیده را از غیرجایگزیده متمایز می کنند ]۱۲[.
در این حالت، هر اربیتال جایگزیده ای با اربیتال دیگر همپوشانی دارد. در حالت جایگزیده، الکترون فقط می تواند توسط جهش از یک جایگاه به جایگاه دیگر شبکه حرکت نماید. اگر حالت های جایگزیده کنار هم نباشند، روی هم افتادگی توابع موج اندک است و احتمال جهش کاهش می یابد. جهش الکترون به مقداری انرژی نیاز دارد، که این انرژی به عنوان انرژی فعال سازی شناخته می شود (شکل (b(1-7)) را ببینید).
شکل۱-۷)a :رسانندگی  بر حسب انرژی  در  ۰  مدل آندرسون را خواهیم داشت. خط پر رسانندگیD.Cو خط چین رسانندگی A.Cاست.
b :انرژی فعال سازی جهشیWبر حسب انرژی E ]12[.
به دلیل اینکه انرژی فعال سازی  به دما  وابسته است، رسانندگی نیز تابعی از دما خواهد بود]۱۲[.
۱-۵-۲-۲) معرفی مدل های متداول ساختار نواری برای مواد بی شکل
با توجه به آنچه در بخش قبل ذکر شد، در محیط های غیر بلوری، ساختار نواری انرژی دیگر همانند بلورها نبوده و دارای تغییراتی می باشد که در آن نقش حالات جایگزیده بایستی لحاظ شود. از ویژگی های بارز یک بلور، وجود لبه های تیز در نوار رسانش و ظرفیت می- باشد؛ بنابراین گاف انرژی مشخص و خوش تعریفی خواهیم داشت. این ساختار نواری موجب می شود که مطالعه روی خواص ترابردی آن به سادگی صورت پذیرد. در مواد بی شکل نظم بلندبرد نداریم، ولی از لحاظ نظم کوتاه برد همان خواص بلوری را خواهیم داشت. بنابراین می توان از تقریب بستگی قوی برای نزدیک ترین همسایه ها استفاده کرد.
بر اساس نظریه مات و آندرسون، افت و خیزهای مکانی در پتانسیل یک ماده بی شکل سبب شکل گیری بی نظمی و در نتیجه تشکیل حالت های جایگزیده می گردد ]۹و۱۰و۱۳و۱۴[. این حالت های جایگزیده تمام انرژی نوار را اشغال نمی کنند، بلکه سبب تشکیل دنباله هایی در بالا و پایین نوارهای معمولی ظرفیت و رسانش می گردد. طبق نظر مات یک مرز مشخص بین حالت های گسترش یافته و جایگزیده وجود دارد.
مدل های مختلف ارائه شده جهت توجیه ساختار نواری مواد بی شکل به صورت طرحوار در شکل(۱-۸) نشان داده شده است. وجه اشتراک تمام این مدل ها در معرفی حالت های جایگزیده در دنباله نوارهاست.
مشهورترین این مدل ها عبارتند از:
الف) مدل کوهن- فریتشه- اوشینسکی^[۵۱]
ب) مدل دیویس- مات^[۵۲]
شکل۱- ۸) نمودار چگالی حالات برای نیمرساناهای آمورف
(a) مدل کوهن-فریتشه-اوشینسکی
(b) مدل دیویس-مات با تراز جبرانی در وسط گاف
© مدل دیویس-مات اصلاح شده
(d)یک شیشه واقعی با نقص‌های شبکه‌ای]۶[.
۱-۵-۲-۲-۱) مدل کوهن- فریتشه- اوشینسکی
یکی از مدل های نواری پیشنهادی در جامدات بی نظم مدل CFO است. نمایش طرحوار این مدل در شکل(a-1-8) نشان داده شده است]۱۵[. بر اساس این مدل، دنباله حالات انرژی در عرض گاف انرژی گسترش یافته و تیزی لبه نوارهای رسانش و ظرفیت را کاهش می دهد. برخی معتقدند که در آلیاژهای (شیشه های) هالوژنی، بی نظمی بسیار زیاد باعث همپوشانی دنباله نوارهای رسانش و ظرفیت می شود و به یک چگالی قابل ملاحظه در میانه گاف انرژی منجر می شود. این مدل بیشتر برای شیشه های هالوژنی که در وسایل کلیدزنی بکار می روند، مورد استفاده واقع می شود]۱۴و۶[.
۱-۵-۲-۲-۲) مدل دیویس- مات
مدل دیگری که می توان آنرا به برخی از جامدات آمورف نسبت داد مدل دیویس مات است. نمایش طرحوار این مدل در شکل(c و b-1-8)نشان داده شده است. در این مدل دنباله حالات جایگزیده باریک تر است و کمی به داخل گاف انرژی گسترده شده اند و نوارهای جبرانی^[۵۳] نیز در میانه گاف انرژی پیش بینی می شوند که از ناراستی های شبکه نشأت می گیرند و آن ها را پیوندهای آویزان^[۵۴] می نامند. همین نوار مرکزی ممکن است به یک نوار پذیرنده و یک نوار دهنده شکافته شود.
در این مدل چگالی حالات بطور یکنواحت در داخل گاف کاهش نیافته و قله های متمایزی مشاهده می شود. در دماهای پایین، رسانش توسط تونل زنی همراه با برانگیختگی گرمایی صورت می گیرد و در دماهای بالاتر رسانش از طریق جهش حامل های بار بین حالات جایگزیده صورت می پذیرد]۱۵و۶[.
۱-۶) مدل رسانشی پلارون کوچک در نیمرساناهای آمورف
در یک نیمرسانای آمورف که حاملهای بار (مثلا الکترونها) در آزادی نسبی قرار ندارند و از نظر انرژی در حالات جایگزیده واقع شده اند، مکانیسم رسانش الکتریکی بصورت رسانش و گذار نوار به نوار حامل نبوده و خصوصاَ در جامداتی که حاوی یونهای فلزات واسطه در ظرفیت های مختلف هستند، رسانش پلارونی حائز اهمیت است. در یک جامد بی شکل، گاهی حامل های بار اضافی وارد یک حالت خودحبس می شوند و سبب قطبش^[۵۵] محیط اطراف خود می گردند و می توانند سبب تغییراتی در شبکه گردند. این امر توسط اِمین^[۵۶] مورد بررسی کامل قرار گرفته و پیشنهاد می کند که حامل بار در برخی مواد بی شکل می تواند خودش را بر اثر پلاریزه کردن محیط حبس نماید. اِمین پیشنهاد می کند که خواص ترابرد الکترونی در تعداد زیادی از نیمرساناهای غیربلوری را می توان بر اساس مدل پلارون کوچک توجیه نمود؛ به عبارت دیگر، عامل رسانندگی، پلارون می باشد ]۱۶[.
۱-۷) معرفی برخی روش های فیزیکی و شیمیایی تهیه مواد بی شکل
با توجه به سهولت تهیه مواد آمورف نسبت به مواد بلوری، روش های متنوعی در این خصوص وجود دارد که می توان از آن ها در تهیه مواد در حالت بی شکل استفاده کرد. از این میان، چند روش که بیش از سایر روش ها مورد استفاده اند که برای تولید مواد غیربلوری در حالت توده ای و لایه ای به منظور نیازهای تجاری یا علمی به کار گرفته می شوند. این چند روش به شرح ذیل اند:
فرونشانی مذاب^[۵۷]: یکی از قدیمی ترین روش برای تولید یک جامد بی شکل، سرمایش سریع ماده مذاب است. مواد بی شکلی که در این روش تولید می شوند اگر از خود گذار شیشه ای نشان دهند، شیشه نامیده می شوند، این روش به دلیل سادگی، عدم نیاز به سامانه های پیچیده و همچنین حفظ استوکیومتری (تناسب عنصری) تا حد بالایی، از معمول ترین روش های تهیه ی مواد آمورف می باشد.
تبخیرگرمایی^[۵۸]: از این روش که ساده ترین روش نیز به شمار می رود به طور گسترده در تولید لایه ای نازک بی شکل استفاده می شود و جامدهای بی شکل به وسیله رسوب گذاری از یک فاز بخار تولید می شوند.
کندوپاش^[۵۹]: فرایند کندوپاش اگرچه پیچیده تر از تبخیر گرمایی است، اما از انعطاف پذیری بیشتری برخوردار است. ساده ترین راه کندوپاش اعمال یک ولتاژ منفی بالا به سطح هدف است، که در آنجا موجب جذب یون های مثبت از پلاسما و بمباران سطح هدف می گردد.
لایه نشانی بخار شیمیایی^[۶۰]: روش رسوب گذاری بخار شیمیایی  مشابه روش تخلیه تابان است و هر دو تجزیه یک گونه بخار وابسته است. تفاوت آن، این است که فرایند DVCبه انرژی گرمایی وابسته است]۱[.
۱-۸) مروری بر برخی کاربردهای مواد آمورف در حوزه های مختلف علوم
یکی از نکات بارز در مورد جامدات و صرفاَ نیمرساناهای آمورف، کاربردهای آنها در فناوری های مختلف است. امروزه مواد آمورف کاربرد وسیعی در صنایع مختلف از جمله صنایع ورزشی ، نظامی ، دفاعی ، فضایی ، الکتریکی و مغناطیسی داشته و جایگاه خود را روز به روز مستحکم تر می کنند.  با توجه به قدمت مواد آمورف و پتانسیل بالای این مواد خصوصا نیمرساناهای آمورف ، تهیه و معرفی مواد بی شکل جدید، کاربردهای متنوعی را در صنعت یافته اند که به برخی از کاربردهای آنها اشاره می نماییم.
۱-۸-۱) کاربردهای الکترونیکی
در سال ۱۹۷۶ لی کومبر و اسپیر^[۶۱] کشف کردند که ترکیب  می تواند در هر دو گونه و  تولید شود. از آن زمان تقریباً کاربرد نیمرساناها در الکترونیک عملی شد. از جمله این موارد می توان به کاربردهای ذیل اشاره کرد
ساخت وسایل کلیدزنی: یکی از مهمترین کاربردهای نیمرساناهای آمورف در ساخت وسایل کلیدزنی می باشد، که در میدان های الکتریکی قوی می توانند از حالت مقاومت بالا(رسانش الکتریکی کم) به حالنی که مقاومت بسیار پایین است تغییر ساختار دهند.
سلول های خورشیدی^[۶۲]: شاید مهمترین توسعه فناوری و مهمترین کاربرد نیمرساناهای بی شکل در تبدیل مستقیم نور خورشید به انرژی الکتریکی باشد. در سال۱۹۸۰ هنری نشان داد که می توان از نیمرساناهایی با شکاف ۳۵/۱جهت تبدیل مستقیم نور خورشید به انرژی الکتریکی با بازده قابل قبول استفاده نمود]۱۷[.
الکتروفتوگرافی: یکی از کاربردهای بسیار شایع نیمرساناهای بی شکل در الکتروفتوگرافی یا زیروگرافی^[۶۳] (این نام از ریشه یونانی به معنی خشک نویسی گرفته شده) در ماشین های نسخه برداری است. مواد مورد استفاده در این زمینه در ابتدا لایه­ های نازک بوده که اخیراً لایه های نیز مورد استفاده قرار می­گیرد]۱۷[.
ترانزیستورهای لایه نازک: میکروالکترونیک چشم اندازهای جدیدی برای گسترش فناوری نیمرساناها گشوده است. با بهره گرفتن از فناوری جدید می توان ۱۰^۵ عنصر در هر سانتی متر مربع ایجاد کرد. با بهره گرفتن از ساختارهای چند لایه ای (فلز- نیترید- دی الکتریک- نیمرسانا) که در سال های اخیر ساخته شده اند، ۱۰^۸ مدار ذخیره کننده اطلاعات را می توان در هر میلیمتر مربع قرار داد. برای خواندن اطلاعات می توان علاوه بر سیگنال های الکتریکی، از پرتو لیزری نیز استفاده کرد. از جمله این مواد، می توان لایه های نازک بی شکل تبخیر شده یا نشانده شده بر روی یک زیرلایه را نام برد. در سال های اخیر تقاضای قابل توجهی برای صفحات نمایشگر در ابعاد بزرگ، به عنوان مثال جهت تلویزیون های رنگی یا صفحات کامپیوتر قابل حمل بوده است؛ علاوه بر این در ساخت هر صفحه نمایشگر با ابعاد بزرگ، وجود ترانزیستورهای لایه نازک غیر قابل اجتناب است]۱۷[.
۱-۸-۲) کاربردهای الکتروشیمیایی
حسگرهای الکتروشیمیایی: توانایی یون هایی چون و در نفوذ سریع به شیشه های اکسیدی یا هالوژنی، درر حضور میدان الکتریکی یا گرادیان تمرکز یون ها، گستره ای از کاربردهای الکتروشیمیایی را گشوده است. بنابراین یکی از کاربردهای شایع مواد بی شکل در الکتروشیمی، استفاده از جامد بی شکل به عنوان الکترود جهت نمایش حرکت و فعالیت یون ها در محلول های یونی است.
باتری های حالت جامد: قابلیت ارائه کاربردهای مفید مواد بی شکل در ذخیره انرژی (باتری ها) قابل توجه بوده و موجب استفاده وسیع این مواد در الکترولیت های بی شکل در حالت لایه نازک گردیده است. یکی از موارد استفاده باتری های جامد در ابزار میکروالکترونیکی در شرایط دمایی بالا است. مزیت عمده این باتری ها بسته بندی آسان و جلوگیری از تراوش (برخلافباتری الکترولیت مایع) می باشد.
۱-۸-۳) کاربردهای نوری
امروزه صرفاً یک خاصیت فیزیکی مناسب نمونه ها نمی تواند معیار کاربرد تجربی آن باشد بلکه علاوه بر خصلت مورد نظر باید به پایداری محیطی و دوام عملکرد آن نیز توجه نموده خصوصاً در شیشه های نیمرسانا در بحث کاربردهای نوری باید پایداری گرمایی شیشه ها و تحمل شوک های گرمایی مد نظر قرار بگیرد صرف نظر از این نکات، در سال های اخیر از الیاف نوری در مخابرات استفاده می شود. می توان در ناحیه فعال این الیاف از جامدات بی شکل استفاده نمود. از دیگر موارد کاربرد، می توان دیودهای نور گسیل، لیزر، حافظه های نوری و کلیدزن های نوری را نام برد.
با توجه به هر آنچه پیش از این ذکر شد و با توجه به پتانسیل کاربردی وسیع نیمرساناهای آمورف در حوزه های مختلف علوم و مهندسی و امکان کنترل مناسب خواص الکتریکی، نوری، ساختاری، گرمایی و … با تغییر درصد مولی مؤلفه های تشکیل دهنده، در این پایان نامه به مطالعه اثر میدان الکتریکی قوی بر نیمرسانای می پردازیم. لازم به ذکر است که شیشه مورد نظر با توجه به وجود Te دارای نقطه ذوب نسبتاً پایین و رطوبت گیری کمی می باشد که این موضوع می تواند در سهولت روش تهیه و پایداری محیطی آن اثر نماید.

