۲- تعیین امتیاز معیار کارکنان در سازمان مورد مطالعه و مقایسه آن با وضع مطلوب
۳- تعیین امتیاز معیار راهبردها و خطی مشی در سازمان مورد مطالعه و مقایسه آن با وضع مطلوب
۴- تعیین امتیاز معیارمنابع و شرکاء در سازمان مورد مطالعه و مقایسه آن با وضع مطلوب
۵-تعیین امتیاز معیار فرآیندها در سازمان مورد مطالعه و مقایسه آن با وضع مطلوب
۶- تعیین امتیاز معیارنتایج کارکنان در سازمان مورد مطالعه و مقایسه آن با وضع مطلوب
۷- تعیین امتیاز معیارنتایج مشتریان در سازمان مورد مطالعه و مقایسه آن با وضع مطلوب
۸- تعیین امتیاز معیارنتایج جامعه در سازمان مورد مطالعه و مقایسه آن با وضع مطلوب
۹- تعیین امتیاز معیارنتایج کلیدی در سازمان مورد مطالعه و مقایسه آن با وضع مطلوب
۱-۶ فرضیه های تحقیق
فرضیه های این تحقیق بر اساس اهداف تعیین شده در تحقیق بشرح زیر است:
بین عامل رهبری شعب بانک تجارت استان گیلان در وضع موجود و وضع مطلوب تفاوت
معنی داری وجود دارد.
بین عامل کارکنان شعب بانک تجارت استان گیلان در وضع موجود و وضع مطلوب تفاوت
معنی داری وجود دارد.
بین عامل راهبردها و خطی مشی شعب بانک تجارت استان گیلان در وضع موجود و وضع مطلوب تفاوت معنی داری وجود دارد.
بین عامل منابع و شرکاء شعب بانک تجارت استان گیلان در وضع موجود و وضع مطلوب تفاوت
معنی داری وجود دارد.
بین عامل فرآیندهای شعب بانک تجارت استان گیلان در وضع موجود و وضع مطلوب تفاوت
معنی داری وجود دارد.
بین عامل نتایج کارکنان شعب بانک تجارت استان گیلان در وضع موجود و وضع مطلوب تفاوت
معنی داری وجود دارد.
بین عامل نتایج مشتریان شعب بانک تجارت استان گیلان در وضع موجود و وضع مطلوب تفاوت
معنی داری وجود دارد.
بین عامل نتایج جامعه شعب بانک تجارت استان گیلان در وضع موجود و وضع مطلوب تفاوت
معنی داری وجود دارد.
بین عامل نتایج کلیدی عملکرد شعب بانک تجارت استان گیلان در وضع موجود و وضع مطلوب تفاوت معنی داری وجود دارد.
۱-۷ تعاریف متغیّرهای اصلی تحقیق
۱-۷-۱ تعاریف مفهومی متغیّرهای اصلی تحقیق
مدلﺗﻌﺎﻟﯽﺳﺎزﻣﺎﻧﯽEFQM
این ﻣﺪل یک ﻣﺪلﻏﯿﺮﺗﺠﻮﯾﺰی اﺳﺖ و ﻧﻪ ﻣﻌﯿﺎر دارد ﮐﻪﭘﻨﺞ ﻣﻌﯿﺎر اول، ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪﺳﺎزﻫﺎ و چهار معیار دیگر نتایج هستند. معیارهای توانمند سازها بیان کننده نوع فعّالیّت ها می باشند و معیارهای نتایج مشخّص کننده ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎﯾﯽﻫﺴﺘﻨﺪﮐﻪﺳﺎزﻣﺎن ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺎ اﺟﺮای ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪﺳﺎزﻫﺎ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ دﺳﺖ ﯾﺎﺑﺪ.
رﻫﺒﺮی^[۷]: در اینجا مشخّص می گردد که رهبران سازمان چگونه امکان توسعه و دستیابی به مأموریّت و چشم انداز را فراهم می سازند و چگونه ارزشها (برای موفّقیّت دراز مدت سازمان) تدوین و محقّق می گردند و رهبران سازمان چگونه در توسعه و اجرای سیستم مدیریتی سازمان مشارکت می نمایند.

