۴

محصول PCR

۱

آب مقطر

۴

پرایمر (فوروارد یا ریورس)

۱

حجم نهایی

۱۰

* کیت توالی­یابی شامل بافر PCR، dNTP برچسب دار و آنزیم تک پلیمراز است.
شکل ۲-۱۱ دستگاه ABI3100 برای توالی یابی محصولات PCR و آنالیز ژنتیکی

شکل ۲-۱۲ نمونه ­ای از کروماتوگرام نمونه­های توالی­یابی شده در این آزمایش
پس از انجام مراحل فوق و آزمون کارآئی پرایمرها در تعداد محدودی ژنوتیپ، اطمینان حاصل گردید که پرایمرهای طراحی شده در این مطالعه (برای دو ژن CBL4 و vHKT1) از قابلیت بالایی برای بررسی تنوع تک نوکلئوتیدی در بقیه ژنوتیپ­ها نیز برخوردارند. نتایج مرحله اول آزمایش در مقیاس کوچک علاوه بر نشان دادن قابلیت بالای پرایمرها، کارائی و دقت بسیار زیاد روش توالی­یابی در مقایسه با روش­های رایج دیگر برای مطالعه پلی­مورفیسم تک نوکلئوتیدی را نیز نشان داده است. ضمن آنکه با بهره گرفتن از این روش و بهره­مندی از ابزار و تکنولوژی­های قوی توالی­یابی در حال حاضر در زمان و هزینه مورد نیاز برای چنین مطالعاتی نیز صرفه جوئی می­گردد. بنابراین، کلیه نمونه­های گیاهی (۹۶ ژنوتیپ) در این آزمایش با روش توالی­یابی مورد بررسی و آنالیز ژنتیکی قرار گرفتند.
۲-۱۱ آنالیز ژنتیکی داده ­های توالی­یابی
آنالیز داده ­های توالی­یابی با بهره گرفتن از نرم­افزارهای CodonCodeAligner، DNASTAR و HaploSNPer انجام گرفته است. از نرم­افزارهای DNASTAR و CodonCodeAligner برای ترکیب توالی­ها و یافتن انواع موتاسیون­های تک نوکلئوتیدی، رسم درخت فیلوژنی و نقشه­های هضم آنزیمی استفاده گردید (Kapustin et al., 2008). جستجو و تشخیص گروه ­های هاپلوتیپی به کمک نرم­افزار HaploSNPer انجام گرفت.
فصل سوم- نتایج و بحث
تشخیص و تعیین تعداد، انواع و محل وقوع موتاسیون­های نوکلئوتیدی در دو ژن مورد مطالعه در این تحقیق (HKT1 و CBL4) به کمک آنالیز نتایج توالی­یابی قطعات تکثیری این ژن­ها انجام گرفته است. این آنالیز به دو شکل صورت گرفته است. در حالت اول، توالی نوکلئوتیدی چهار قطعه هم پوشان حاصل از تکثیر چهار پرایمر از هر ژن در هر ژنوتیپ به کمک نرم افزار CodonCode Aligner با یکدیگر ترکیب شده و یک قطعه ترکیبی^[۷] که شامل توالی کامل بخش بیان شده این ژن بود، به دست آمد. پس از آن، این قطعات ترکیبی در ۹۶ ژنوتیپ مورد مطالعه با توالی بیان شده ژن در رقم شاهد که از آن برای طراحی پرایمر استفاده گردید مقایسه شدند. این مقایسه نیز به کمک نرم افزار CodonCode Aligner انجام گرفته است. در حالت دوم، توالی نوکلئوتیدی قطعه تکثیر شده توسط هر پرایمر در ۹۶ ژنوتیپ آزمایشی همراه با قطعه مربوط در شاهد به کمک نرم افزار فوق با یکدیگر مقایسه گردیدند. این نرم افزار با مقایسه توالی نوکلئوتیدی ژنوتیپ­های مختلف و شاهد، انواع موتاسیون­­ها شامل حذف و اضافه نوکلئوتیدی، جابجائی­های نوکلئوتیدی، همچنین هموزیگوت و یا هتروزیگوت بودن موتاسیون و محل وقوع آن­ها را مشخص نموده است.
۳- ۱ آنالیز قطعه کامل ژن HKT1
توالی ژنومی قطعه مورد نظر ژن HKT1، که به عنوان یکی از ژن­های متحمل به شوری در این مطالعه مورد بررسی قرار گرفته است، به طول bp 1925 بوده که قسمت بیان شده آن (بخش رنگی) به طول bp 1540 و به صورت یک کانتیگ یکپارچه از مناطق اگزونی می­باشد (شکل ۳- ۱). قطعه ژنومی کامل بیان شده ژن HKT در کلیه ژنوتیپ­های آزمایشی تکثیر شده و سپس توالی­یابی گردید و به کمک نرم افزار CodonCode Aligner با شاهد مقایسه شده است. نتایج این آنالیز در جدول ۳- ۱ ارائه گردیده است. در این جدول، تعداد کل بازها (نوکلئوتیدها)ی متعلق به قطعه ژنی مورد نظر در ۹۶ ژنوتیپ آزمایشی ۲۲۴۲۵۸ باز گزارش شده است که با مقایسه آن­ها با یکدیگر مشخص گردید ۴۰۲۱ باز از آن نسبت به شاهد تغییر یافته و موتانت شده ­اند. این تعداد تغییرات در ۱۵۷۵ مکان ژنی اتفاق افتاده است. با مقایسه تعداد بازهای موتانت و تعداد مکان­های ژنی که در آن موتاسیون رخ داده می­توان نتیجه گیری نمود که در یک مکان ژنی، بیش از یک نوع موتاسیون در ژنوتیپ­های مختلف به وقوع پیوسته است. مطابق نتایج جدول فوق در ۱۶۷ مورد، وقوع موتاسیون­ موجب قرار گیری دو نوکلئوتید متفاوت در مجاورت هم گردیده که اصطلاحاً گفته می­ شود موتاسیون نوع هتروزیگوس اتفاق افتاده است. در ۲۵۵۴ مورد، عکس حالت قبل رخ داده و قرارگیری دو نوکلئوتید مشابه در مجاورت یکدیگر موجب ایجاد موتاسیون نوع هموزیگوس شده است. تعداد ۳۵۵ موتاسیون از مجموع ۲۵۵۴ موتاسیون هموزیگوس در منطقه کد کننده ژن قرار گرفته است.
۱ tcgcactcat atatagcacc atgggttggg tgaaaagatt ttaccaagat ttcatccata
۶۱ tcaagctgca tagcttttgc cgtatcagta gatatgttgt cgattcaata gcttttgtct
۱۲۱ atcgatttgt tgcattgcat gttcacccct tctggatcca actgtcctac ttccttgcca
۱۸۱ ttgctatact tggttcagtc ctcttgatgt cgctgaaacc aagcaacccc gacttcagcc
۲۴۱ ctccttacat tgacatgtta ttcttgtcaa cttctgctct aacagtttct ggcctcagca
۳۰۱ ccatcacgat ggaggacctc tcaagcgctc aaattgtggt cttgacactg ctcatgcttg
۳۶۱ taggagggga gatctttgtt tcactcttag ggctcatgct tagagtgaac catcaagaca
۴۲۱ tgccagatct tccaagagtg aagatcagct cagttcctgt cgagcttgaa gagatagact
۴۸۱ tggccaacag catggcactc tctgatgagt cacagcttga agaagcaact catgcaatta
۵۴۱ cacccaagaa atgtacaggg ttgaagagga gtaggtctgt caagtgctta ggatatgtgg
۶۰۱ tctttgggta ctttgccgtg atccatatct tgggctttct gctggttttt ctgtatataa
۶۶۱ ctcgtgtgcc aactgcaagt gcaccactca acaagaaagg gatcaacatt gtgctcttct
۷۲۱ cattatcggt taccgtcgcc tccattgcaa atggaggact cgtgccgacg aatgagaaca
۷۸۱ tggtcatctt ctcaaagaat tcaggcctct tgctgctgct cagtggtcag attttggcag
۸۴۱ gcaacttatt gttccctctc ttccttaggt tactggtatg gttcctgggg aggctcacaa
۹۰۱ aggtgaagga gctgcggctc atgatcaaga atccagagga agtgcatttt ggtaatctgc
۹۶۱ ttcctaggtt gccgactgtg tttctctcct cgacagccat tggccttgta gcagctgggg
۱۰۲۱ tcacaatgtt ctccgctgtt gattggaatt cttccgtgtt tgatggcctc agctcttatc
۱۰۸۱ agaaggctgt caatgcattc ttcatggtgg tgaatgcaag gcactcaggg gagaattcca
۱۱۴۱ tcgactgctc actcatgtca cccgccatta tagtactatt cattgtcatg atgtatttgc