نخستین مسافرت کاروانی (دسته جمعی) مربوط به کاروانی است که در سده پانزدهم از ونیز به بیت المقدس می رفت. پیش از شروع سفر از مسافران مبلغ مشخصی برای هزینه های سفر مانند رفت و برگشت، غذا، استراحتگاه، حیوان برای حمل مسافر و بار و پولی که به عنوان رشوه باید پرداخت می شد، می گرفتند. نخستین نمونه (تاریخچه) غذاهای فوری امروزی را می توان در مسیر این مسافرتهای پرجمعیت مشاهده کرد. فروشندگانی که انواع غذاها، میوه ها، گوشت، ماهی، نان و شیرینی جات را به زوار می فروختند، بدین منظور چادرهایی در مسیر کاروانها زده بودند. (چاک،وای گی، ۲۰۰۵: ۲۸)

۲-۳-۳ رنسانس
از سده چهارده تا هفده، بیشتر مسافرتها با هدف کسب دانش و تجربه آموزی انجام می شد. در انگلستان، ملکه الیزابت اول برای تربیت و پرورش نمایندگان خارجی مسافرتهایی را برای آنها فراهم کرد و دانشگاههایی مانند آکسفورد و کمبریج در انگلستان و سالامانکا در اسپانیا به همراه بورس تحصیلی برای دانشجویان ایجاد نمود .
کاروانهای مسافرتی دوره الیزابت پس از چندی، دارای ساختار و سازمانی منظم گردیدند و آن را «گراند تور» نامیدند. این کاروانها کار خود را در نیمه سده هفده شروع کردند و تا نیمه سده نوزده پا برجا بودند. بیشتر اعضای این کاروانها برای کسب دانش و تجربیات جدید به مسافرت می رفتند، معمولا این افراد از طبقه بالای اجتماع بودند که برای کسب دانش و فرهنگ مسافرت می کردند. (همـان منبع: ۳۰)
تا آنجا که اطلاعات تاریخی نشان می‌دهد، سیر و سیاحت برای استراحت و تفریح از اوایل قرن شانزدهم شروع شده و مردم برای بازدید از شهرهای بزرگ و معروف دنیا اقدام به مسافرت نموده‌اند.سوابق تاریخی و معروفیت شهرها و جاذبه‌های مختلفی که در آنها وجود داشت انگیزه سفر نخستین مسافران تفریحی بوده است. مسافران غالباً از کشورهای آلمان، لهستان، دانمارک، سوئد، هلند و انگلیس به فرانسه سفر می‌کردند.(رضوانی،۱۳۸۸: ۳۰)
گراند تور یک راهنمای سفر داشت که در سال ۱۷۷۸ توسط توماس نوگنت تهیه شد و پر فروش ترین کتاب معرفی گردید. (چاک،وای گی، ۲۰۰۵: ۳۰)
در مجموع می‌توان گفت، توسعه گردشگری مرهون پیشرفتهای حاصل در وسایل حمل و نقل بوده است، زیرا تحول حمل و نقل که همراه با افزایش سرعت وسایل مسافرت، ارزانی و آسایش نسبی آن بود انقلاب بزرگی در صنعت گردشگری به وجود آورد و باعث گردید تاسیسات پذیرایی گردشگری به سرعت توسعه یابد. هتلهایی با استانداردهای مختلف ساخته شد. متلها و اردوگاهها به جای مسافرخانه‌های قدیم مورد استفاده توریست ها قرار گرفت.
همچنین لازم به ذکر است که پیدایش گردشگری با مفهوم امروزی آن ناشی از تحولات قرن نوزدهم است که انقلاب صنعتی موجب اختراع وسایل رفاهی بسیار گشت و در نتیجه زندگی در شهرها طاقت فرسا شد از این رو نیاز مردم به استراحت و مرخصی و پیدایش وسایل مسافرتی راحت و سریع مانند هواپیما، کشتی، قطار، اتومبیل موجبات توسعه گردشگری را بیش از پیش فراهم آورد. ( رضوانی، ۱۳۸۸: ۳۱)
۲-۳-۴ انقلاب صنعتی
مهمترین تأثیر و پایه گذاری گردشگری به شکل جدید با انقلاب صنعتی شروع می شود. در این دوره تحولات اساسی در وضعیت اقتصادی و اجتماعی جوامع بویژه در کشورهای غربی بوجود می آید. انقلاب صنعتی تغییرات شگرفی در حمل و نقل با ساخت ماشین ها، قطار و کشتی بوجود آورد.
انقلاب صنعتی که از سال ۱۷۵۰ تا ۱۸۵۰ ادامه یافت، پایه و اساس گردش های دسته جمعی را که امروز ما با آن آشنا هستیم، به وجود آورد.
برخی از مکانهایی که تا آن زمان محل تفریح و گردش خانواده های ثروتمند و مرفه بود، گسترش یافت و تاسیسات جدیدی بوجود آمد تا بتواند فضای لازم را برای طبقه متوسط جامعه به عنوان بازار بزرگی بوجود آورد (البته در مقایسه با تعداد اندکی از این مکانها که در گذشته برای اشراف و ثروتمندان تهیه شده بود). اگر چه این مسافران جدید هزینه های زیادی نمی پرداختند، ولی تعداد روز افزون آنها این کمبود را جبران می کرد. (چاک،وای گی، ۲۰۰۵: ۳۰)
مهاجرت های روستا شهری، پدید آمدن ماشین ها، قطار، کشتی ها نیز در توسعه گردشگری تأثیر گذاشتند. حادثه مهم دیگری که بر صنعت گردشگری اثر گذاشت، فناوری های نوین بانکی از جمله چک مسافرتی بود که آمریکایی ها ابداع کردند. از اواخر قرن نوزدهم، گردشگران آمریکایی به اروپا سرازیر شدند. اثر اقتصادی، افزایش درآمدها، افزایش اوقات فراغت و توسعه شبکه های حمل و نقل سریع و ارزان، همگی شرایطی را به وجود آوردند که باعث رشد بازاریابی در بخش گردشگری شد. (کاظمی،۱۳۸۵: ۸-۱۱)
ایران نیز یکی از کشورهایی است که به خاطر قدمت طولانی، از کشورهای صاحب تجربه و سابقه در گردشگریمحسوب می شود. موقعیت جغرافیایی، تنوع نژادی و قومی و فرهنگی و جاذبه های طبیعی و متنوع و همچنین ویژگی های اخلاقی مردم و علاقه به سیر و سفر از عوامل اصلی قدمت طولانی گردشگری در این کشور محسوب می شود.
۲-۴ پیشینه تاریخی گردشگری در ایران
گردشگری پدیده‌ای است که از زمان های بسیار دور، در بین انسانها وجود داشته و این پدیده کم‌کم رواج داشته تا امروز با توجه به تحولات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به صورت کنونی رسیده است. ایران یکی از ده کانون مهم شکل‌گیری تمدن بشری در جهان بوده است و نخستین آثار مدنیت که در این سرزمین کشف شده، به هزاره‌ی پنجم پیش از میلاد مسیح تعلق دارد (محلاتی،۲۷۰:۱۳۹۰). چنانکه ورود آریایی‌ها در هزاره‌ی دوم پیش از میلاد به این کشور و حکومت عیلامی‌ها، مادها، هخامنشیان، ساسانیان و … حکایت از ایجاد تمدن پربار و دیرینه در این سرزمین دارد. در عین حال این کشور در طی دوره‌های مختلف مورد توجه بسیاری از افراد بوده که به منظورهای خاصی از تجارت و دادوستد، تفریحی، فرهنگی و … به آن مسافرت می‌کرده‌اند و همین طور وجود رسوم‌ مختلف در این کشور از جمله پناه بردن به طبیعت در ایام مختلف سال به صورت دسته‌جمعی و گروهی نشان از وجود روحیه‌ی گردش و تفریح را در بین مردم این سرزمین داشته است (مهدوی،۳۱:۱۳۸۳-۳۰).
بنابراین هرچند مطالعات و تحقیقات انجام شده در زمینه‌ی گردشگری و مسافرت و شیوه و قوانین مربوط به آن در ایران باستان و حتی در ایران پس از اسلام بسیار اندک است، ولی آنچه مسلم است اینکه در ایران قبل از اسلام و حتی قبل از ورود آریایی‌ها به این سرزمین، مسافر و جهانگرد دارای حقوق و امتیازات ویژه‌ای بود که در حکومتهای مختلف در شکل‌های مدنی هر دوره حدود و میزان آن یکسان و مشابه نبوده است، بلکه با توجه به انگیزه و هدف مسافر یا جهانگرد، آن حقوق و حدود آن تعیین و اجرا می شده است (محقق داماد،۳۲:۱۳۸۷). علاوه بر این ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص و وجود فرهنگ و آداب و رسوم، آثار تاریخی، هنری و میراث فرهنگی خود به طور قطع برای جهانگردان و گردشگران عهد قدیم بهترین مقصد محسوب می‌شده است (رضوانی،۸۹:۱۳۸۸).
در واقع در مورد مسافرت به نواحی روستایی در این زمان (ایران باستان) تحقیقات و مطالعات، بسیار بسیار اندک است و اطلاع دقیقی در دست نیست، ولی با توجه به آداب و رسوم ایرانیان و وجود اکثریت جمعیت در مناطق روستایی می‌توان گفت که گردشگری روستایی در ایران از زمان شکل‌گیری تمدن‌های بزرگ و ایجاد شهرها شکل گرفته و گردشگران در این زمان به منظور خاصی به این نواحی سفر می‌کرده‌اند (مهدوی،۳۱:۱۳۸۳).
در ایران پس از اسلام، با توجه به سابقه‌ی زندگی مدنی و تجربیات حاصل از حسن خلق و رفتارهای موجود نزد ایرانیان که از گذشته‌های کهن باقی مانده و همچنین فرهنگ خاص ایرانیان که با میهمان ‌نوازی‌های خاص شرقیان توأم بوده و به ویژه در پرتوی اجرای آیات قرآن و احکام اسلامی، گردشگری رونق بیشتری یافته و با ایجاد تأسیسات جدید رفاهی و درمانی، ایجاد مهمانسراها و محل‌های پذیرایی از میهمان به طریق وقف باعث شد تا گردشگری در ایران به مرحله‌ی تازه‌ای برسد که در سفرنامه‌ها و یادداشت‌های سیاحان متعدد و مشهور اعم از ایرانی و خارجی به نیکی یاد شده است (محقق داماد،۳۶:۱۳۸۷).
لازم به ذکر است که در دوره‌ی بعد از اسلام، قرآن مجید، نهج‌البلاغه، روایات و احادیث امامان و بزرگان دین به روش های گوناگون مسلمانان را به گردشگری و گردشگری تشویق و ترغیب نموده‌اند. چنانکه از دیدگاه اسلام گردشگری و سیر و سیاحت رشد و تعالی انسانی را به دنبال خواهد داشت که قبلاً ذکر کردیم. بنابراین اسلام ضمن تشویق و تأکید بر گردشگری و سیاحت به فواید معیشتی و بهره‌مندی از نعم انبوه خداوندی اشاره می کند و معتقد است که گردشگری با همه‌ی اثرات و فواید معیشتی و دنیوی، هیچگاه فی‌نفسه ناقض جنبه‌های اخلاقی، عبادی و سازندگی نفس و هدفهای فراتر از خاک و خدامحوری نبوده، بلکه تمام سفرها تمهیدی است برای سفر به سوی خداوند و صعود به دارالقرار. در زمینه‌ی اهمیت سیر و سیاحت در اسلام و قرآن همین بس که تعداد ۲۹ آیه از ۲۴ سوره‌ی کلام الله مجید به این امر اختصاص دارد که در هفت آیه‌ی اول صراحتاً به عنوان «سیروا فی‌ الارض» و در هفت آیه دیگر عنوان «أفلم یسیروا فی الارض» بیان شده است (فرجی،۳۸:۱۳۹۰).