ﺧﻂﻣﺸﯽ و اﺳﺘﺮاﺗﮋی^[۸]: در اﯾﻨﺠﺎ ﻣﺸﺨّﺺ ﻣﯽﮔﺮدد ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺳﺎزﻣﺎن، ﻣأﻣﻮرﯾّﺖ و ﭼﺸﻢ اﻧﺪازﺧﻮد را از ﻃﺮﯾﻖﯾﮏ اﺳﺘﺮاﺗﮋی ﺷﻔّﺎف ﺑﺎ در ﻧﻈﺮﮔﺮﻓﺘﻦ ﻣﻨﺎﻓﻊ ذینفعان ﺳﺎزﻣﺎن ﻣﺤﻘّﻖ ﻣﯽﺳﺎزد و ﭼﮕﻮﻧﻪ اﯾﻦ اﺳﺘﺮاﺗﮋی از ﻃﺮﯾﻖﺧﻂﻣﺸﯽ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎ، اﻫﺪاف، ﻣﻘﺎﺻﺪ و ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎ مورد پشتیبانی قرار می گیرد.
ﮐﺎرﮐﻨﺎن^[۹]: در اﯾﻨﺠﺎ ﻣﺸﺨّﺺ ﻣﯽﮔﺮدد ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺳﺎزﻣﺎن، داﻧﺶ و ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽﻫﺎی ﻣﻨﺎﺑﻊ اﻧﺴﺎﻧﯽﺧﻮد را ﺑﻄﻮر اﻧﻔﺮادی،ﺗﯿﻤﯽ و در ﺳﻄﺢﺳﺎزﻣﺎن ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﮐﺮده،ﺗﻮﺳﻌﻪ داده و ﻣﻮرد ﺑﻬﺮهﺑﺮداری ﻗﺮارﻣﯽ دﻫﺪ وآنها را بگونه ای برنامه ریزی می نماید که خط مشی و استراتژی سازمان و اجرای موثر فرایندها مورد پشتیبانی ﻗﺮارﮔﯿﺮﻧﺪ.
ﻣﺸﺎرﮐﺖﻫﺎ و ﻣﻨﺎﺑﻊ۱: در اﯾﻨﺠﺎﻣﺸﺨّﺺﻣﯽﮔﺮددﮐﻪﭼﮕﻮﻧﻪﺳﺎزﻣﺎن،ﺷﺮﮐﺎءﺧﺎرﺟﯽ و ﻣﻨﺎﺑﻊ داﺧﻠﯽﺧﻮد را ﻣﺪﯾﺮﯾﺖﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪﺗﺎ از ﺧﻂ مشی و اﺳﺘﺮاﺗﮋیﺳﺎزﻣﺎن و اﺟﺮایﻣﺆﺛّﺮﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎیﺳﺎزﻣﺎنﺣﻤﺎﯾﺖﮔﺮدد.
ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎ۲ : در اﯾﻨﺠﺎ ﻣﺸﺨّﺺ ﻣﯽﮔﺮدد ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺳﺎزﻣﺎن ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎ را ﻃﺮّاﺣﯽ و ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻧﻤﻮده و ﺑﻬﺒﻮد ﻣﯽدﻫﺪ ﺗﺎ از خط مشی و استراتژی سازمان حمایت گردد و ضمن جلب رضایت کامل برای مشتریان و دیگر ذینفعان به طور روزافزون برای آنها ارزش ایجاد نماید.
ﻧﺘﺎﯾﺞﻣﺸﺘﺮﯾﺎن۳: در اﯾﻨﺠﺎ ﻣﺸﺨّﺺ ﻣﯽﮔﺮدد که سازمان در ارتباط با مشتریان بیرونی خود چه نتایجی به دست می آورد.
نتایج منابع انسانی۴: در اینجا مشخّص می گردد که سازمان در ارتباط با منابع انسانی خود چه نتایجی به دست می آورد.
ﻧﺘﺎﯾﺞﺟﺎﻣﻌﻪ۵: دراﯾﻨﺠﺎ ﻣﺸﺨّﺺ ﻣﯽﮔﺮدد ﮐﻪ سازمان در ارتباط با جامعه ی محلّی، ملّی و بین المللی چه نتایجی بدست می آورد.
ﻧﺘﺎﯾﺞﮐﻠﯿﺪیﻋﻤﻠﮑﺮد۶: در اینجا مشخّص می گردد که سازمان در ارتباط با عملکرد برنامه ریزی شده خود چه نتایجی به دست می آورد (آیدین۷، ۲۰۰۹).