با توجه به جدول فوق میزان ALP در گروه تحت تیمار با عصاره کرفس در دوزهای mg/kg/cc 400و۶۰۰، کاهش معنی داری در سطح (۰۵/۰P≤) و (۰۱/۰P≤) نسبت به گروه شاهد داشته است به حدی که این کاهش به حد گروه کنترل رسیده است.تجویز عصاره هیدروالکلی گیاه کرفس در دوز mg/kg/cc200 بر میزان غلظت آنزیم ALP در سطح (۰۵/۰P≤) در مقایسه با گروه شاهد دارای اختلاف معنی داری نمی باشد.
نمودار ۳-۶- نتایج مربوط به میانگین غلظت آلکالین فسفاتاز در گروه های آزمایشی
داده ها به صورت S.E±Mean نشان داده شده است. در نمودار فوق کاهش معنی داری در غلظت آنزیم آلکالن فسفاتاز در گروه های تجربی ۲و ۳ نسبت به گروه شاهد وجود دارد. به طوری که * نشان دهنده تفاوت معنی دار در سطح (۰۵/۰P≤) و ** نشان دهنده تفاوت معنی دار در سطح (۰۱/۰P≤) می باشد.
۳-۴- نتایج مربوط به غلظت آلبومین در گروه های آزمایشی
ابتدا با بهره گرفتن از آزمون Independent-sample T- Test میانگین غلظت آلبومین را در گروه کنترل و شاهد به صورت دو به دو مقایسه می کنیم، مقایسه نتایج آزمون آماری مربوط به میزان فعالیت آلبومین نشان دهنده این است که میزان پروتئین فوق در گروه تتراکلریدکربن کاهش معنی داری در سطح ۰۱/۰ P≤ نسبت به گروه کنترل دارد(جدول و نمودار۳-۷). حال با بهره گرفتن از آزمون پارامتری ANOVA و post hoc دانکن اختلاف معنی دار، مابین گروه شاهد و دیگر گروه ها را بررسی می کنیم(جدول و نمودار۳-۸) بنابراین نتایج نشان می دهد که با تزریق تتراکلریدکربن مقدار آلبومین کاهش یافته است و با تجویز عصاره هیدروالکلی گیاه کرفس با دوز های mg/kg/cc 200، ۴۰۰ و ۶۰۰ مقدار آلبومین به ترتیب در سطح(۰۱/۰P≤) افزایش یافته و به مقدار آن به گروه کنترل نزدیک شده است.

جدول ۳-۷ مقایسه میانگین غلظت آلبومین در گروه کنترل و شاهد

نتایج نشان دهنده کاهش معنی دار غلظت آلبومین در گروه شاهد نسبت به گروه کنترل در سطح (۰۱/۰P≤) می باشد.
نمودار ۳-۷- نتایج مربوط به میانگین غلظت آلبومین در گروه کنترل و شاهد
داده ها به صورت S.E±Mean نشان داده شده است. ** در گروه شاهد نشان دهنده کاهش معنی دار در سطح (۰۱/۰P≤) نسبت به گروه کنترل می باشد.
جدول ۳-۸- مقایسه اثر تزریق درون صفاقی (I.P) تتراکلریدکربن و عصاره هیدروالکلی گیاه کرفس با مقادیر مختلف بر میزان آلبومین