با توجه به مطالب فوق می‌توان دریافت که اسلام تأثیر بسزایی در گردشگری و نحوه‌ی مسافرت و همچنین انگیزه‌های مسافرت در ایران بجای نهاده است. در این دوره سیاحان زیادی به ایران مسافرت کرده‌اند و از مناطق مختلف از جمله نواحی و روستایی و ایلات و عشایر این سرزمین دیدن کرده‌اند که در کتب تاریخی و سفرنامه‌های مختلف به آن اشاره شده است.(شالبافیان،۲۰۰۶، ۱۵)
در زمینه‌ی گردشگری، ایران به ویژه از قرن هفدهم میلادی دوران حکومت صفویان به عنوان یک کشور مورد توجه جهانگردان قرار گرفته و اذهان اروپاییان را به خود جلب نموده است، صرفنظر از صدها مسافری که قبل از قرن هفدهم به ایران سفر کرده‌اند. قرن هفدهم میلادی که مقارن با قرن یازدهم و دوازدهم هجری قمری است را می‌توان سرآغاز توجه گردشگری خارجی به ایران دانست. در این دوره می‌توان از سیاحان و گردشگران مختلفی از جمله پیتر دلاواله، ژان شاردن، تاورنیه، آنتونی شرلی، مادام دیولافو، جرج کلارک و… که با ملیت‌های مختلف به همراه فهرست بلندی که جرج کروزن انگلیسی در پایان قرن ۱۹ میلادی در جهان معروف خود (ایران و قضیه‌ی ایران) از مسافرانی که به ایران سفر کرده‌اند، نام می‌برد که نشانگر جای گرفتن ایران در صدر کشورهای آسیایی به لحاظ تعداد گردشگران در طی قرون ۱۷ و ۱۸ میلادی است.(لوفیس،۲۰۱۱، ۶۴) قرن نوزدهم، قرن متفاوتی در تاریخ گردشگری ایران شناخته می‌شود. سیاحان، دیپلماتها، بازرگانان، باستان‌شناسان، محققان و حتی افراد کنجکاو به ایران سفر می‌کردند تا صرفاً حس کنجکاوی خود را ارضا کنند (مهدوی،۳۳:۱۳۸۳).
درنیمه‌یدومقرننوزدهم،لیدی،شل،وانسون، گوبینو و دکتر بروگسی از زمره نویسندگانی بودند که با کتابهای خود نام ایران را به نیکی بر سر زبانها افکندند (مرسلوند،۱۲:۲۰۰۶).بههرحالهرچندکهدردوره‌ی مذکور روند ورود گردشگران خارجی به ایران رو به تزاید گذاشته بود و لیکن هیچگاه به عنوان صنعت به شکل امروزی که دارای تشکیلات منظم و قوانین و مقررات ویژه‌ای باشد و درآمدزایی نماید مورد توجه نبوده است. صنعت گردشگری در ایران از نیم قرن پیش به این طرف به منظور شناساندن مفاخر ایران و تمدن این سرزمین باستانی رسماً شکل گرفت و برای اولین بار از سال ۱۳۱۴ اداره‌ای در وزارت کشور به نام اداره‌ی امور گردشگری تأسیس شد که فعالیت آن محدود به چاپ نشریات و کتابچه‌های راهنمای گردشگری ایران می‌بود. بعد از شهریور ۱۳۲۰، اداره‌ی مذکور جای خود را به «شورای عالی گردشگری» داد که زیر نظر وزارت کشور بود و در نهایت در سال ۱۳۴۲ هیأت وزیران تأسیس «سازمان جذب سیاحان» را تصویب کرد و این سازمان رسماً کار خود را آغاز نمود (رضوانی،۱۹۲:۱۳۸۸). این سازمان که به ارائه‌ طرح‌ها و برنامه‌ریزی‌های وسیع زیربنایی در امر گردشگری موفق شد، در سال ۱۳۵۳ جزء تشکیلات وزارت اطلاعات درآمد و نخست عنوان «وزارت اطلاعات و گردشگری» مسؤول تنظیم امور ایرانگردی و گردشگری می‌شود (محلاتی،۲۸۰:۱۳۹۰). از آن بعد اداره‌ی ایرانگردی و گردشگری به وسیله‌ی چهار شرکت سهامی با نظارت وزارت اطلاعات و ایرانگردی اداره شد.
پس از انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۸ به منظور جلوگیری از تداخل وظایف و هماهنگ نمودن فعالیتها وسایل مربوط به گردشگری این چهار شرکت در یکدیگر ادغام گردید و «سازمان مرکز ایرانگردی و گردشگری» با بافت و خط‌مشی‌های جدید و اهدافی متمایز از گذشته تشکیل و شروع به کار نمود. این سازمان اداره و بهره‌برداری از واحدهای اقامتی به شکل مهمان‌خانه، مهمان‌سرا، اردوگاه، کلبه، چادر، غذاسرا، چاپخانه، پیست اسکی، تأسیسات کنار دریا، آبهای معدنی، مراکز آموزشی زمستانی و هر نوع محل مناسب دیگری برای ایرانگردی و گردشگری به عهده دارد (محلاتی،۲:۱۳۹۰-۱). بعد از آن سازمان میراث فرهنگی در سال ۱۳۶۴ از یازده اُرگان دولتی تحت نظارت وزارت فرهنگ وآموزش عالی، و در سال ۱۳۷۲ از وزارت آموزش عالی منتزع و به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی وابسته گردید(مجموعه قوانین و مقررات سازمان میراث فرهنگی، ۱۲:۱۳۸۲)
۲-۵ تعاریف و مفاهیم گردشگری
۲-۵-۱ مفهومواژهگردشگری
گردشگریمعادل فارسی و کاملاً دقیق واژه Tourism در زبانهای انگلیسی، فرانسه و آلمانی است که بصورت مصطلح در زبان فارسی بصورت جهانگردی ترجمه شده است. ریشه این واژه از اصطلاح Tornus یونانی و لاتین گرفته شده که یکی از معانی آن گردش کردن و یا گشتن است و با پسوند Ism یا گری بصورت اسم مصدر Tourism یا گردشگری در آمده است.(رهنمایی،۱۳۸۷، ۵)
اصطلاح«توریست» (Tourist)از قرن نوزدهم معمول شده است. در آن زمان اشراف زادگان فرانسه می بایست برای تکمیل تحصیلات و کسب تجربه های لازم زندگی، اقدام به مسافرت می نمودند. این جوانان در آن زمان توریست نامیده می شدند و بعدها در فرانسه این اصطلاح در مورد کسانی به کار می رفت که برای سرگرمی ، وقت گذرانی و گردش به فرانسه سفر می کردند و بعداً با تعمیم بیشتر به کسانی اطلاق می شد که اصولاً به این منظور به سفر می رفتند. کم کم کلمه توریست به بعضی زبانهای دیگر نیز وارد شد و از آن واژه گردشگری (Tourism) بوجود آمد. از همان زمان گردشگری و توریست به بعضی از مسافرتها و مسافرینی گفته می شود که هدف آنها استراحت و گردش و سرگرمی و آشنایی با مردم بود و نه کسب درآمد و اشتغال به کار.(رضوانی،۱۳۸۸، ۱۵)
درزبانفارسیکلمه«سیاح»درگذشتهبهکسانیگفته می شد که با هدف و منظور شخصی دست به سفر می زدند؛ مانند ناصر خسرو و سعدی، و این واژه در زبان فارسی تا نیمه اول قرن بیستم در معنی فوق به کار میرفت تا آنکه دو واژه جهانگرد و جهانگردی جای آن را گرفت.واژهجهانگردیبهاینسببکهدرمعنیخودعبورازمرزهای سیاسی و سفر به دیگر کشورها را تداعی می کند ، نمی تواند معنی کامل گردشگری را ادا نماید. زیرا توریست ها به دو گروه توریستهای خارجی و توریستهای داخلی تقسیم می شوند که واژه جهانگرد بیشتر در تعریف توریستهای خارجی کاربرد دارد. در صورتی که توریستهای داخلی نیز باید در واژه گزینی فارسی کلمه توریست گنجانده شود. از این رو واژه « گردشگر» رساتر از واژه جهانگرد بوده و گویای اصطلاح توریست می باشد.
۲-۵-۲ تعریف توریست یا گردشگر
درشناختتوریستیاگردشگرتعاریفمختلفیازسویسازمانهاوافرادمختلفارائهشدهاستکهذیلاً به بخشی از آن اشاره می گردد.
واژه«گردشگری» (Tourism) به مجموعه مسافرتهایی گفته می شود که بین مبدأ و مقصدی با انگیزه های استراحتی، تفریحی، تفرجی، ورزشی، دیداری، تجاری، فرهنگی و یا گذران اوقات فراغت انجام می گیرد و در آن شخص توریست در مقصد اشتغال و اقامت دائم ندارد.(رهنمایی،۱۳۸۷، ۱)
در سال ۱۹۲۵ کمیته مخصوص آمارگیری مجمع ملل افراد زیر را توریست شناخت:
۱- کسانی که برای تفریح و دلایل شخصی با مقاصد پزشکی و درمانی سفر می کنند.
۲- کسانی که برای شرکت در کنفرانسها، نمایشگاهها، مراسمات مذهبی، مسابقات ورزشی و از این قبیل به کشورهای دیگر سفر میکنند.
۳- کسانی که به منظور بازار یابی و امور بازرگانی مسافرت می کنند.
۴- افرادی که با کشتی مسافرت می کنند و در بندری در مسیر راه تا ۲۴ ساعت اقامت می نمایند.(فیض بخش،۱۳۸۸، ۴)
۱- افرادی که جهت خوش گذرانی، دلایل شخصی و یا مسائل بهداشتی به مسافرت می روند.
۲- افرادی که برای شرکت در کنفرانسها مسافرت می کنند.
۳- افرادی که جهت انجام کارهای بازرگانی مسافرت می کنند.
۴- افرادی که به یک گردش دریایی می روند.(همان،۱۶)
بر اساس تعریفی از سازمان ملل که بنا بر پیشنهاد کنفرانس بین المللی جهانگردیآن سازمان در رم ارائه گردیده؛ «توریست یا بازدید کننده موقت کسی است که به منظور تفریح، استراحت، گذران تعطیلات، بازدید از نقاط دیدنی، انجام امور پزشکی، درمانی و معالجه، تجارت، ورزش، زیارت، دیدار از خانواده، مأموریت و شرکت در کنفرانسها به کشوری غیر از کشور خود سفر می کند؛ مشروط بر اینکه حداقل مدت اقامت او از ۲۴ ساعت کمتر و از ۳ ماه بیشتر نبوده و کسب شغل و پیشه هم مد نظر نباشد.»(رضوانی،۱۷)
براساستعریففوقگردشگریداخلی در قالب صنعت گردشگری قرار نگرفته و صرفاً به گردشگرانی که از دیگر کشورها وارد یک کشور می گردند اصطلاح توریست اطلاق می شود.(سلیم پور،۲۰۰۳، ۲۵)
توریستهایی که از خارج وارد کشور می شوند.
توریستهایی که از کشور خود به کشور دیگر مسافرت می کنند.
توریستهایی که مقیم کشور خود هستند و در داخل کشورشان مسافرت می کنند.
انگیزه اینگونه افراد از مسافرت ، تفریح، معالجه، تجارت، تحقیق، زیارت، مأموریت و نظایر آن است.»
مرکزآمارایرانبهمنظورتفکیکگردشگریازغیرگردشگری،تعریفزیرراازگردشگریارائهدادهاست:
« توریست شخصی است که به کشور یا شهری غیر از محیط زیست عادی خود برای مدتی که کمتر از ۲۴ ساعت و بیشتر از یک سال نباشد سفر کند و قصد او از سفر، تفریح، استراحت، ورزش، دیدار اقوام و دوستان، مأموریت، شرکت در سمینار، کنفرانس یا اجلاس، معالجه، مطالعه و تحقیق و یا فعالیت مذهبی باشد.»
مرکزفوقدرتعریفغیرتوریستنیزآورده است: «غیر توریست کسی است که کشور محل دائمی اقامت خود را به قصد اشتغال، اقامت دائم، پناهندگی، تحصیل، مأموریت در نمایندگیهای سیاسی خارج از کشور ترک نماید»(سازمان مدیریت و برنامه ریزی ، ۱۳۸۲، ۱۱)