۱-۷-۲ تعاریف عملیّاتی متغیّرهای اصلی تحقیق
- مدل تعالی سازمانی:همانگونه که گفته شد منظور از مدل تعالی سازمانی در این تحقیق مدل تعالی سازمانی اروپایی۱ است که مجموعه ای
از روش ها و ابزارهایی که به منظور ارزیابی سازمان وهمچنین مدلی جهت حرکت تعالی سازمانی مورد استفاده قرار می گیرد. این مدل از دو حوزه توانمند سازها با پنج معیار رهبری (منطبق با سوالات ۵-۱ پرسشنامه تحقیق)، معیار ﺧﻂﻣﺸﯽ و اﺳﺘﺮاﺗﮋی (منطبق با سوالات ۹-۶ پرسشنامه تحقیق)، معیار منابع انسانی (منطبق با سوالات ۱۴-۱۰ پرسشنامه تحقیق)، معیار ﺷﺮاﮐﺖﻫﺎ و ﻣﻨﺎﺑﻊ (منطبق با سوالات۱۹-۱۵ پرسشنامه تحقیق)، معیار فرایند (منطبق با سوالات ۲۶-۲۰ پرسشنامه تحقیق) و حوزه نتایج با چهار معیار نتایج مشتریان (منطبق با سوالات ۳۵-۲۷ پرسشنامه تحقیق)، معیار نتایج منابع انسانی (منطبق با سوالات ۴۰-۳۶ پرسشنامه تحقیق)، معیار نتایج جامعه (منطبق با سوالات ۴۳-۴۱ پرسشنامه تحقیق)، معیار نتایج کلیدی عملکرد (منطبق با سوالات ۵۰-۴۴ پرسشنامه تحقیق) می باشد.
معیار ۱ : رهبری
رهبران متعالی، آرمان و مأموریّت را ایجاد و دستیابی به آنها را تسهیل می‌کنند. آنها ارزش ها و سیستم‌های مورد نیاز برای موفّقیّت پایدار سازمان را ایجاد کرده و از طریق اعمال و رفتار خود آنها را به اجرا در می‌آورند.
الف: رهبران، مأموریت، آرمان، ارزش‌ها و اخلاق را ایجاد کرده و خود الگوی فرهنگ تعالی در سازمان هستند.
ب: رهبران برای اطمینان از ایجاد و استقرار سیستم‌های مدیریت و بهبود مستمر آنها، شخصاً مشارکت می‌کنند.
ج: رهبران تحولات سازمانی را شناسایی و از آن حمایت می‌کنند.
د: رهبران، فرهنگ تعالی را بین کارکنان سازمان تقویت می‌کنند.
ه: رهبران با مشتریان، شرکای تجاری و نمایندگان جامعه در تعامل هستند.(توکلی،بهشتی پور،۱۳۹۰،۱۶۳)
معیار ٢ : خط مشی و استراتژی
سازمان‌های متعالی مأموریّت و آرمان خود را از طریق ایجاد استراتژی متمرکز بر منافع ذینفعان و با در نظر گرفتن بازار و بخشی که در آن فعّالیّت می‌کنند پیاده می‌نمایند. خط مشی، برنامه، اهداف و فرآیندها به منظور تحقّق استراتژی ایجاد و جاری می‌شوند.
الف: خط مشی و استراتژی مبتنی بر نیازها و انتظارات حال و آینده ذینفعان است.