۳-۱۱: ارتباط بین روش آنالیز هوموتوپی و روش تجزیه آدومین
۱-۳: مقدمه
روش آنالیز هوموتوپی^[۷] در سال ۱۹۹۲ توسط لیائو^۲ معرفی شده است که جهت حل چند معادله دیفرانسیل معمولی، جزئی،و یا انواع دیگر معادلات تابعی مورد استفاده قرار گرفت. به منظور کارایی بیشتر روش آنالیز هوموتوپی اصلاحاتی توسط لیائو و سایر ریاضی­دان­ها انجام شده است تا توانایی روش را برای حل معادلات دیفرانسیل و معادلات تابعی دیگر بیشتر سازد. با معرفی این روش توسط لیائو برتری­های این روش نسبت به روش­های پیشین از جمله آدومین و­ آشفتگی کلاسیک نمایان شد. از مزیت­های این روش قا­بل کنترل بودن ناحیه همگرایی است که مهم­ترین مزیت این روش در مقایسه با دیگر روش­ها است. روش آشفتگی در حل برخی معادلات دیفرانسیل جزئی ناتوان است. زیرا در این روش به یک مقدار اولیه احتیاج داریم. اگر نتوانیم جوابی انتخاب کنیم که شرایط مرزی و اولیه را ارضاء کند­، و یا حتی جواب اولیه انتخابی جوابی متناسب با جواب دقیق مساله نباشد، این روش همگرا نمی­ شود . [۱۵-۸]

۳-۲ : فضای توپولوژیک
روش­های­ آنالیز هوموتوپی و آشفتگی هوموتوپی^۳ بر اساس هوموتوپی، که مفهومی در توپولوژی است، تعریف شده ­اند.
برای معرفی این روش­ها ابتدا برخی تعاریف و قضایا را برای مفهوم هوموتوپی بیان می­کنیم.
تعریف :۱-۲-۳
یک توپولوژی روی مجموعه ­ای مانند X عبارت است از خانواده­ای مانند از زیر مجموعه­های X که در شرایط زیر صدق می­ کنند

1. 1. و Xمتعلق به هستند،

1. 1. اجتماع هر تعداد از اعضای ، عضوی از است،

1. 1. اشتراک هر تعداد متناهی از اعضای ، متعلق به است.

۲-۲-۳: تعریف
فرض کنید توپولوژی تعریف شده روی مجموعه Xباشد­. در­ این­صورت زوج مرتب را یک فضای توپولوژیک^[۸] می­نامند.
۳-۲-۳ تعریف
فرض کنید Xیک فضای دلخواه باشد. تابع پیوسته X h:[a,b]را یک مسیر می­نامیم و h(a) و h(b) را به ترتیب ابتدا و انتهای مسیر می­­گویند. ­گویند h این دو نقطه را به هم وصل می­ کند.
۳-۳: هوموتوپی
۱-۳-۳ : تعریف
فرض کنید :[۰,۱]=Iمسیرهایی درباشندکه. در این­صورت را هوموتوپ می­نامند هر­گاه نگاشت پیوسته­ای مانندI F:I وجود داشته باشد به­گونه ­ای که
و
F را یک هوموتوپی بینf و gمی­نامند وf و gرا هوموتوپ می­نامیم و آن را با نماد f g نشان می­دهیم. حال اگر قرار دهیم برای ، در این­صورت
بنابراین خانواده­ای از مسیر­هاست که f را روی g می­نگارد. به صورت معادل _{t∈ I}{ F_t} یک هوموتوپی نامیده می­ شود.
:۲-۳-۳تعریف
فرض کنیددو مسیر ­باشند که . در این­­­صورت ضرب دو مسیر به صورت زیر تعریف می­ شود.
بنابر­این .
۳-۳-۳: تعریف
فرض کنید :نگاشت­های پیوسته­ای باشند. گوییم هوموتوپ است، هر­گاه نگاشت پیوسته­ای مانند
وجود داشته باشد که برای هر متعلق به X ، داشته باشیم
.
۴-۳-۳: لم (لم چسب)
اگر A و Bزیر مجموعه­های بسته­­ای ازX باشند به­قسمی­که ، ، و توابعی پیوسته باشند. در این­صورت اگر برای هر x در A داشته باشیم، . آن­گاه می­توانیم را برای به­دست آوردن نگاشت پیوسته: به­کار گیریم. تابع h با ضابطه زیر پیوسته خواهد بود.
=
۵-۳-۳ : قضیه
هوموتوپی یک رابطه هم ارزی است.
یاد­آوری می­کنیم که یک رابطه را، رابطه هم ارزی گوییم هرگاه بازتابی، متقارن، و متعدی باشد.
برهان:

1. 1. ۱. رابطه بازتابی:

بازتابی بودن هوموتوپی واضح است ( ، زیرا کافی است قرار دهیم که همان هوموتوپی مورد نظر است.

2. 2. ۲. رابطه تقارنی:

فرض کنیم و یک هوموتوپی باشد که را روی می­نگارد. حال قرار می­دهیم

۲- استقلال نهادهای سیاسی؛ که به معنای پذیرش همه گروه های اجتماهی در کنار هم است که باعث ایجاد مشروعیت در جامعه می گردد.
۳- انعطلاف پذیری نهادهای سیاسی؛ که به معنای انطباق نهادها با مقتضیات تغییرات روزمره و حفظ کارکردها است.
۴- انسجام نهادهای سیاسی؛ که به معنای چگونگی انسجام و هماهنگی درونی نهادهای سیاسی است.
در سطح خرد تحرک اجتماعی و ارتقاء جایگاه منزلتی افراد در جامعه بر میزان مشارکت سیاسی افراد تاثیر دارد. بدین صورت که در فرایند نوسازی و افزایش زمینه های تحرک اجتماعی، فرد منزوی و تنها در چنین جوامعی که با افزایش قدرت دولت و معمولا با توسعه اقتصادی همراه است بیشتر احساس ضعف و بی قدرتی می کند. بنابراین اگر با تحرک و افزایش جایگاه منزلتی همراه باشد به نوبه خود احساس توانائی و نگرش های معطوف به توانایی تاثیر نهادن بر تصمیم گیری های اجتماعی را ایجاد می کند. این عوامل ذهنی در مجموع می تواند مشوق مشارکت در سیاست و فعالیت اجتماعی باشد. در این حالت منزلت اجتماعی بالاتر و احساس توانایی موثر بودن از نظرسیاسی به عنوان متغیرهای میانی مشارکت اجتماعی و سیاسی است، در نتیجه تاثیر این تحرک اجتماعی بر میزان مشارکت سیاسی به ویژه در نزد نخبگان که از تحرک اجتماعی بالائی برخوردار هستند خواهد افزود. بطور خلاصه تاثیر توسعه اقتصادی بر منزلت اجتماعی بالاتر و بدنبال آن افزایش مشارکت اجتماعی و سیاسی را به صورت مدل زیر می توان ترسیم کرد.