۱۱/۰

۰۹/۰

میلی گرم

ویتامین B₆

۱۹/۰

۱۹/۰

میلی گرم

ویتامینE

۵۰/۰

۵۷/۰

گرم

اسیدهای آمینه

۱۳۱

۱۱۱

mcg

کارتنوئیدها

۱-۶- میزان تولید انگور در جهان
بر اساس آخرین اطلاعات منتشره از سوی سازمان خوار و بار جهانی مقدار کل تولید انگور در جهان در سال ۲۰۰۹ برابر ۶۷۵۵۷۱۹۹ تن بوده است. در بین کشورهای جهان ایتالیا با تولید ۸۲۴۲۵۰۰ تن رتبه اول، چین با تولید ۸۰۳۹۰۹۱ تن رتبه دوم و آمریکا نیز با تولید ۴۶۱۱۶۶۰ تن، رتبه سوم تولید جهانی را داراست. بر طبق این آمار، ایران با تولید ۱۸۷۶۸۵۰ تن مقام دهم را به خود اختصاص داده است (FAO, 2009).
۱-۷- سطح زیر کشت انگور در ایران
سطح زیر کشت تاکستان های کشور در سال ۱۳۸۷ با احتساب درختان پراکنده انگور حدود ۳۰۲ هزار هکتار بوده که ۱/۹۲ درصد آن درختان بارور مو می باشند (وزارت جهاد کشاورزی، ۱۳۸۷). استان فارس با سهم ۸/۲۰ درصد از سطح بارور تاکستان های کشور در جایگاه نخست قرار دارد. استان های خراسان رضوی، قزوین، آذربایجان غربی، زنجان، همدان و آذربایجان شرقی به ترتیب با ۲/۱۲، ۲/۱۱، ۴/۷، ۷، ۱/۶ و ۹/۵ درصد سهم به ترتیب در رتبه های بعدی قرار گرفته اند (وزارت جهاد کشاورزی، ۱۳۸۷).

شکل ۱-۱: توزیع سطح بارور انگور استانها نسبت به کل کشور سال ۱۳۸۷ (وزارت جهاد کشاورزی، ۱۳۸۷)
۱-۸- آناتومی حبه انگور
میوه انگور به صورت یک حبه است که حبه ها با اتصال به ساقه از طریق دم^[۸]، خوشه را تشکیل می دهند. قسمت های اصلی یک حبه شامل پوست، گوشت و دانه یا جنین رشد نیافته می باشد (شکل ۱).

شکل ۱- ۲- ساختار رسیده حبه انگور، بخش برش زده روی محور طولی و مرکزی برای نشان دادن بخش داخلی (Coombe, 2001).

خارجی ترین لایه حبه، پوست که ۵ تا ۱۰ درصد وزن آن را شامل می شود دارای اپیدرم خارجی و ۶ تا ۱۰ لایه درونی با دیواره های ضخیم می باشد (Winkler et al., ۱۹۷۴). تعداد این لایه ها و حجم سلول های تشکیل دهنده آن به رقم انگور بستگی دارد. اپیدرم خارجی پوست با لایه هایی از سلول های مرده به نام لایه کوتیکول با خاصیت آبگریزی پوشانده شده است و مواد تشکیل دهنده آن شامل مواد رنگی (رنگدانه های قرمز و زرد)، تانین، مواد معطر، پتاسیم و سایر مواد معدنی است. گوشت میوه حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد وزنی حبه را تشکیل می دهد. این بخش شامل ۲۵ تا ۳۰ لایه سلول پر از عصاره و شیره گیاهی است که در زیر پوست قرار دارند. دانه ها در مرکز حبه قرار دارند و تعداد آنها بین ۲ تا ۴ عدد است (Ollat et al., ۲۰۰۲).
۱- ۹- دوره های رشد و رسیدن انگور
همزمان با رشد حبه، بروز تغییرات در اندازه، ترکیبات، رنگ، بافت و طعم آغاز می شود. مشخص شده که روند تغییرات قطر، طول و وزن حبه ها در ارقام دانه دار از نوع سیگموئید مضاعف^[۹] و در ارقام انگور بیدانه، از نوع سیگموئید ساده^[۱۰] می باشد (Coombe, 1992). در انگور های دانه دار، رشد و نمو دانه شامل سه مرحله مجزا (رشد سریع، فاز تاخیری و رشد نهایی است) ولی در انگورهای بیدانه فاز تاخیری خیلی واضح نیست. هر کدام از مراحل متوالی با فاز کاهشی یا توقف رشد از هم جدا می گردند. به طوری که رشد حبه های انگور را می توان در سه مرحله مجزای زیر بررسی کرد (Conde et al., ۲۰۰۷).