A
شکل ۴-۱۸- مقایسه میانگین مربوط به اثر موقعیت قلمه (A) و غلظت IBA (پی‎پی‎ام) (B) بر وزن خشک ریشه قلمه‎های شیشه‎شور (در هر قلمه)
حداقل یک حرف مشابه نشان دهنده عدم اختلاف معنی‌دار در سطح ۵ درصد بر اساس آزمون دانکن می‌باشد.

۴-۴- اثرات موقعیت قلمه و غلظت هورمون ایندول بوتریک اسید بر ریشه‎زایی قلمه‎های ختمی درختی

۴-۴-۱- درصد ریشه‎زایی

نتایج تجزیه واریانس مربوط به صفت درصد ریشه‎زایی نشان داد که اثرات موقعیت قلمه، غلظت هورمون و اثر متقابل آنها در سطح ۱ درصد معنی‎دار بود (جدول ۴-۷). نتایج مقایسه میانگین اثر موقعیت قلمه بر درصد ریشه‎زایی نشان داد که بیشترین و کمترین میزان این صفت به ترتیب در قلمه‎های تحتانی و انتهایی (۰۰/۱۰۰ و ۵۸/۸۰ درصد) مشاهده شد (شکل۴-۱۹-A). درصد ریشه‎زایی با افزایش غلظت هورمون‎ IBA افزایش یافت به طوری که بیشترین درصد ریشه‎زایی در غلظت‎ ۴۰۰۰ پی‎پی‎ام IBA (33/98 درصد) حاصل شد و کمترین میزان این صفت نیز از تیمار شاهد (۷۸/۸۹ درصد) به دست آمد (شکل۴-۱۹-B). مقایسه میانگین اثر متقابل موقعیت قلمه و غلظت هورمون نشان داد که در هر سه موقعیت قلمه، با افزایش غلظت هورمون IBA، میزان این صفت نیز افزایش نشان داد، به طوری که بیشترین درصد ریشه‎زایی در تمامی غلظت‎ها در قلمه‎ی تحتانی (۰۰/۱۰۰ درصد) و کمترین آن در قلمه‎ی انتهایی و غلظت ۱۰۰۰ پی‎پی‎ام هورمون IBA (33/69 درصد) به دست آمد (جدول ۴-۸). ریشه‎زایی قلمه فرایند پیچیده‎ای است و همان گونه که بیان گردید مجموعه‎ای از عوامل درونی و محیطی در موفقیت یا عدم موفقیت آن نقش اساسی دارند. به نظر می‎رسد تیمار با اکسین‎ها باعث تسریع و شتاب در انتقال مواد غذایی از بخش‎های بالایی قلمه به قسمت‎های پایین قلمه می‎شود و به دلیل افزایش یافتن فعالیت آنزیم‎ها، هیدرولیز کربوهیدرات‎ها افزایش یافته و باعث مهیا ساختن انرژی کافی برای فعالیت سلول‎ها در محل ریشه‎زایی می‎گردد و بدین گونه ریشه‎زایی تحریک و تسریع می‎شود (Arya et al, 1994).

سهم اشتغال زنان در صنایع غیر صادراتی

۲.۷

۱۰.۳

۶.۰

در سال ۱۳۷۳ سهم اشتغال زنان در صنایع صادراتی ۵/۶ درصد و در صنایع غیر‏صادراتی ۷/۲ درصد بوده است که به این معناست که صنایع صادراتی با شدت بیشتری از زنان استفاده ‏کرده است. در سال ۱۳۸۵ این رابطه معکوس گردیده و سهم اشتغال زنان در صنایع غیرصادراتی بیشتر شده است. اگر میانگین سهم اشتغال زنان را برای کل دوره مورد بررسی محاسبه نماییم مشخص می‏شود که میانگین سهم اشتغال زنان در صنایع صادراتی ۵/۷ درصد و در صنایع غیرصادراتی ۶

درصد است، یعنی به‏طور متوسط صنایع صادراتی با شدت بیشتری از نیروی کار زن استفاده می‏کنند.
در ادامه به بررسی این مطلب می‏پردازیم که چند درصد زنان در صنایع صادراتی مشغول به کار هستند. برای بررسی این مطلب از تعداد شاغلان زن در صنایع صادراتی به کل تعداد شاغلان زن استفاده می‏کنیم. نتایج محاسبات نشان می‏دهد در سال ۱۳۷۳ حدود ۶/۷۰ درصد و در سال ۱۳۸۵ حدود ۶/۹۷ درصد زنان ۱۳۸۵ در صنایع صادراتی مشغول به کار هستند. گفتنی است، برای مردان این ارقام به‏ترتیب ۳/۶۹ و ۸/۹۷ درصد بوده است.
جدول ۴-۶- درصد مردان و زنان شاغل در سال‏های ۱۳۸۵-۱۳۷۳

درصد شاغلان در سال ۱۳۷۳ در صنایع صادراتی

درصد شاغلان در سال ۱۳۸۵ در صنایع صادراتی

مردان

زنان

مردان

زنان

۶۹.۳

۷۰.۶

۹۷.۸

۹۷.۶

در ادامه بحث به منظور پاسخ به این سوال که آیا صنایع صادراتی کاربر است یا سرمایه‏بر، به بررسی شاخص بهره‏وری نیروی کار در صنایع صادراتی و غیرصادراتی می‏پردازیم. جدول(۴-۷) میزان بهره‏وری در صنایع صادراتی و غیر‏صادراتی را نشان می‏دهد.
جدول۴-۷- میزان بهره‏وری نیروی کار در صنایع صادراتی و غیرصادراتی (میلیون ریال به نفر)

میانگین دوره(۸۵-۱۳۷۳)