شکل شماره (۲-۳): توسعه اقتصادی بر منزلت اجتماعی
بنابراین از دیدگاه هانتینگتون ( و نلسون) از میان متغیرهای منزلتی متغییرهای میزان سواد و تحصیلات و دانش تخصصی فرد بیشترین تاثیر را بر مشارکت سیاسی افراد دارد، و در سطح و مرتبه بعدی، مجاری سازمانی یعنی عضویت و مشارکت فعال در انواع گروه ها و سازمانهای اجتماعی مانند اتحادیه های شغلی و صنفی، گروه های مدافع علایق خاص و غیره هستند که احتمال مشارکت در فعالیت اجتماعی و سیاسی را بیشتر می کند (هانتینگتون، ۱۳۷۵: ۸۱). این عوامل در جوامعی که فرصت تحرک فردی در آنها محدودتر است، اهمیت بیشتری خواهد داشت. زیرا به اعتقاد هانتینگتون فرد برای رسیدن به وضع اجتماعی و اقتصادی مطلوب و بالا به عنوان آخرین راه حل، به فعالیت در سازمانهای اجتماعی یا احزاب سیاسی و در مجموع مشارکت سیاسی بالاتری دست می زند. اما به طور کلی دخالت در فعالیت سازمانها و نهادهای سیاسی در تبیین تفاوت سطوح مشارکت سیاسی از منزلت اجتماعی- اقتصادی مهمتر است. هانتیگتون با بررسی داده های مطالعات آلموند و وربا درباره کشورهای مکزیک، ایتالیا، آلمان، انگستان و ایالات متحده در کتاب فرهنگ مدنی به این نتیجه میرسد که « در حالی که منزلت اقتصادی و اجتماعی ۱۰ درصد واریانس در مشارکت سیاسی را توضیح می دهند، دخالت در فعالیتهای سازمانها تقریبا ۲۵ درصد واریانس مشارکت را تبیین می کند. (هانتینگتون، ۸۳). هانتینگتون این عناصر فوق الذکر را به عنوان مؤلفه های اساسی موثر بر مشارکت سیاسی معرفی می کند. هانتینگتون معتقد است هنگامیکه نهادمندی سیاسی به وقوع پیوسته باشد (اولا)، و نیز فرصت تحرک اجتماعی در جامعه وجود داشته باشد‌ (ثانیا)، به ایجاد ثبات و استواری سیاسی در جامعه منجر خواهد شد. این استواری به معنای هماهنگی دگرگونیهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی درون جامعه است که تعادل میان ساختار را برقرار می کند، و جامعه در فرایند نوسازی خود دچار عدم هماهنگی نمی گردد، و هیچگونه بی نظمی به وقوع نمی پیوندد. این شرایط ایده آل هانتینگتون برای جامعه در حال نوسازی است.
نگرش کلی هانتینگتون (و نلسون) این است که فرایند توسعه اقتصادی و اجتماعی از طریق دو مجرا می تواند سرانجام به گسترش مشارکت سیاسی و اجتماعی بینجامد؛ یکی مجرای تحرک اجتماعی^[۴۰] است. به این معنی که کسب منزلت های بالاتر اجتماعی به نوبه خود در فرد احساس توانایی و نگرش معطوف به توانایی تأثیر نهادن بر تصمیم گیریهای دستگاه های عمومی را ایجاد می کند و این عوامل ذهنی در مجموع می تواند مشوق مشارکت در سیاست و فعالیت اجتماعی باشد. در این حالت منزلت اجتماعی بالاتر و احساس توانایی و مؤثر بودن از نظر سیاسی به عنوان متغیرهای میانی مشوق مشارکت اجتماعی و سیاسی محسوب می شود ( رضایی، ۱۳۷۵: ۵۵). به نظر این نویسنده از میان متغیرهای منزلتی ، میزان سواد و تحصیلات فرد تأثیر بیشتری به مشارکت سیاسی دارد . دوم مجرای سازمانی یعنی عضویت و مشارکت فعال در انواع گروه ها و سازمان های اجتماعی ( اتحادیه های شغلی و صنعتی ، گروه های مدافع ، علایق خاص و … ) است . که احتمال مشارکت در فعالیت اجتماعی و سیاسی را بیشتر میکند. این عامل در جوامعی که فرصت های تحرک نمودن در آنها محدودتر است . اهمیت بیشتری دارد . زیرا فرد برای رسیدن به وضع اقتصادی و اجتماعی بهتر ، به عنوان آخرین راه حل ، به فعالیت در سازمانهای اجتماعی یا احزاب سیاسی می پردازد . اما به طور کلی دخالت در فعالیت سازمان ها در تعیین تفاوت سطوح مشارکت سیاسی از منزلت اجتماعی ـ اقتصادی مهمتر است ( مقدس جعفری ، ۱۳۸۱ : ۱۶۴ ).
در داخل جامعه، سطوح مشارکت سیاسی با پایگاه اقتصادی- اجتماعی افراد متفاوت می شود. آنهایی که سواد و درآمد بیشتری دارند و دارای منزلت بالاتری هستند نسبت به آنهایی که فقیر، بی سواد، و دارای مشاغل با منزلت پایین تری می باشند مشارکت بیشتری دارند. توسعه اقتصادی باعث افزایش نقش های با منزلت بالاتر در یک جامعه می شود. این عوامل شدیداً با یکدیگر مرتبط می باشند. اما مطالعات نشان می دهد که هر کدام از عوامل نامبرده تأثیر مستقلی در جوامع مختلف بر روی مشارکت سیاسی دارند (Huntington and Domingvez ,1975 , 34).
همچنین مشارکت اقتصادی- اجتماعی و آگاهی گروهی فرد باعث افزایش رشد سازمان می شود . در بیشتر کشورها افراد با آموزش، درآمد و منزلت شغلی بالاتر نسبت به افرادی که در این موارد در سطح پایین تری قرار می گیرند، بیشتر تمایل دارند تا در سازمان ها دخالت یا فعالیت نمایند. در کشورهای مختلف در پیوستگی بین پایگاه اجتماعی و دخالت سازمانی تفاوت های اساسی وجود دارد . آگاهی گروهی و یا طبقه ای ممکن است سطح بالایی از دخالت سازمانی و مشارکت سیاسی را ایجاد کند