شکل ۱- ۳- دیاگرام یک نمونه الگوی رشد دابل سیگموئید حبه انگور، از گلدهی تا برداشت (Coombe, 2001).
۱-۹-۱- مرحله اول: رشد سریع حبه
رشد سریع حبه ها بلافاصله پس از گلدهی در یک فاصله زمانی قابل مشاهده است. در طی این مدت رشد حبه ها توأماً حاصل از تقسیم و رشد سلولی بوده و بافت حبه سفت و رنگ آن در حضور کلروفیل سبز می باشد. از طرفی میزان قند در حد پایین بوده در صورتی که مقدار اسیدهای آلی در حال افزایش است. چندین ترکیب دیگر مثل مواد معدنی، آمینو اسیدها، ریز مغذی ها وترکیبات آروماتیک در طی مرحله اول رشد حبه تجمع می یابند و کیفیت حبه انگور را تحت تاثیر قرار می دهند (Conde et al., ۲۰۰۷). برای اکثر رقم ها این مرحله حدود ۳ تا ۴ هفته طول می کشد.
۱-۹-۲- مرحله دوم: توقف در رشد حبه
رشدحبه در این مرحله به طور محسوس پایین بوده و تجمع اسیدهای آلی به بیش ترین مقدار خود می رسد. با وجود آنکه حبه سفتی خود را حفظ می کند ولی ناپدید شدن کلروفیل شروع می شود. طول این دوره وابسته به فصل و رقم انگور بوده و از ۱ تا ۶ هفته متغیر است.
۱-۹-۳- مرحله سوم: رسیدن میوه
از سرگیری دومین مرحله رشد سریع و آغاز رسیدن در ابتدای این مرحله صورت می گیرد. در ابتدای این مرحله تغییراتی رخ می دهد که از آنها با عبارات (تغییر رنگ حبه) یا عبارت فرانسوی (وریزن)^[۱۱] به معنی آغاز تغییرات در رنگ، عموماً برای تشریح تغییرات قابل توجه استفاده می شود. علاوه بر آن در این مرحله حبه نرم تر شده و کلروفیل خود را از دست می دهد و در رقم های رنگی، رنگدانه ها در پوست نمایان می شود. از طرفی تجمع قند آغاز شده و اسیدهای آلی کاهش می یابد و اجزاء معطر و طعم دار نیز در میوه ظاهر می گردد. رشد میوه در این مرحله محدود به رشد سلولی بوده و مدت آن حدود ۶ تا ۸ هفته طول می کشد. در مرحله رسیدگی تغییرات زیادی اتفاق افتاده که نه تنها باعث بهبود کیفیت میوه نمی شود، بلکه میوه ها سریعاً مقاومت خود را به حمل و نقل، آلودگی های قارچی، کاهش مقدار آب و سایر صدمات از دست می دهند. در تعدادی از ارقام حساسیت به ریزش حبه افزایش می یابد. در این مرحله مقدار فروکتوز از گلوکز بیشتر است (Coombe, 1992).
۱-۱۰- رسیدن انگور و معیار آن
رسیدن، علاوه از آنکه پدیده ی مهم در زندگی میوه می باشد در آن، اندامی غیر قابل خوراکی و در حال بلوغ فیزیولوزیکی به حالتی پسندیده از نظر بویایی و چشایی تبدیل شده و آن نشانه پایان نمو و آغاز پیری و به طور طبیعی رویدادی برگشت ناپذیر است (راحمی، ۱۳۸۴). برداشت به موقع محصولات کشاورزی بویژه سبزی ها و میوه ها از حساسیت بسیار زیادی برخوردار است. از یک طرف سبب ایجاد فاصله زمانی مناسب بین برداشت محصولات مختلف و فرصت کافی برای مصرف، تبدیل و فرآوری و نگهداری آنها شده و از طرف دیگر با برداشت به موقع کیفیت آنها به حداکثر رسیده و قابلیت مصرف، تبدیل و نگهداری خوبی پیدا می کنند (مسکوکی و همکاران،۱۳۸۵). انگور از جمله میوه های نافرازگرا^[۱۲] می باشد یعنی اینکه تمام دوره رسیدن را در روی درخت طی می کند و پس از جدا شدن از آن روند رسیدن میوه متوقف می شود (راحمی، ۱۳۸۴؛ زمردی، ۱۳۸۴). بنابراین تعیین زمان برداشت انگور برای مصارف گوناگون دارای اهمیت زیادی است. اگر میوه نارس باشد اسید آن زیاد و رنگ و طعم خوبی نداشته و اگر بیش از حد رسیده باشد وارد مرحله پیری شده و کیفیت میوه و محصولات فرآوری آن پایین می آید (زمردی، ۱۳۸۴). معیارهای سنتی رسیدن انگور رنگ و مزه ی آن است در صورتی که مبنای معیارهای علمی و استاندارد، میزان ترکیبات شیمیایی آن می باشد. مقدار مواد جامد محلول و یا نسبت مواد جامد محلول به اسید دو معیار سنجش رسیدن انگور می باشد که بیشتر معیار دوم به عنوان شاخص رسیدن^[۱۳] در بین کارشناسان شناخته می شود (مسکوکی و همکاران، ۱۳۸۵؛ زمردی، ۱۳۸۴؛ Kader, 1999). کادر ^[۱۴] (۱۹۹۹)، کم ترین مقدار نسبت بریکس به اسید در حین رسیدن انگور را عدد ۲۰ و کم ترین مقدار درجه ی بریکس با توجه به نوع محصول و محل برداشت را در محدوده ی ۱۴ تا ۵/۱۷ درصد اعلام کرده است. اندازه ی عددی شاخص رسیدن، با توجه به موارد مصرف انگور از جمله تازه خوری، تولید آب میوه و کشمش متفاوت است (مسکوکی و همکاران، ۱۳۸۵). این شاخص بسته به رقم و شرایط آب و هوایی در انگورهای تازه خوری ۲۰ و در انگورهایی که برای تهیه ی کشمش استفاده می شود ۳۵ در نظر گرفته می شود (زمردی، ۱۳۸۴). شاخص های رسیدن از طریق آنالیزهای شیمیایی پپیچیده ترکیات معطر، ترکیبات فنلی، ترکیبات رنگی، قندها، اسیدها و pH بدست می آید. البته نمی توان فقط از یک شاخص استفاده نمود. ویژگی های عادی بلوغ مانند قند، اسید و pH مشخصات رسیدن در یک رقم با رقم دیگر فرق می کند. ترکیبات شیمیایی انگور به آرایش ژنتیکی ارقام وابسته بوده و تحت تأثیر شرایط محیطی و عملیات زراعی قرار می گیرد (Waston, 2003).
۱-۱۱- هدف از انجام تحقیق
انگور یکی از مهمترین میوه های خوراکی بوده که دارای موارد مصرف گسترده ای از تازه خوری، مربا، آب انگور، تولید کشمش، شیره انگور و ژل را دارد. با توجه به اینکه رقم ریش بابا قرمز برای تازه خوری استفاده می شود و درصد قند متوسطی دارد می توان با کاربرد تکنیک حلقه برداری و محلول پاشی اتفن درصد قند آن را افزایش داد. علاوه بر این با توجه به ریزش حبه ها در انگور رقم ریش بابا قرمز، با بهره گرفتن از تکنیک حلقه برداری می توان درصد ریزش حبه را کاهش داد. در مناطقی از کشورمان که فصل رشد کوتاه و یا پاییزهای زودرس دارند و همچنین در ارقامی از انگور که به روش خوابیده پرورش داده می­شوند، کیفیت لازم و توسعه رنگ برای رسیدن کامل انگور فراهم نمی­ شود که با بهره گرفتن از کاربرد تکنیک حلقه برداری و اتفن می توان این مشکل را برطرف نمود.

بندی………………………………………………………………………۲۱۱
فهرست شکل­ها
عنوان صفحه
شکل شماره(۳-۱)موقعیت استان فارس و شهرستان‌های آن…………………………………………………………………………….۵۵
شکل شماره(۳-۲ )وسعت نواحی بیابانی استان فارس…………………………………………………………………………………….۷۵
شکل شماره(۳-۳)گنبد نمکی در استان فارس(مأخذ:پایگاه داده های علوم زمین………………………………………………..۸۰
شکل شماره (۴-۱):رتبه بندی شهرستان ها در شاخص های توسعه مدل AHP ………………………………………………158
شکل شماره (۴-۲):رتبه بندی شهرستان ها در شاخص اقتصاد کشاورزی با مدل AHP…………………………………….171
شکل شماره(۴-۳):رتبه بندی شهرستان ها در شاخص مسکن و کالبدی با مدل AHP………………………………………171
شکل شماره(۴-۴):رتبه بندی شهرستان ها در شاخص آموزشی با مدل تاپسیس……………………………………………….۱۸۸
شکل شماره(۴-۵): رتبه بندی شهرستان ها در شاخص ارتباطی در مدل تحلیل عاملی………………………………………۱۹۷
شکل شماره(۴-۶)رتبه بندی شهرستان ها در شاخص قرهنگی در مدل تحلیل عاملی………………………………………..۱۹۸
شکل شماره(۴-۷):سطوح همگن شهرستان ها در شاخص زیر بنای……………………………………………………………….۲۰۱
شکل شماره(۴-۸):سطوح همگن شهرستان ها در شاخص بهداشتی……………………………………………………………….۲۰۲
شکل شماره(۴-۹): رتبه بندی شهرستان ها در شاخص بهداشتی با مدل تحلیل خوشه ای…………………………………۲۰۳
شکل شماره (۴-۱۰): رتبه بندی شهرستان ها در شاخص زیر بنای با مدل تحلیل خوشه ای………………………………۲۰۳
شکل شماره(۴-۱۱):مدل اسکالوگرام………………………………………………………………………………………………………….۲۰۷
شکل شماره (۴-۱۲):رتبه بندی شهرستان ها در شاخص اقتصاد بازرگانی در مدل اسکالوگرام……………………………۲۰۹
شکل شماره(۴-۱۳): رتبه بندی شهرستان ها در شاخص معدن در مدل یاگر……………………………………………………۲۱۳
شکل شماره(۴-۱۴): رتبه بندی شهرستان ها در شاخص صنعت درمدل یاگر…………………………………………………..۲۱۳
فصل اول
کلیات تحقیق
مقدمه:
در حال حاضر، دست‌یابی به رشد و توسعه پایدار یکی از مباحث عمده کشورها، به ویژه کشورهای در حال توسعه است. کشورهای در حال توسعه به منظور جبران عقب ماندگی‌ها، فرار از فقر سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و غیره و برای نیل به توسعه‌ای متعادل و همه‌جانبه که بتواند به بهبود وضع زندگی همه مردم منجر گردد، نیازمند شناخت صحیح و برنامه‌ریزی‌های مناسب و بهینه در سطح ملی و منطقه‌ای هستند(عمادی،۱۳۷۶ :۱۱۸-۱۱۵). یکی از ارکان توسعه، جامعیت و یکپارچه بودن آن در رفع عدم تعادل‌های اقتصادی و اجتماعی مناطق است. وجود نابرابری و ابعاد مختلف آن از نشانه‌های مهم توسعه نیافتگی است که رفع چنین کمبودهای مستلزم نگرش و توجه جدی به نحوه پراکندگی شاخص‌های توسعه در سطوح مختلف است. به منظور حل مسایل ناشی از عدم تعادل‌های منطقه‌ای، گام نخست، شناخت و سطح‌بندی مناطق از نظر برخورداری در زمینه ­های مختلف است(زنگی آبادی، علی زاده و احمدیان،۶۹:۱۳۹۰).