سال۱۳۸۵

سال ۱۳۷۳

فعالیت

۱.۷

۱.۴۹

۱.۶۴

بهره‏وری نیروی کار در صنایع صادراتی

۱.۵

۲.۱

۰.۸۴

بهره‏وری نیروی کار در صنایع غیرصادراتی

بهره‏وری نیروی کار در صنایع صادراتی عبارتست از نسبت مجموع ارزش‏افزوده صنایع صادراتی به مجموع اشتغال صنایع صادراتی. برای صنایع غیرصادراتی نیز به همین ترتیب محاسبه شده است. با توجه به ارتباط مستقیم شاخص بهره‏وری نیروی کار با سرمایه سرانه، انتظار می‏رود با فرض ثابت بودن سایر عوامل، صنایعی که بهره‏وری کار آن‏ها بالاتر است، سرمایه‏برتر باشند. میزان بهره‏وری نیروی کار در سال ۱۳۷۳ برای صنایع صادراتی ۶۴/۱و برای صنایع غیرصادراتی ۸۴/۰بوده است، که حاکی از سرمایه‏بری صنایع صادراتی است. در سال ۱۳۸۵، بهره‏وری نیروی کار در صنایع صادراتی ۴۹/۱ و در صنایع غیرصادراتی ۱/۲ است که بیانگر آن است که صنایع صادراتی به طور عمده کاربرند. در کل دوره مورد بررسی، متوسط بهره‏وری نیروی کار در صنایع صادراتی ۷/۱ و در صنایع غیرصادراتی ۵/۱ بوده است که بیانگر آن است که صنایع صادراتی بطور متوسط سرمایه‏بر هستند. نکته دیگر آن‏که کاهش بهره‏وری نیروی کار در صنایع صادراتی در دوره ۸۵-۱۳۷۳ به‏دلیل اضافه شدن صنایع کاربر به صنایع صادراتی طی دوره مورد بررسی است که باعث شده متوسط بهره‏وری کل صنایع صادراتی کاهش یابد. از منظر دیگر، افزایش تعداد صنـایع صادراتی در فعالیت‏های مختلف به معنای گستـرش تجـارت درون‏صنعت در دوره ۱۳۸۵-۱۳۷۳ است.
۴-۳- بررسی وضعیت دستمزد نسبی زنان در کارگاه‏های صنعتی

برای هر کس که ارتباطی با خدا و سر و کاری با دعا دارد، تأثیرات خارق‌العاده و معجزات دعا، در ردیف بدیهیات و مشاهدات روزمره است. اگرچه برای بی‌دینان و ناباوران، باورنکردنی و محال است؛ ولی کمتر سال و ماه و حتی هفته و روزی است که مسلمین و بالاخص شیعیان آثار و برکات دعا را احساس نکنند، بویژه پاکان، نیکان، پرهیزگاران و عارفان بیش از سایرین آثار حیرت‌انگیز دعا را مشاهده می‌کنند. در اماکن مشرفه، مسجدالحرام، حرم مطهر امامان (علیم السلام)، مسجد جمکران، مسجد سهله، حرم امام خمینی رحمت‌الله‌علیه، در جلسات مذهبی دعا، آثار شگفت‌انگیزی مشهود می‌گردد و در آستان مقدس ثامن‌الحجج علی بن موسی الرضا u و بارگاه منور خواهر مکرمه‌اش حضرت معصومه (سلام‌الله‌علیها) مکرر شفا یافتن بیماران صعب‌العلاج که کور مادرزاد و فلج مادرزاد نیز در میان آنها بوده است در اثر دعا و توسل دیده شده است. آثار ارزشمند دعا و توسل در روزها و شب‌های قدر، یازده ذیقعده، … و هنگام تلاوت قرآن، اثرات دعا بسیار واضح است. اگر در اسلام، جز وظیفه و تکلیف دعا، چیز دیگری نبود و مسلمانان آن را با شروط و آدابش انجام می‌دادند برای تأمین سعادت دنیا و آخرتشان کافی بود، چون مبدأ تمام خیرات، برکات، نیت‌ها و سعادت‌ها، خداوند می‌باشد. دعا بزرگترین عامل جلب فیض از خداوند است. لطف و کرم پروردگار با نیایش و راز و نیاز به حال بنده می‌رسد. به خاطر این که اهمیت و ارزش فوق‌العاده دعا بهتر، روشن گردد، به عنوان نمونه برخی از فواید نیایش و تضرع به درگاه الهی متذکر می‌شود:

آثار اصلی، آثار فرعی؛
آثار اصلی؛
عبادت خدا و یا همان کمال انسان در پرتو عبادت خدا (بزرگ‌ترین ثمره دعا)،شناخت خدا یا همان کسب معرفت ،خوف از خدا، اجتناب از معصیت ،امید و اطمینان.به عنوان نمونه مورد اول توضیح داده می‌شود:برخی تصور کرده‌اند که اثر تربیتی دعا فقط از جهت تلقین به نفس است؛ یعنی وقتی انسان مطالب خوبی را به زبان می‌آورد به خودش تلقین می‌کند که باید این چنین باشد به طور مثال با خواندن دعای مکارم الاخلاق به نفس تلقین می‌شود که باید اخلاق خود را اصلاح کند، صفات خوب کسب کند و از صفات بد اجتناب ورزد. اینان اثر تربیتی دعا را فقط در همین جنبه می‌دانند و دعاهایی را که فاقد این جنبه باشد، دعاهای استعماری قلمداد می‌کنند.
این تصور ناشی از کوته‌بینی وشناخت ناقص نسبت به معارف اسلامی است. بزرگترین اثر دعا حقیقت عبادی است که در آن نهفته است همان که موجب تکامل معنوی انسان و انسانیت او می‌شود. البته ممکن است در بعضی از دعاها آثار تلقین به نفس و نظایر آن نیز وجود داشته باشد. اما این آثار مانند حرکت آرواره‌ها به هنگام غذا خوردن است که در عین کار‌جویدن غذا را انجام می‌دهند، خود نیز ورزش می‌کند و از این جهت تقویت می‌شوند. این ورزش را نمی‌توان فایده‌ی حقیقی غذاخوردن است که در عین آنکه کارجویدن غذا را انجام می‌دهد، خود نیز ورزش می‌کنند و از این جهت تقویت می‌شوند این ورزش را نمی‌توان فایده‌ی حقیقی غذاخوردن دانست فایده حقیقی غذاخوردن تأمین مواد لازم برای بدن است.
فایده‌ی حقیقی دعا نیز توجه به خدا و بندگی اوست.این‌گونه آثار که گاهی بر بعضی از دعاها مترتب می‌شود. فواید بسیار ناچیزی است که در مقابل فایده‌ی اصلی چیزی به حساب نمی‌آید. کمال انسان در این است که فقر خود را نسبت به خدا درک کند و به این حقیقت اعتراف کند.
زمانی که انسان نسبت به این واقعیت اعتراف نکند، فقر خود را به درستی نشناسد به کمال انسانی نائل نمی‌شود. یکی از چیزهایی که موجب می‌شود انسان به این معرفت نزدیک گردد یا معرفت او کامل شود، دعاست، دعا خود عبادت و تنها راه تکامل انسان نیز معین است.
بنابراین، دعا یکی از راه های تکامل انسان است.
آثار فرعی
آثار فردی ،آثار اجتماعی ،آثار دنیوی، آثار اخروی
آثار فردی
آثار فردی عبارتند از: حفظ پرورش سجایای اخلاقی ، پاکی و پاکیزگی، خود سازی، تلقین نفس، طغیان نفس یا اجتناب از معصیت، موفق به توبه و استغفار، انقطاع از غیر حق، کسب اخلاق خدایی ، نجات از نفاق، طرد شیطان به وسیله دعا، نورانی شدن دل، حیلت و شفای دل، کلید دوستی و انس با خدا، بهترین غذای روح، پرورش عواطف، ایجاد معنویت و عرفان و آرامش روانی.
به عنوان نمونه مورد اول توضیح داده می‌شود: اگر ایمان به خدا در جامعه و در درون خود وجود نداشته باشد، به طور کلی نمی‌توان بنیان محکمی برای ساختمان سجایای اخلاقی بنیان نهاد و ارائه نمود. چرا که وقتی در دنیا، ماده‌ی کر و کور، حاکم و همه‌کاره‌ی جهان باشد، ارائه هرگونه نظام اخلاقی، نه تنها وجهی ندارد، بلکه ضمانت اجرایی هم نمی‌تواند داشته باشد. البته با فشار تبلیغات و وضع قوانین و قوای مسلح می‌توان چند صباحی مردم را به اموری وادار کرد و نام آن را قوانین اخلاقی یا رعایت آنها گذاشت ولی وقتی پای تبلیغات و فریب یا زور به میان آمد، معلوم است که نام آن را هر چیز دیگری، غیر از اخلاق می‌توان گذاشت.