توسعه اقتصادی باعث می شود تا فرصت های تحرک اقتصادی اجتماعی فرد، هم به صورت افقی و هم به صورت عمودی گسترش یابد . اما احتمال وجود دارد که تحرک اجتماعی فرد موجب کاهش مشارکت سیاسی او شود. اینها ممکن است در برخی موارد جانشینی برای مشارکت سیاسی او باشند. واقعیت این است که اگر در ارزیابی مشارکت سیاسی متغیر آموزش و شغل کنترل شوند ، میزان مشارکت سیاسی شهروندان کلاً بیشتر از میزان مشارکت سیاسی روستائیان نیست. اما معمولا این گونه بیان می شود که ممکن است خصیصه هایی در محیط شهری باشد که باعث مشارکت سیاسی پایین تری می شوند . علیرغم اینکه فرض می شود که در محیط شهر محرکهای شدیدی چون رسانه ها و تماس های بین شخصی برای مشارکت وجود دارد، اما فرصت های گسترده تر برای تحرک اقتصادی و اجتماعی ، مشارکت سیاسی را در دراز مدت افزایش خواهد داد . در حالیکه معمولاً در کوتاه مدت باعث کاهش آن می شود. توسعه اقتصادی ممکن است فشارها و محرکهای مهمی را برای شرکت افراد در سیاست ایجاد کند ، اما همچنین ممکن است وجود مولفه های دیگری بوسیله فراهم کردن فرصت های درخواستی بیشتر باعث کاهش انگیزه افراد برای مشارکت در سیاست شده و در مجموع باعث شود تا افراد در عرصه های دیگری مشارکت کنند ( فیروز حاجیان، ۱۳۸۱ : ۳۹ ).
هانتینگتون و نلسون گزینه های زیر را برای بهبود اوضاع فردی در جوامع در حال توسعه در نظر گرفته اند: ۱ـ اقدام فردی غیر سیاسی نظیر مهاجرت، پیدا کردن شغل بهتر و تحصیلات. ۲ـ اقدام فردی سیاسی مانند تماس با مقامات اداری و دولتی، ایجاد روابط با صاحبان قدرت. ۳ـ اقدام جمعی غیر سیاسی مانند گروه های خودیاری و تعاون. ۴ـ اقدام جمعی بعنوان آخرین راه (Huntingto and Nelson,1976 :163 ).
مدل کلی فرایند چگونگی مشارکت سیاسی از دید هانتینگتون را می توان به صورت زیر ترسیم کرد.
شکل شماره (۲-۴): مدل کلی هانتینگتون و نلسون
همچنین می توان روابط متغیر های موثر در مشارکت سیاسی را از دید هانتینگتون به صورت زیر ترسیم کرد.
شکل شماره (۲-۵) روابط متغیر های موثر در مشارکت سیاسی را از دید هانتینگتون
همانگونه که ملاحظه می گردد هانتینگتون عوامل موثر در مشارکت سیاسی را تواماً در سطح فردی و اجتماعی می بیند اما اصالت را با عوامل در سطح اجتماعی می نگرد.
۲-۶ نظریه های مشارکت سیاسی بر اساس معیار های تحلیل
دسته بندی دوم ، نظریه ها و دیدگاه های پیرامون مشارکت سیاسی که براساس زمینه ها و مضامینی که پیرامون آن این نظریه ها شکل گرفته اند و همچنین براساس معیارهای سطح تحلیل، دسته بندی کرد. در واقع این دسته بندی صورت دیگری از همان دسته بندی قبلی ( یا همان سطح تحلیل ) است . با این تفاوت که در اینجا معیار ها بیشتر مد نظر است. .در اینجا می توان نظریه های ارائه شده را بر اساس سطح تحلیل به سه دسته تقسیم کرد. ۱- نظریه های روانشناختی ۲- نظریه های اجتماعی - اقتصادی و ۳- نظریه های ساختار گرایی.
۲-۶-۱ نظریه های روانشناختی مشارکت سیاسی
در دیدگاه روان شناختی مشارکت، بر عوامل روانی و درونی افراد تأکید دارد. از این منظر، متغیرهای درونی، همان تفاوت های منشی در سائقه ها و ظرفیت هایی است که سبب می شوند افراد از حیث آمادگی برای عکس العمل های گوناگون در برابر محرک های سیاسی – اجتماعی و یا ترغیب مشارکت در مسایل اجتماعی، متفاوت باشند. اندیشمندانی که در بررسی عوامل مرتبط با فعالیت های مشارکتی افراد، عوامل درونی را ذکر کرده اند، ساخت سائقی و انگیزشی را تعیین کننده رفتار اجتماعی – اقتصادی و سیاسی آن ها دانسته اند (معین فر، ۱۳۸۴: ۴۵).
در دیدگاه روان شناختی مشارکت بر سه عامل انگیزه، سائقه و ویژگی های شخصیتی به عنوان عامل تعیین کننده نگرش ها و ایستارهای فردی در مبادرت به فعالیت های اجتماعی، تأکید می شود. از این نظر، در بررسی فعالیت های جمعی و مشارکتی افراد، باید به میزان احساس تعلق او به جامعه، اعتماد به نفس، خلاقیت، استعدادهای فردی و انگیزه های مختلف توجه کرد. از جمله انگیزه هایی که در این دیدگاه بر آن تأکید شده است، انگیزه های مذهبی، انگیزه پیشرفت، انگیزه شایستگی، انگیزه قدرت، انگیزه کار و .. هستند (عرفانی، ۱۳۸۳: ۴۵). دانشمندان روانشناس و یا روانشناس اجتماعی، برای تبیین مشارکت سیاسی نظریه هایی ارائه نموده اند. «در این نظریات ویژگی های مختلف روانی افراد عامل تعیین کننده میزان مشارکت افراد درفعالیت های سیاسی تلقی می شود. بدین معنی که افراد انسانی ویژگی های شخصیتی و روانی مختلفی دارند که برخی از آنها، افراد را مستعد و علاقمند به مشارکت سیاسی می کند و برخی دیگر آنها را از مشارکت سیاسی منفعل و منصرف می گرداند. مثلاً در طبقه بندی یونگ افراد برون گرا یعنی کسانی که به بیرون از خود و مقبولیت عام اهمیت می دهند از افراد درونگرا یعنی کسانی که رو به سوی دنیای درون خود داشته و به بیرون و عقاید دیگران چندان توجهی نمی کنند بیشتر به مشارکت سیاسی علاقه دارند» (دوورژه، ۱۳۶۹: ۲۱۷ به نقل از پناهی، ۱۳۸۶، : ۲۶) در این قسمت دو مورد از نظریه های مهم روانشناخی به طور خلاصه مورد بررسی قرار می گیرند.