۱-۱-طرح مساله:
کانون اصلی استقرار پدیده ­های جغرافیایی و افتراق مکانی، ناشی از ساختار، دیدگاه ­ها، هدف­ها و تجربه ­های مختلف آن‌هاست و همبستگی مکان­ها به­وسیله یک نظام متقابل فضایی امکان­ پذیر می­ شود. مکان­ها موجودیت تکاملی خود را با تغییرات اجتماعی، فرهنگی و تاریخی با عناصر جدید پذیرا می­شوند. شناخت مفهوم فرایند مکانی- فضایی پدیده­­ها دارای اهمیت است و جغرافی­دان به بررسی مطالعه چگونگی آرایش فضایی پدیده ­ها(علم فضایی) می ­پردازد(اسماعیل‌زاده، ۱۳۸۲: ۵). در جغرافیای ناحیه­ای و منطقه­ای توسعه‌یکپارچه و متوازن ناحیه­ای، کاهش نابرابری‌های ناحیه­ای در سطح کلان و آسیب­شناسی ناحیه­ای و برنامه­ ریزی برای روند توسعه فراگیر ناحیه­ای از مهم­ترین وظایف برنامه­ ریزی ناحیه­ای است(حسین زاده دلیر، ۱۳۸۳: ۲). ایجاد تعادل در برنامه­ ریزی ایجاب می­­کند که برنامه­ ریزی ملی و منطقه­ای هم­سو و هم­جهت شده و بنا به ضرورت، هر منطقه به­ طور مجزا، ولی در راستای برنامه­ ریزی ملی تحت نظام برنامه­ ریزی قرار گیرد. این مسأله به­خصوص در کشورهای جهان سوم که در حال توسعه و عقب­مانده هستند بیشتر ضروری می­نماید نابسامانی در توزیع امکانات، فعالیت­ها و جمعیت در پهنه سرزمین به طور مشخص موجب ایجاد شکاف هر چه بیشتر در میان مناطق مختلف این کشورها گشته است و نمود آن در اکثر مناطق این کشورها به راحتی قابل مشاهده می­باشد(اکبری، ۱۳۷۸: ۴).
توسعه نابرابر مناطق یکی از مسائل و معضلاتی است که همواره ذهن برنامه ریزان و مجریان منطقه‌ای را مشغول نموده ، به طوری که با نگاه به توزیع امکانات و خدمات در مناطق مشخص می‌شود که این فعالیت‌ها به شکل متوازنی توزیع نشده‌اند، چرا که توسعه یافتگی مناطق با توجه به توزیع فضای ناهمگن منابع و همچنین عوامل مختلف اجتماعی، اقتصادی و اقلیمی مناطق صورت گرفته است. به عبارت دیگر امکانات بالقوه و بالفعل منطقه‌ای، توسعه یافتگی مناطق یک استان یا یک کشور ممکن است در بخش‌های مختلف صنعتی، کشاورزی و خدمات و غیره با یکدیگر متجانس نباشد و این امر ضرورت مطالعه در این بخش‌ها را اجتناب ناپذیر می‌سازد (محسنی،۱:۱۳۸۵).
یکی از مشخصه‌ های بارز در توسعه فضایی ایران، وجود نابرابری‌های ناحیه‌ای است. برنامه‌ریزی ناحیه‌ای در این میان، می‌تواند پاسخی به نارسایی­ها و کاستی‌ها در سطوح مختلف جغرافیایی باشد سطوح ملی و محلی برنامه‌ریزی به دلیل نوع نگرش آن‌ها به برنامه‌ریزی، نمی‌توانند نگرش جامع به ناحیه به صورت سیستمی داشته باشند، بنابراین، پیوند منافع ملی و محلّی را می‌توان با برنامه‌ریزی ناحیه‌ای، در قالب برنامه‌های ملی و با نگرش سیستمی به برنامه‌های محلی به وجود آورد(زالی،۴:۱۳۷۹). بررسی و شناخت وضعیت نواحی، قابلیت‌ها و تنگناهای آن در برنامه‌ریزی
ناحیه‌ای از اهمیت بسزایی برخوردار است. امروزه آگاهی از نقاط قوت و ضعف نواحی نوعی ضرورت، جهت ارائه طرح‌ها و برنامه‌ها محسوب می‌شود. به طوری که استفاده از شاخص‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، بهداشتی و غیره می‌تواند معیار مناسب هم برای تعیین جایگاه آن نواحی و همچنین عاملی در جهت رفع مشکلات و نارسایی‌های مبتلا به خود برای نیل به رفاه اقتصادی و سلامت اجتماعی جهت رسیدن به توسعه باشد(موسوی،۱:۱۳۸۲).
برای شناخت تفاوت سطح توسعه نواحی لازم است ابتدا وضعیت موجود هر ناحیه بررسی شود تا اینکه بتوان بر این اساس در جهت کاهش یا از میان بردن تفاوت‌ها اقدام به برنامه‌ریزی ناحیه‌ای کرد (حسین زاده دلیر، ۲۱۵:۱۳۸۵). در همین راستا برنامه ریزان به ابداع تکنیک‌ها و روش‌های برای سطح‌بندی نواحی پرداخته‌اند تا از این راه درجه توسعه یافتگی مناطق را در یابند و بتوانند به شناخت و تحلیل علل یا عوامل نابرابری‌ها و تفاوت‌های منطقه‌ای دست یابند (بدری و همکاران،۶:۱۳۸۵). اهمیت سطح‌بندی‌ها آن است که با شناخت تنگناها و قابلیت‌ها و سطوح توسعه نواحی می‌توان سطح زندگی مردم یک ناحیه را به خوبی نشان داد و از طرف دیگر به ارائه طرح‌ها و برنامه‌های جهت کاهش محرومیت آن نواحی پرداخت(زیاری،۷۸:۱۳۸۷).
میزان برخورداری یا دسترسی به امکانات و خدمات رفاهی و توزیع بهینه آن‌ها در سطح کشور و شهرستان‌ها از ارزش و اهمیت زیادی برخوردار است. در شرایط کنونی، یکی از مسائل و مشکلات اساسی در برنامه‌ریزی‌ها، عدم تعادل ناشی از توزیع نامتعادل امکانات در سطح کشور و استان‌ها می‌باشد. فرایند چنین روندی، شبکه شهری را در عملکرد خود نامتعادل و ناتوان کرده است که نتیجتاً به زیان شهرهای متوسط و کوچک تمام شده است. دسته‌بندی مناطق و یا شهرستان‌ها از لحاظ توسعه یافتگی و یا عدم توسعه یافتگی یکی از ابزارهای مهم برای توسعه می‌باشد. جهت این امر استفاده از شاخص‌های مختلف در هر بخش ضروری است(مؤمنی و قهاری،۵۴:۱۳۹۲). از جمله معیارهای بسیار متداول، در توسعه منطقه­ای و یا ناحیه­ای، طبقه ­بندی نواحی استان بر اساس میزان برخورداری از شاخص­ های مختلف اقتصادی، اجتماعی- فرهنگی، بهداشتی­ـ­­­­­درمانی، مسکن و کالبدی، آموزشی و زیربنایی است. بر اساس این معیار نواحی یا شهرستان­ها به سه دسته توسعه ­یافته یا برخوردار، نیمه توسعه‌یافته یا نیمه برخوردار و محروم یا نا برخوردار سطح­بندی می­شوند(زیاری، ۱۳۸۷: ۷۸).
استان فارس به عنوان یکی از پهناورترین و متنوع‌ترین استان‌های کشور دارای قابلیت‌ها و محدودیت‌های زیادی در زمینه‌های مختلف توسعه می‌باشد که پرداختن به میزان توسعه یافتگی شهرستان‌ها و جایگاه شاخص توسعه و توسعه یافتگی آن‌ها به درستی تعیین نشده است و ضرورت پرداختن به این مهم از جمله مسائل اصلی توسعه یافتگی شهرستان‌های استان فارس است.
سؤالات تحقیق:
۱-توزیع فضایی میزان توسعه یافتگی استان فارس چگونه است ؟
۲-نقاط قوت و ضعف توسعه یافتگی استان فارس کدامند؟
۱-۲-ضرورت تحقیق:
بررسی و شناخت وضعیت مناطق، قابلیت‌ها و تنگناهای آن در برنامه‌ریزی ناحیه‌ای از اهمیت بسزایی برخوردار است، چرا که آگاهی از نقاط قوت و ضعف نواحی ضرورتی، جهت ارائه طرح‌ها و برنامه‌ها منطقه‌ای محسوب می‌شود. از این رو تشخیص تقسیم‌بندی‌های سرزمینی از نظر برخورداری و الویت بندی آن‌ها برای اقدامات بعدی همواره از مشغولیت‌های ذهنی مسئولان توسعه بوده است(حقی،۱۸۴:۱۳۷۰). در این بین استفاده از شاخص‌های توسعه (اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی زیربنایی و غیره) می‌تواند معیار مناسبی هم برای تعیین جایگاه مناطق و هم عاملی در جهت رفع مشکلات و نارسایی‌های مبتلا به آن، برای نیل به رفاه اقتصادی و سلامت اجتماعی جوامع و مناطق جهت رسیدن به توسعه باشد. استفاده از شاخص‌های توسعه و ترکیب آن‌ها، مسئولان برنامه‌ریزی را در جهت درک بهتر وضعیت مناطق کمک کرده و آن‌ها را در جریان تصمیم‌گیری یاری خواهد کرد تا اقدامات بعدی آن‌ها در جهت تعادل منطقه‌ای بوده و عدالت اجتماعی را در بین مناطق برقرار سازد (زنگی آبادی، علیزاده، احمدیان،۲:۱۱۳۹۰). بنابراین، اگر برنامه ریزان منطقه‌ای بتوانند عوامل تأثیرگذار بر عملکرد مناسب مناطق را شناسایی کنند آنگاه خواهند توانست هم از تجربیات مدیران بخش‌های مختلف آن مناطق بهره‌مند شوند و هم بودجه موجود را به صورت بهینه تخصص دهند(احمدی،۲۸:۱۳۸۴).
مطالعات و شناسایی مناطق محروم و مطالعات توسعه جامع نواحی و مناطق مختلف کشور در طول دهه‌ های اخیر و بعضاً اقدامات اجرایی وسیعی که در این زمینه انجام شده دلیلی بر توجه برنامه ریزان و مجریان، به تعدیل ناپایداری‌های منطقه‌ای در سطح کشور و مناطق مختلف آن است در این میان اگر چه می‌توان گفت که کاهش تدریجی ناپایداری منطقه‌ای یکی از سیاست‌های برنامه‌های عمرانی کشور بوده است و عموماً با تیترهای بزرگ در جراید به عنوان هدف اساسی تلقی می‌شود، ولی عدم موفقیت در این امر برمی‌گردد به اینکه برای مبارزه با هر مساله­های شناخت آن مشکل امری ضروری است. به عبارتی در این گونه برنامه‌ها مشکل شناخت درد است؛ زیرا تا درد دقیقاً شناخته نشود درمان امری باطل و بی‌مفهوم است. باید ابتدا علل نابرابری‌ها مناطق را کاملاً بشناسیم، درجات آن را محاسبه کنیم و بعد درصدد رفع آن برآییم(قره باغیان، ۳۶:۱۳۷۵). دوگانگی­های اقتصادی بین مناطق برای دوره‌های زمانی طولانی آثار مخربی بر کارایی اقتصاد ملی به جای می‌گذارد. به علاوه چنین تفاوت‌هایی ممکن است به لحاظ سیاسی و اجتماعی نیز نتایج نامطلوبی به دنبال داشته باشد از این‌رو، شناسایی مناطق محروم و مطالعات جامع توسعه‌ی استان‌های مختلف کشور جهت تعدیل نابرابری‌های منطقه‌ای در سطح کشور و هر استان یک امر ضروری به شمار می‌آید (نصرالهی و اکبری و حیدری۶۷:۱۳۹۰).
در فرایند برنامه‌ریزی توسعه، شناخت و تبیین سطوح توسعه‌یافتگی نواحی و آگاهی از نقاط قوت و ضعف آن‌ها اهمیت زیادی دارد(رضوانی،۱۴۹:۱۳۸۳) و دستیابی به شناخت علمی از مکان‌های جغرافیای منوط به در اختیار داشتن اطلاعاتی جامع از مکان‌های مورد نظر است .در این راستا فهم تئوری­ها و تکنیک­های برنامه‌ریزی منطقه‌ای و راه­های دستیابی به توسعه منطقه‌ای، به عنوان یک ضرورت در دنیای آکادمیک مطرح گردیده است (کلانتری، ۱۰:۱۳۸۰).
استان فارس به عنوان سومین استان پهناور کشور با دارا بودن ۲۹ شهرستان گوناگون از جنبه‌های بسیاری از جمله گردشگری، صنعت، کشاورزی، اشتغال و …. دارای قابلیت و محدودیت است که چگونگی برخورداری محرومیت‌ها در سطح استان از جنبه‌های مختلف تا کنون به درستی تعیین نشده است. بنابراین پژوهش حاضر سعی دارد تا ضمن استخراج کلیه شاخص‌های مؤثر بر توسعه استان فارس ، به تعیین جایگاه و نقش هر یک از آن‌ها در میزان توسعه یافتگی شهرستان‌های استان فارس بپردازد و از این رهگذر ضمن شناسایی محدودیت ها و قابلیت‌های توسعه هر شهرستان، راهبردهای به منظور کاهش نابرابری‌های منطقه‌ای و ناحیه‌ای ارائه و از این رهگذر گامی در جهت توسعه متوازن و یکپارچه استان برداشته شود .
۱-۳-اهداف تحقیق:
۱-۳-۱-هدف اصلی:
-تحلیل میزان توسعه یافتگی استان فارس
۱-۳-۲-اهداف فرعی:
–تعیین شاخص‌های مهم و مؤثر در توسعه یافتگی استان و شهرستان‌ها
-تعیین نقش شاخص‌های مهم و مؤثر در توسعه یافتگی یکایک شهرستان‌ها
-تحلیل میزان برخورداری و توسعه یافتگی شهرستان‌های استان فارس با یکدیگر
-ارائه راهکارهای مناسب شهر در توسعه هر شهرستان
۱-۴-فرضیه های تحقیق:
-بنظر می رسد توسعه یافتگی محدوده های میانی استان فارس از سایر بخش‌های استان بیشتر است.
-بنظر می رسد مهم ترین نقطه ضعف توسعه یافتگی استان فارس، تمرکز یافتگی و شکل گیری الگوی مرکز –پیرامون است.
۱-۵- کاربرد های متصور از تحقیق :
پژوهش حاضر به دلیل شاخص سازی و وزن دهی به معیارهای مؤثر در توسعه یافتگی شهرستان‌ها، می‌تواند به عنوان الگوی جهت سطح‌بندی شهرستان‌ها، مناطق، و به طور کلی مکآن‌های جغرافیایی در سطح کشور مورد استفاده قرار گیرد و همچنین به دلیل استفاده از مدل های مختلف می‌تواند راهنمایی پژوهشگران و جوامع دانشگاهی محسوب شود. در سطوح استانی و شهرستانی نیز می‌تواند راهگشایی تخصیص منابع و اعتبارات و جهت دهی به توسعه یافتگی شهرستان‌های استان فارس باشد و ضمن شناختن نقاط ضعف پیش روی توسعه شهرستان‌ها و نیز قابلیت‌های آن راهبرد های مناسب هر شهرستان ارائه شود .
۱-۶-مشکلات و محدودیت های تحقیق:
-فقدان اطلاعات و آمار صحیح
-عدم همکاری برخی از مسئولین در ارائه دادن آمار و اطلاعات
فصل دوم