بنابراین، اصل طرح نظام اخلاقی، بدون پشتوانه‌ی ایمان و معنویت کاری است عبث و با وجود ایمان و طرح نظام اخلاقی بر اساس آن نیز، خطر پایان نیافته است و ضمانت اجرایی آن، در فرد و جامعه، کامل نمی‌باشد. درست است که بهترین ضامن اجرایی مسائل اخلاقی، ایمان درونی و قلبی افراد است، ولی همان طور که اشاره شد، این ایمان (ابتدایی) با گناه یا به تعبیری با مخالفت نظام اخلاقی، منافاتی ندارد. برای راه حل این مسأله، درست است که باید قوانین کیفری و دادگاه وجود داشته باشد، ولی همان طور که در جوامع مختلف دیده می‌شود، این اقدامات نمی‌تواند ضامن اجرایی کامل باشد. آنچه که می‌تواند در همه حال و شرایط، مؤثر باشد و انسان را از خطا و گناه نجات بخشد و در صورت ارتکاب، خرد را، به پشیمانی و در صورت امکان، جبران آن وادارد، تقویت ایمان بوسیله‌ی ذکر و یاد خدا است. اگر انسان به این مرحله رسید، همه‌ی سجایای اخلاقی، نه تنها بر بنیانی محکم، استوار است، بلکه به بهترین وجه اجرا می‌گردد.
آثار اجتماعی؛
آثار اجتماعی عبارتند از: از بین بردن خودخواهی، تشویق به فعالیت، دفع بلا، باعث تحکیم باور به نبوت، امامت لزوم رهبری معصومین (علیهم السلام) و ایجاد امید در جامعه بشری و تقویت روحیه احساس مسئولیت نسبت به جامعه.
به عنوان نمونه مورد اول بررسی می‌شود: برای استجابت دعا بهتر آن است که انسان برای دیگران دعا کند سپس برای خود، چنانکه امام صادق u می‌فرمایند: «هر کس چهل مؤمن را قبل از خود دعا کند، دعایش مستجاب می‌شود.»
آثار اخروی؛
آثار اخروی شامل سه مورد می‌شود: نجات از دوزخ، محبوبیت نزد خدا، به‌دست آوردن منزلت نزد خدا.
که برای مثال نجات از دوزخ را بیان می‌کنیم: رسول اکرم e می‌فرمایند: «در قیامت امر می‌شود، عده‌ای را به جهنم ببرند. خداوند به مالک جهنم می‌فرمایند: به آتش بگو پاهایشان را نسوزاند چون که به مسجد می‌رفتند. صورتشان را نسوزاند به خاطر وضو گرفتنشان و دست‌هایشان را نسوزاند چون هنگام دعا دست‌ها را بالا می‌گرفتند.»
آثار دنیوی؛
آثار دنیوی را می‌توان در این سه مورد خلاصه کرد: اثر دعا در حل مشکلات، شفای دردها، جلب روزی.
برای آشنایی بهتر اثر دعا در حل مشکلات را عنوان می‌کنیم: خداوند متعال در قرآن کریم در مورد حل مشکلات و شکستن بن‌بست‌ها به وسیله دعا و نیایش می‌فرمایند: « کسی که اجابت می‌کند دعای شخص مضطر را و برطرف می‌کند از او رنج و بدی را.»
آری در آن هنگام که تمام درهای عالم اسباب به روی آدم بسته می‌شود و کارد به استخوانش می‌رسد و از هر نظر درمانده و مضطر می‌گردد تنها کسی که می‌تواند قفل مشکلات را بگشاید و بن‌بست‌ها را برطرف سازد و نور امید را در دل‌ها بپاشد و درهای رحمت را به روی انسان‌های درمانده بگشاید، تنها ذات پاک اوست از آنجا این واقعیت به عنوان یک احساس فطری در درون همه انسان‌ها وجود دارد، بت‌پرستان نیز به هنگامی که در میان امواج خروشان دریا گرفتار می‌شوند، تمام معبودهای خود را فراموش کرده، دست به دعا برمی‌دارند.