۲-۶-۱-۱نظریه اثر بخشی سیاسی ( دال )
نظریه اثر بخشی سیاسی یکی ازنظریات روانشناختی است. اثر بخشی سیاسی نگرشی است که در اثر آن فرد احساس می کند با مشارکت سیاسی خود بر فرآیندهای سیاسی اثر گذاشته و بر آنها کنترل و نظارت می کند و می تواند از این طریق به ارضای نیازهای خود بپردازد. رابرت دال درباره اثر بخشی سیاسی می نویسد: افراد وقتی تصور کنند آن چه انجام می دهند اثر قابل توجهی بر نتایج سیاسی نخواهد گذاشت کمتر در امور سیاسی درگیر می شوند. به طوری که می توان گفت، هر چه احساس اثر بخشی سیاسی فردی کمتر باشد مشارکت سیاسی او کمتر خواهد بود. وی این احساس را «اعتماد به نفس سیاسی» نیز می نامد و اظهار می دارد که این قضاوت درباره عدم کارآیی سیاسی فرد، چه واقع بینانه باشد و چه نباشد، به شهروندان این را القا می کند که مسئولان توجهی به افرادی مانند آنها ندارند و آنها نمی توانند در فرایند سیاسی اثر بگذارند.
به نظر رابرت دال احتمال مشارکت سیاسی افراد وقتی افزایش می یابد که فرد ارزش زیادی به پاداش حاصله از مشارکت قائل باشد فرد تصور کند که مشارکت سیاسی نتیجه بخش تر از سایر فعالیت هاست فرد و مطمئن باشد که می تواند در تصمیمات سیاسی اثر بگذارد فرد معتقد باشد که اگر او مشارکت نکند وضعیت چندان رضایت بخش نخواهد بود فرد تصور کند که دانش و مهارت کافی برای مشارکت در موضوع مربوط دارد و فرد موانع مهمی در پرداختن به فعالیت سیاسی مورد نظر در پیش روی خود نبیند در غیر این صورت احساس بی تفاوتی سیاسی کرده و از مشارکت سیاسی خودداری خواهد کرد.
او در کتاب دیگری این نظریه را تحت عنوان «اطمینان سیاسی» مورد بحث قرار داده و اظهار می کند: کسانی که اطمینان نسبی دارند به اینکه می توانند در فرایند تصمیم گیری سیاسی اثر بگذارند، بیشتر احتمال می رود که در امور سیاسی مشارکت کنند تا کسانی که چنین احتمالی نمی دهند. وی اضافه می کند:
به نظر می رسد احساس اطمینان بر توانایی اثر گذاری در مسئولان حکومتی یک نگرش عام، نافذ، و پایدار در یک فرد است. بعضی افراد خوش بینی مداومی را به صحنه سیاسی می آورند که علیرغم شکست ها از بین نمی رود. سایرین به طور غیر قابل علاجی بد بین هستند. یکی از ویژگی های برجسته فعالان سیاسی اعتماد نسبتاً بالای آنها به این است که آن چه آنها عمل می کنند اهمیت دارد، در مقابل، شهروندان غیر فعال بیشتر متمایل اند که در اثر بخشی خود شک کنند. شهروندی که گرایش به این احساس دارد که افرادی مانند او در امور حکومت محلی، حرفی برای گفتن ندارند یا که تنها راه اعلام نظر، دادن رای است، یا اینکه امور سیاسی و حکومتی به قدری پیچیده هستند که او نمی تواند بفهمد که چه می گذرد، یا اینکه مسئولان عموماً توجهی نمی کنند به آن چه او فکر می کند در مقایسه با کسی که مخالف او فکر می کند احتمال خیلی کمی دارد که در امور سیاسی مشارکت کند ( Dahl, 1974: 286-287 به نقل از پناهی، ۱۳۸۶: ۲۷).
معمولاً افرادی احساس اطمینان سیاسی بالا می کنند که در فعالیت های سیاسی قبلی خود به موفقیت هایی دست یافته اند. به عبارت دیگر موفقیت در مشارکت های سیاسی قبلی احساس اطمینان سیاسی را افزایش داده و تثبیت می کند. دال معتقد است در عین اینکه احساس اطمینان سیاسی مشارکت سیاسی افراد را بالا می برد، رابطه این احساس با مشارکت سیاسی یک طرفه نیست. «شهروندی که دارای احساس اثربخشی سیاسی بالایی است احتمال دارد بیشتر از شهروندی که به اثر گذاری خود در مسئولان سیاسی بدبین است در امور سیاسی مشارکت کند. مشارکت هم به نوبه خود اطمینان سیاسی را تقویت می کند.
همان طور که می بینیم، دال دو مفهوم اثر بخشی سیاسی و اطمینان سیاسی را خیلی نزدیک به هم تعریف کرده است در حالی که دیگران اطمینان سیاسی را بیشتر اطمینان به توانایی و کارآمدی مسئولان سیاسی تعریف کرده و آن را متفاوت از اثربخشی تلقی می کنند. هم چنین نظریه اعتماد سیاسی نیز از نظریه های جدیدی است که مربوط به میزان اعتماد افراد به کارآمدی و حقانیت نظام نهادهای سیاسی است که آن را هم در میزان مشارکت سیاسی افراد موثر می دانند. به طوری که گفته می شود: هر چه میزان اعتماد سیاسی افراد بالاتر باشد احتمال مشارکت سیاسی آنان بیشتر خواهد بود.
براساس این نظریه افراد را می توان از نظر میزان اثر بخشی سیاسی طبقه بندی کرد. کسانی که دارای میزان بالایی از احساس اثربخشی یا اعتماد سیاسی هستند بیشتر تمایل به مشارکت سیاسی دارند. به نظر بندورا رابطه احساس اثربخشی سیاسی و مشارکت سیاسی از میزان اعتماد به نظام سیاسی اثر می پذیرد. اگر افراد به نظام سیاسی اعتماد داشته باشند احساس می کنند که می توانند در ساختار تصمیم گیری در مشارکت اثربخشی داشته باشند بدین ترتیب می توان انواع مشارکت را از تلاقی این دو متغیر به دست آورد:
جدول شماره (۲-۱): رابطه اثربخشی سیاسی و اعتماد سیاسی