«و لن یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلاً؛ و خداوند هرگز بر( زیان) مؤمنان، برای کافران راهی(برای سلطه) قرار نداده است (نساء/۱۴۱).

این آیه، تشریع حکمی که موجب سلطه کفار بر مسلمانان شود را نفی کرده است. با اثبات این اصل باید گفت این اصل بر اصول و قواعد دیگری که در این رابطه وجود دارد، حاکم بوده و عمل به آنها را در صورت مخالفت با آن ممنوع کرده است. بر خی تشریع این جمله قرآنی را برای قیامت دانسته‌اند؛ در پاسخ می توان گفت: این امر دلیل برآن نمی‌شود که بتوان از عمومیت آیه صرف نظر کرد و به اصطلاح ظهور ظاهر آیه دنیا و آخرت را در بر می‌گیرد و نمی‌توان از آن ظهور دست برداشت (بجنوردی، ۱۳۸۹ق، ج۱، ص۱۵۸).
از طرفی شرافت و عزتی که اسلام برای مسلمانان قایل است ایجاب می‌کند که در احکام و مقررات، چیزی که موجب‌خواری و ذلت آنان شود قرار ندهد. در قرآن مجید آمده است:
« و لله العزه و لرسوله و للمومنین و لکنّ المنافقین لایعلمون؛ عزت از آن خدا و پیامبرش و مومنان است ولی منافقان نمی‌دانند (منافقون/۸).
با این وجود می‌توان گفت که این اصل کلی در اسلام پذیرفته شده است و در تمامی احکام و مقرراتش اعم از سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، نظامی، فرهنگی و در عرصه‌های فردی، خانوادگی، اجتماعی و بین المللی جاری است و کلیه قراردادها و معاهدات مخالف خود را بلا اثر می‌کند. این قاعده در ارتباط با اقلیت های دینی ساکن کشور اسلامی مصادیق زیادی دارد. برای مثال: تولیت کافر بر اوقاف مسلمین، ولایت بر صغار مسلمان، ازدواج دختر مسلمان با کافر،تصدی امر قضاوت، ریاست قوای حاکم همچون ریاست جمهوری، ولایت امر توسط کافر، سلطه بر وسایل ارتباط جمعی برای القای فرهنگ غیر اسلامی و…. می‌تواند از مصادیق این اصل باشد. در تاریخ سیاسی معاصر ایران با استناد به این قاعده، موضوع کاپیتولاسیون و قضاوت کنسولی مورد اعتراض رهبران دینی قرار گرفت؛چرا که سلطه سیاسی غیر مسلمانان بر ایران را به دنبال داشت. همچنین تحریم استعمال توتون و تنباکو توسط میرزای شیرازی به دلیل سلطه اقتصادی انگلیس بر ایران نیز به همین دلیل بوده است. موارد دیگری را نیز می‌توان در تاریخ اسلام یا ایران بر شمرد که همه گویایی حاکمیت این اصل در روابط مسلمانان با غیر مسلمانان و به خصوص دولت‌های غیر مسلمانان می‌باشد (شریعتی، ۱۳۸۶، ص۴۹).
۱-۹-۹-۷- تألیف قلوب
اصل تألیف که برای نخستین بار در قرآن مجید با تعبیر المؤلًفه قلوبهم آمده است نیز همانند اصول دیگر از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و زیر بنای برخی از روابط و مناسب‌های مسلمانان با غیر مسلمانان می‌باشد. تألیف قلوب به معنای ایجاد مهربانی و الفت در دل‌ها است. قرآن مجید یکی از موارد مصرف زکات واجب بر مسلمانان را تألیف قلوب دانسته است.^[۹]
فصل دوم
حقوق مدنی
۲- حقوق مدنی اهل کتاب
لازمه زندگی در جامعه اسلامی تبعیت از قوانین آن جامعه است، تا اقلیت‌های دینی در پناه دولت اسلامی، با آرامش زندگی کنند. حقوق مدنی، شامل روابط مالی و خانوادگی افراد یک جامعه با یکدیگر است (جعفری لنگرودی، بی‌تا، ۸۷). حقوق مدنی روابط اشخاص را تنها از این لحاظ که عضو جامعه هستند تنظیم و توجهی به مشاغل گوناگون ندارد (کاتوزیان، ۱۳۷۶، ص۸۹).
۲-۱- حق حیات
از بدیهی ترین حقوق طبیعی هر انسانی، حق حیات وزندگی است. این امر که هر کس حق دارد زندگی کند،زنده بماندو بدون دلیل موجه به زندگی وی خاتمه داده نشود. موضوعی است که همه ادیان وتمامی عقلای عالم به آن اعتراف دارند.
در قرآن کریم در آیه ۸۴ سوره بقره خداوند از بنی اسرائیل پیمان گرفت که خون یکدیگر را نریزند ودر آیه ۳۲ سوره اسری، اصل اولی حرمت جان همه است. حتی خود فرد نیز اجازه تعرض به جان خویش و به اصطلاح خودکشی را ندارد.
حضرت علی (ع) در نهج البلاغه در نامه ۵۳ به مالک اشتر وی را از ریختن خون به ناحق بر حذر می‌دارد: «به پرهیز از خون ها و ریختن آن به ناروا … پس حکومت خود رابا ریختن خونی حرام نیرومند مکن…. وعذر تو با کشتن نا حق (عمد) نه نزد من و نه نزد خدا فایده ندارد چه اینکه در آن قصاص بدن باشد (نهج البلاغه، نامه ۵۳).
حق حیات نه تنها برای مسلمانان، بلکه برای غیر مسلمانی که در کشور اسلامی زندگی می‌کند وجود دارد ( اقلیت های دینی و اهل ذمه ( اهل کتاب)). در روایات آمده است که حضرت محمد(ص) فرمودند: « من قتل قتلامن اهل الذمه لم یرح رائحه الجنه؛ هر کس اهل ذمه ( ذمی) را بکشد بوی بهشت را استشمام نخواهد کرد ( بیهقی، ۱۳۵۶ق، ج۹، ص۲۰۵).
و نیز فرمودند: « من قتل معاهداً بغیر حق لم یرح رائحه الجنه: هر کس به انسانی که در پناه اسلام است به ناحق بکشد بوی بهشت را استشمام نخواهد کرد. (بیهقی، ۱۳۵۶، ج۹، ص۲۰۵).
استاد محمد تقی جعفری نیز اساسی ترین حقوق هر انسانی را به سه دسته تقسیم می‌کند:
۱- حق حیات ۲- حق کرامت ۳- حق آزادی (جعفری، ۱۳۶۹، ص۳۴۰ ).
وی حق حیات را نخستین حق طبیعی هر انسان می‌داند که در طبیعت او به عنوان یک موجود اجتماعی صاحب عقل، ریشه دارد (جعفری، ۱۳۶۹، ص۳۵۰).
اسلام حق حیات را که از طبیعی ترین حقوق انسانها به شمار می‌رود برای اقلیت های دینی به رسمیت شناخته است و سلب این حق و تعرض به آن را توسط هر فردی ممنوع کرده و مجازاتی برای متعرض مقرر داشته است. به همین دلیل اگر متعرض به این حق از شهروندان مسلمان نیز باشد وی رابه مجازات مقرر محکوم می‌کند ( شریعتی، ۱۳۸۷، صص ۶۵و ۶۶ ).
این مسأله در ماده ۳ اعلامیه جهانی حقوق بشر چنین آمده است: « هر کس حق زندگی، آزادی و امنیت شخصی دارد».
در ماده ۶۰ میثاق بین المللی مدنی سیاسی نیز چنین آمده است: « حق زندگی از حقوق ذاتی شخص انسان است. این حق باید به موجب قانون حمایت بشود. هیچ فردی را نمی توان خود سرانه ( برون مجوز ) از زندگی محروم کرد.
میتوان گفت متن این مواد با روایات اسلامی مطابقت دارد و اسلام ۱۴۰۰ سال پیش چنین قانونی را مقرر داشته است.
قانون اساسی نیز در اصول متعدد به صورت تصریح یا اشاره این حق رابه رسمیت شناخته است.
در اصل ۲۲ قانون اساسی چنین آمده است :« حیثیت، جان، مال، حقوق، مسکن و شغل اشخاص از تعرض مصون است مگر در مواردی که قانون تجویز می‌کند».
۲-۱-۱- دیه اقلیت‌های دینی
مشهور میان فقهای امامیه درباره دیه اهل کتاب (یهود، مسیحی و مجوس) هشتصد (۸۰۰) درهم است، در صورتی که دیه کامله ده هزار (۰۰۰/۱۰) درهم مطابق هزار (۰۰۰/۱) دینار می‌باشد. در میان فقهای عامه اختلاف است، و مجموعاً بر سه قول می‌باشند:
نخست آن که دیه آنان نصف دیه مسلمان است. و این قول، رای مالک و عمر بن عبدالعزیز است.
دوم: یک سوم دیه مسلمان، رای شافعی است. و از عمر بن خطاب و عثمان بن عفان نیز روایت شده است.
سوم: برابر دیه مسلمان، رای ابوحنیفه و ثوری و گروهی دیگر از فقها عامه، و از عبدالله بن مسعود روایت شده است و به عمر وعثمان نیز نسبت داده شده است و گروهی از تابعین نیز بر این قول‌اند (ابن رشد، ج ۲، ص ۴۴۷).