منابع

• • قرآن مجید.

• • صحیفه سجادیه، ترجمه محسن غرویان وعبد الجواد ابراهیمی ،انتشارات الهادی ،چاپ پنجم ، ۱۳۷۹ش .

• • نهج البلاغه، ترجمه محمّد دشتی ،انتشارات مشهورچاپ چهارم ،۱۳۸۰ش .

۱-عبد الکریم،المستفاد من قصص القرآن للدعوه ،بیروت ،مؤسسه الرساله ،۱۴۱۷ق،۱۹۹۷م جلد ۱.
۲-کلینی محمّد بن یعقوب ، اصول کافی ،انتشارات دار الکتاب اسلامیه ، تهران ،۱۳۶۵ش ، جلد ,۱ ۲ .
۳-مجلسی محمّد باقر ،بحارالانوار،دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق،جلد ۹۰ ,۹۱,۹۳,۶۱.
۴-نوریها حسنعلی ، پرورش در پرتو نیایش،انتشارات دارالفکر ،چاپ اوّل، ۱۳۷۲ش .
۵-نجفی خمینی محمّد جواد ،تفسیر آسان ،انتشارات اسلامیه ،چاپ اوّل ، تهران ،۱۳۹۸ق،جلد ۱,۸.
۶-قریشی سید علی اکبر ،تفسیر احسن الحدیث ،انتشارات بعثت ،چاپ سوّم ،تهران ،۱۳۹۸ق ،جلد۱,۸ .
۷-طباطبایی سیدمحمّد حسین ،تفسیر المیزان ،دارالکتاب اسلامیه ،تهران ،۱۳۹۷ق،جلد ۲,۷,۱۷,۱۱,۱۲,۶ .
۸-شاه عبد العظیمی حسین بن احمد حسینی ،تفسیر اثنا عشری،انتشارات میقات ،چاپ اوّل ،تهران ۱۳۶۳ش،جلد ۶ .
۹-جوادی آملی ،تفسیر تسنیم ،انتشارات اسراء،چاپ اوّل ،۱۳۸۲ش ،جلد ۵.
۱۰-بروجردی سید محمد ابراهیم ،تفسیر جامع ،انتشارات صدر ،تهران ،چاپ ششم ، ۱۳۶۰ش،جلد ۶ .
۱۱-علامه طبرسی ، تفسیر جوامع الجامع ،ترجمه علی عبد الحمیدی ،انتشارات پژوهش های اسلامی ،چاپ دوّم ،۱۳۸۵ش ،جلد ۵.
۱۲-فیض کاشانی محسن ، تفسیر صافی ،انتشارات صدر ،چاپ دوّم ، تهران ،۱۴۱۵ق،جلد ۱ .
۱۳- عاملی ابراهیم ،تفسیر عاملی ،انتشارات صدوق ،تهران ،۱۳۶۰ش،جلد ۷ .
۱۴-مغنیه محمد جواد ، تفسیر کاشف ، انتشارات دار الکتاب اسلامیه،چاپ اول ،تهران، ۱۴۲۴ق جلد۳.
۱۵-امین سیده نصرت ،تفسیر مخزن العرفان ،انتشارات نهضت زنان ، ۱۳۶۰ ش جلد۲,۹,۱۱.
۱۶-علامه طبرسی ، تفسیر مجمع البیان ،ترجمه دکتر میر باقری ،انتشارات فراهانی ،۱۳۵۰ش جلد۵,۱۵ .
۱۷-غیوری سید علی ،تفسیر مبین ،انتشارات دار اسلامیه ،چاپ اول ، ۱۳۵۸ش جلد۴.
۱۸-مکارم شیرازی ناصر ،تفسیر نمونه ، انتشارات دار الکتاب اسلامیه ،۱۳۵۸ش جلد۱,۱۳.
۱۹-قرائتی محسن ، تفسیر نور، انتشارات مرکز فرهنگی درس هایی از قرآن ،چاپ پنجم ، ۱۳۸۳ش جلد۱ .
۲۰-قائنی مهدی،دعا از منظر دانشمندان، انتشارات دارالفکر،چاپ اوّل ،۱۳۶۳ش.
۲۱-مدرسی سیدمحمّد تقی ،دعا پرواز روح وراه زندگی ،ترجمه مصطفی کمال نژاد ، انتشارات مطلع فجر،چاپ اوّل، ۱۳۷۰ش .
۲۲-اسدی گرمارودی اسدالله، راز ورمز نیایش ، انتشارات سبحان ،چاپ دوّم ،۱۳۷۴ش .
۲۳ - باقی عبدالعلی ، راز ونیاز وسوز وگداز ، انتشارات جلالی ،چاپ اوّل ،۱۳۶۲ش .
۲۴-حسن زاده آملی حسن ،رساله نور علی نور در ذاکر ومذکور،انتشارات تبلیغ ،تهران، ۱۳۷۱ش .
۲۵-میر شاه جعفری سید ابراهیم ،رهیافتی به نظام تربیتی اسلام ،انتشارات دانشگاه شیراز ،بی جا ،بی تا .
۲۶-مجلسی محمد تقی ، روضه المتقین ،انتشارات حوزه علمیه قم ،۱۳۹۹ق،جلد ۱ .
۲۷-قمی شیخ عباس ، سفینه البحار و مدینه الحکم والاثار ، انتشارات فراهانی ،جلد ۱ .