شیخ طوسی در این باره بیان می نماید شایسته است متهم به قتل، شش روز زندانی شود. پس اگر مدّعی در طی این شش روز بینه‌ای آورد یا حکم در مورد او صادر شد، در زندان می‌ماند تا حکم در مورد او جاری شود، وگرنه آزاد می‌شود (طوسی ۱۴۰۰، ۷۴۴).
در کتاب الوسیله بیان شده است که متهم به قتل یا انکار می‌کند و یا اقرار. اگر انکار کرد، سه روز زندانی می‌شود. پس اگر بینه‌ای علیه او اقامه شد حکم در مورد او صادر می‌شود، وگرنه آزاد می‌گردد (ابن حمزه ۱۴۰۸، ۴۶۱)
صاحب کتاب مختصر النافع، بیان نموده است: متهم به قتل، شش روز زندانی می‌شود؛ اگر در این شش روز اتهام ثابت شد، حکم در مورد او صادر می‌شود، وگرنه آزاد می‌گردد. مدرک حدیث ضعیف است. همچنین مضمون حدیث مستلزم شتاب در مجازاتی است که سبب آن ثابت نشده است (محقق حلّی ۱۴۱۸، ۲۹۸: ۲).
در تحریر الاحکام بیان شده است که اگر کسی به قتل متهم شود و مورد از موارد لوث باشد، هرگاه ولی دم، درخواست کند، متهم به قتل تا اقامهی بینه زندانی شود، با خواستهی او موافقت می‌شود. دلیل این مطلب، روایت سکونی از امام صادق(ع)است که: «پیامبر(ص) همیشه در اتهام به قتل، شش روز زندانی می‌کرد، اگر اولیای دم در این شش روز بینه اقامه می‌کردند، پیامبر(ص) بر اساس آن حکم می‌کرد، وگرنه متهم را آزاد می‌نمود» (علامه حلی ۱۴۲۰، ۲۵۴ :۲).
صاحب کتاب قواعد و فوائد بیان می دارد که معیار جواز حبس آن است که به دست آوردن حق بر آن منوط باشد که در بعضی از موارد ثابت می‌شود … یکی از آن موارد، حبس شش‌روزۀ متهم به قتل است (عاملی(شهید اول) ۱۴۰۰، ۱۹۲: ۲).
به اعتقاد صاحب شرح لمعه متهم به قتل شش روز زندانی می‌شود … ولی صحیح‌تر این است که پیش از اثبات حق، مطلقا حبسی در کار نباشد (عاملی(شهید ثانی)۱۴۱۰، ۷۶: ۱۰).
برخی از فقیهان بین درخواست حبس از سوی اولیای دم و عدم آن، تفصیل قائل شده‌اند‌ و شاید مستندشان این است که برای اینکه حاکم بتواند حق را به دست آورد، درخواست صاحب حق، شرط است. صاحب جواهر بیان داشته است که به هر حال، عمل به خبر سکونی، خالی از قوّت نیست؛ زیرا این قول به سیرۀ عملی علما، و نقل اجماع در عمل به اخبار این راوی تکیه دارد، که غالب روایات او را نوفلی نقل می‌کند و به روایات او عمل می‌شود، اگر چه متفرّد در نقل باشد. آری، ظاهر این است که حکم، به قتل اختصاص دارد، نه جرح (نجفی ۱۴۰۴، ۲۶۰: ۴۱).