عمده مستند رای نخست، روایتی است که از پیغمبر(ص) نقل کرده‌اند، فرموده باشد:«دیه الکافر علی النصف من دیه المسلم» (مسند احمد، ج ۲، ص ۱۸۰ و ۲۱۵؛ سنن ابی داود، ۱۴۰۸ق، ج ۲، ص ۱۹۴).
ولی ابوحنیفه به عموم آیه تمسک کرده و گفته است:«و ان کان من قوم بینکم و بینهم میثاق لدیه مسلمه الی اهله و تحریر رقبه مومنه»( نساء/ ۹۲) یعنی: اگر مقتول از گروهی باشد که با شما پیمان دارند، همتنند دیگر مقتولین که در صدر آیه آمده باید دیه کامل به ورثه او پرداخت شود. مفسرران درباره این مقتول، اختلاف نظر دارند آیا در صورتی است که مومن باشد یا مطلقا؟ بیشتر مفسران مطلق گرفته‌اند، که ابو حنیفه همین قول را ترجیح داده است. ولی طبق سیاق آیه و در روایات معتبره، مومن بودن وی شرط است. زیرا اساساً آیه از قتل مومن که خطا انجام گرفته سخن می‌گوید؛ و بر فرض اطلاق، قابل تقیید است، و روایت یاد شده دلیل بر این تقیید می‌باشد، مگر آن که ابو حنیفه، روایت را نپذیرفته باشد، چناچه در کلام شافعی یادآور می‌شویم. این شهاب زهری- که از فقهای نامی و معاصر عمربن عبدالعزیز است می‌گوید: دیه یهودی و نصرانی و هر ذمی مانند دیه یک مسلمان است؛ و در عصر پیامبراکرم(ص) و خلفای اربعه همین گونه بوده است تا دوران حکومت معاویه که آن را نصف نمود، و نصف دیگر را می‌گرفت و در بیت المال می‌نهاد.
عمربن عبدالعزیز، آن نصفی را که بیت المال می‌نهاد، به طور کلی اقساط نمود.
زهری می‌گوید: موفق نشدم که به عمربن عبدالعزیز تذکر دهم که دیه، اساساً کامل بوده، و تنها معاویه آن را تنصیف کرده بود.( ابن رشد، ج ۲، ص ۴۴۸).
ابوحنیفه می‌گوید: شافعی، برای نظر خود(ثلث دیه) دلیلی ارائه نکرده جزء آن چه در کتاب «الام» آورده، می‌گوید:«قضی بذالک عمر و عثمان» و این گقتار در کتاب حدیث یافت نشده است.
شافعی در کتاب«الام» از سعیدبن المسیب نقل می‌کند که عمر و عثمان، دیه یهودی و مسیحی را چهار هزار(۰۰۰/۴)درهم و دیه مجوسی هشتصد(۸۰۰)درهم قرار داده‌اند؛ که چهار هزار درهم در آن روز، یک سوم دیه کامل محسوب می‌شده، و روایت نصف دیه را مجهول شمرده است (شافعی، بی‌تا، ج۷، ص۳۴۲).
مالک، دیه یهودی و مسیحی را همانند دیه زن مسلمان شش هزار(۰۰۰/۶)درهم یا پانصد(۵۰۰)دینار، نصف دیه کامل می‌داند و دیه مجوسی را هشتصد(۸۰۰)درهم و احمد بن حنیل، در قتل عمد ذمی دیه کامل و در خطا نصف دیه گفته است (جزیری، ۱۴۰۶، ج۵، ص۳۷۱).
از قدمای فقهای امامیه ابو علی محمد بن احمد معروف به ابن جنید متوفای سال ۳۸۱ گوید: اهل کتاب که تحت ذمه(حمایت) اسلام قرار دارندف و از شرایط ذمه تخلف نورزیده‌اند، دیه هر مرد چهارصد(۴۰۰)دینار یا چهارهزار(۰۰۰/۴) درهم است. ولی اگر اسلام با قهر و غلبه بر آنان مستولی گشته هشتصد (۸۰۰) درهم است.
در این باره به روایت ابوبصیر از امام صادق(ع) استناد جسته که فرموده: «دیه الیهودی و النصرانی اربعه آلاف درهم، و دیه المجوسی ثمانماه درهم» (حرعاملی، ۱۳۹۸ق، ج۲۹، ص۲۲۲) که قسمت اول روایت را بر اهل ذمه حمل کرده، و قسمت اخیر را بر کسانی که سلطه اسلام قهراً بر آنان چیره گشته (علامه حلی، ۱۳۷۱، ج۹، ص۴۴۵).
روایات در این باره مختلف است:
۱- در بسیاری از روایات آمده: «دیه الیهودی و النصرانی و المجوس سواء: ثمانماه درهم».
۲- و در موثقه ابی بصیر آمده: «دیه الیهودی و النصرانی اربعه آلاف اربعه آلاف، و دیه المجوسی ثمانماه درهم».
۳- و در مرسله صدوق: انّ دیه الیهودی و النصرانی و المجوسی اربعه آلاف درهم اربعه آلاف درهم، لانهم (ای المجوس) اهل الکتاب.
۴- در صحیحه ابان بن تغلب از امام صادق(ع) :«قال: دیه الیهودی و النصرانی و المجوسی دیه المسلم» (صدوق، بی‌تا، ج۴، ص۹۱).
صدوق-رحمه الله- اختلاف روایات را، بر اختلاف حالات اهل کتاب- در رابطه با تعهد آنان نسبت به دولت اسلامی – حمل نموده است و بدین سان میان روایات جمع کرده، گوید: در صورتی که میان آنان و دولت اسلامیمعاهده‌ای بسته شده، و شرایطی با آنان مقرر گشته، تا بر عهد خود استوارند و به شرایط عمل می‌کنند، دیه آنان چهار هزار(۰۰۰/۴)درهم است. و در صورتی که زیر پوشش اسلام و در حمایت اسلام قرار گرفته‌اند، دیه آنان همانند دیه یک مسلمان است.
شاهد بر این جمع، صحیحه زراره از امام صادق(ع) است که فرمود: «من اعطاه رسول الله(ص) ذمه فدیه کامله. قال زراره فهولاء ما؟ قال الصادق(ع): وهم من أعطاهم ذمه» (همان، ص۹۲).
هر که را پیامبر اکرم (ص) «زمه» داده است (تحت حمایت دولت اسلامی قرار داده) دیه او دیه کامل است. سپس زراره می‌پرسد: اهل کتاب امروز که در پناه اسلام زندگی می‌کنند چه؟ فرمود: اینان مانند اسلاف خود، تحت الحمایه اسلام قرار دارند، و حکم آنان بر اینان نیز جاری است.
راه جمعی را که مرحوم صدوق پیموده، از نظر فن درست‌تر می کند، زیرا شاهد جمع را از خود روایات به دست آورده است که صحیحه زراره می‌باشد. شاهد جمع دیگری نیز وجود دارد و آن، موثقه سماعه بن مهران از امام صادق(ع) است فرمود: «پیامبر اکرم(ص)- خالد بن ولید را به بحرین گسیل داشت ، و بر دست او خون‌های ریخته شد که می‌بایست دیه آنان را بپردازد. آن‌گاه به پیامبر نوشت که خونبهای یهود و نصاری را هر کدام هشتصد (۸۰۰) درهم پرداختم. ولی خونبهای مجوسی را ندانستم چه اندازه بپردازم، زیرا از شما دستوری نداشتم، پیامبر در جواب نوشت: دیه مجوسی مانند دیگر اهل کتاب است (همان، ص۹۰).
از این رو اهل کتاب در موثقه سماعه مطرح شده‌اند، هنوز همگون با دیگر شهروندان مسلمان، در یک کشور تحت سیطره کامل اسلامی قرار نگرفته‌ بودند. لذا میتوان به دست آورد روایاتی را که دیه ذمی را هشتصد (۸۰۰) درهم دانسته، ناظر به اهل جزیه که طرف مصالحه قرار گرفته‌اند می باشد.
عهد نامه‌ای را که پیامبر(ص) پس از استقرار در مدینه مطهره نوشت، و به منزله اساسنامه حکومت عدل اسلامی شمرده می‌شود، حقوق متبادل میان مهاجرین و انصار و نیز یهودیان ساکن در جوار مدینه را یادآور می‌شود، تمام قبایل عربی و حقوق هر یک را در چهار چوب عدل اسلامی متذکر می‌گردد، و همچنین حقوق متبادل میان یهودیان و مسلمانان همجوار رابیان می‌دارد، جالب آن که تمامی قبائل عرب مسلمان و متعاهد ، و قبائل یهود را یک به یک نام می‌برد، و همگی را با عنوان شهروندان یک مجموعه از حقوق متساوی (له وعلیه) برابر می‌گیرد (ابن هشام، بی‌تا، ج۲، ص۱۴۷).
عهد نامه چنین آغاز می‌گردد:«بسم الله الرحمن الرحیم، هذا کتابٌ من محمد و النبی (ص) بین المومنین و المسلمین من قریش و یثرب و من تبعهم فلحق بهم و جاهد معهم، انهم امه واحده من دون الناس…
این نامه‌ای است از پیامبر(ص) میان مسلمانان، قریش و مردم مدینه و هر که از پیروان آنان باشد و به آنان به پیوندد و همگام با آنان مبارزه کند.
«و انه من تبعنا من یهود فان له النصر و الاسوه غیر مظلومین و لا متناظرین علیهم …» (هر که از یهودیان از این عهد نامه پیروی کند[به ان ملتزم گردد] این حق را دارد که مورد حمایت و نصرت مسلمانان قرار گیرد، و همانند آنان پیشگام باشد ، و هرگز ستمی بر او نشود و جلوی هر گونه زورگویی علیه او گرفته شود).