حضرت امام(ره) در تحریر الوسیله بیان می نمایند اگر مردی به قتل متهم شود و ولی دم از حاکم بخواهد تا اقامهی بینه، او را زندانی کند، ظاهر این است که اجابت خواسته‌اش جایز است، مگر آن که متهم به قتل از افرادی باشد که مطمئنا فرار نمی‌کند، و اگر مدّعی، اقامۀ بینه را تا شش روز به تأخیر اندازد متهم آزاد می‌شود (خمینی ۱۴۲۵، ۴۸۰: ۲).
آیت اللّه خوئی در مبانی تکمله المنهاج بیان نموده اندکه اگر مردی به قتل متهم شود، شش روز زندانی می‌شود. اگر اولیای مقتول دلیلی که قتل را ثابت کند بیاورند، حکم در مورد او صادر می‌شود، وگرنه آزاد می‌شود (خوئی ۱۴۲۹، ۱۲۳: ۲).
در کتاب مهذب الاحکام بیان شده است اگر شخصی به قتل متهم شود و ولی مقتول از حاکم شرعی بخواهد که متهم را تا آوردن بینه زندانی کند، اجابت خواستهی او جایز است البته در صورتی که متهم از افرادی باشد که محتمل است فرار کند وگرنه، می‌تواند او را زندانی نکند. اگر ولی، تا شش روز بینه اقامه نکند، متهم آزاد می‌شود.چون این کار فی الجمله از شئون حسبه است و حاکم شرعی بر آن ولایت دارد و این از باب تعجیل عقوبت قبل از استحقاق نیست تا جایز نباشد و در خبر سکونی است … وجهی برای اشکال و مناقشه در حدیث به سبب ضعف سکونی نیست؛ چون این حدیث با قراینی همراه است که موجب می‌شود انسان بدان اطمینان پیدا کند یا صدور آن را درست بداند. از این رو، محققان بر آن اعتماد کرده‌اند بدون اینکه بین قتل نفس و جراحت فرقی بگذارند؛ چون بعد از اینکه حاکم شرعی صلاح کار را در آن دید و آن از شئون حسبه است، حکم موافق قاعده می‌شود پس دیگر وجهی ندارد که در این مورد‌به خصوص مورد نص اکتفا شود (سبزواری۱۴۱۳، ۲۴۹: ۲۸).
بنابراین نمی‌توان کسی را به مجرد اتهام زندانی کرد، مگر آن که دلیلی اقامه شود و آن دلیل در این بحث در روایت سکونی بیان شده است و این روایت مورد قبول همه فقهاست .البته اگر به روایت سکونی عمل کنیم باید حبس متهم به قتل را به مدت شش روز واجب بدانیم که در این صورت، عبارت «ینبغی؛ سزاوار است»- که از شیخ طوسی حکایت شده- جز اینکه از آن وجوب اراده شود، وجهی ندارد.بنابر قول علّامه در مختلف الشیعه، اگر کسی نزد حاکم، به قتل متهم شود، زندانی می‌شود، وگرنه، نه؛ زیرا عمل به ظاهر روایت سکونی که اتهام نزد پیامبر(ص) ثابت شد و آن حضرت متهم را زندانی کرد، چنین اقتضا دارد؛ گرچه عمل به اطلاق روایت، حتی در موردی که توجه اتهام به متهم نزد حاکم ثابت نشده باشد، مقتضی جواز حبس است. اگر گفتیم: حکمت تشریع حبس، جلوگیری از فرار متهم است در این صورت، تفصیلی که امام در تحریر الوسیله فرموده‌اند موجّه است. مطالب مذکور با قطع نظر از اهمیت جان مسلمانان و لزوم رعایت احتیاط در حفظ آن بود؛ وگرنه اهمیت جان مسلمانان و لزوم رعایت احتیاط در حفظ آن، به تنهایی برای پذیرفتن حکم حبس متهم به قتل کافی است.
شایان ذکر است که اصل بازداشت موقت برای متهم به قتل می باشد و بر این مطلب به روایت سکونی استدلال شده و اینکه عمل فقیهان ما به روایات سکونی، ضعف آن روایت را می‌پوشاند و همچنین به رعایت احتیاط و حفظ خون مسلمانان استدلال شده است. هر چند که در مختلف الشیعه بیان شده است که برخی با این ادلّه مخالفت کرده‌اند؛ زیرا این حبس را شتاب در مجازاتی می دانند که سبب آن ثابت نشده، پس جایز نیست (علامه حلی۱۴۱۳، ۳۱۷: ۹).
در خصوص اینکه مدت بازداشت متهم به قتل چقدر باشد اختلاف وجود دارد.رأی شیخ طوسی در نهایه و جمعی از عالمان امامیه است شش روز است که مقتضای روایت سکونی است. در مسالک الافهام قولی از ابن حمزه بیان شده است که وی معتقد به سه روز است (عاملی(شهید ثانی) ۱۴۱۳، ۲۲۳: ۱۵). برخی یک سال کامل را بیان داشته داشته که این قول از اسکافی نقل شده است (نجفی ۱۴۰۴، ۲۶۱: ۴۱). و در نهایت برخی بازداشت موقت را تا احضار بینه یا فصل خصومت بدون تعیین زمان دانسته اندو دلیل عدم تعیین زمان را آن دانسته است که بدان نپرداخته‌اند (عاملی(شهید اول) ۱۴۰۰، ۱۹۲: ۲).
در استفتائی که از آیت الله صافی گلپایگانی صورت گرفته بود سوال گردید که آیا در نگهداری متهم در حبس تعزیری (با قرار بازداشت) حداقل و اکثری معیار هست یا مدت زمان به نظر حاکم است؟ ایشان جواب فرمودند: بنظر حقیر حبس، تعزیر شرعی نیست ولی تبدیل ضرب به سوط، به حبس در زمان معین یا جزاء نقدی اگر مجرم هم قبول کند با نظر حاکم نه طبق قانون معین، جائز است. توضیحاً اگر مقصود از کلمه متهم در سؤال شخصی باشد که باتهام جرمی تحت تعقیب واقع شده و جرم او ثابت نشده است چنین شخصی حبس تعزیری ندارد و بازداشت موقت او اگر برای مثلًا منع از امحاء دلائل جرم باشد در بعض موارد فی الجمله جائز است ولی برای پیدا شدن دلیل بر ارتکاب جرم جز در مورد اتهام قتل که تا ۶ روز تجویز شده جایز نیست. و اللّه العالم (صافی گلپایگانی۱۴۱۷، ۳۷۷).
در خصوص اینکه آیا قاتل در قتل خطایی نیز بازداشت می‌شود یا خیر هیچ کتابی به آننپرداخته است و شاید این امر به دلیل وضوحش باشد زیرا برای این شخص مسئله قصاص در بین نیست و بیم تجری، فرار و … وجود ندارد.
در زمینه اینکه آیا بازداشت موقت تنها به اتهام قتل اختصاص دارد یا شامل ایراد جرح نیز می‌شود اقوال مختلفی وجود دارد. بنا به قولی، ایراد جرح را نیز شامل می‌شود، به دلیل اینکه لفظ «دم» در روایات، شامل آن است. از این قول جواب داده شده به اینکه مراد از «دم» به قرینۀ ذیل «فإن جاء أولیاء المقتول …» خصوص قتل است و صاحب جواهر نیز ظهور آن را در اختصاص حکم به قتل دانسته است (نجفی ۱۴۰۴، ۲۶۱: ۴۱).
صاحب جامع المدارک نیز بیان نموده است که در اینکه آیا حکم حبس، مطلق دم را شامل می‌شود و یا تنها مختص قتل است، اختلاف است. شاید ذکر مقتول در روایات مانع اطلاق شود (خوانساری ۱۴۰۵، ۲۴۹: ۷).
ولی از شهید نقل شده که در بعضی عبارات، متهم به قتل و در بعضی دیگر متهم به دم آورده شده که عبارت اخیر، جراحت را نیز در برمی‌گیرد. نظر مرحوم سبزواری نیز همین است (سبزواری۱۴۱۳، ۲۷۹: ۲۸).
از جمله مواردی که فقها آنرا به بازداشت موقت در اتهام قتل ملحق کرده اند عبارتند است از بازداشت موقت جوانی که لواط کنندۀ با خود را بکشد‌. داستان این ماجرا که در بحار الانوار و برخی کتب دیگر از جمله مناقب شهر آشوب، درر الاخبار نقل شده است چنین است که بنده‌ای را نزد عمر آوردند که مولایش را کشته بود. عمر دستور قتل او را صادر کرد.علی(ع) او را خواند و فرمود: تو مولایت را کشتی؟ عرض کرد: آری. فرمود: برای چه کشتی؟ گفت: با من لواط کرد. حضرت به اولیای مقتول فرمود: او را دفن کردید؟ گفتند: آری. فرمود: چه وقت دفن کردید؟ گفتند: همین الان. آن‌گاه حضرت روبه عمر فرمود: این شخص را زندانی کن و هیچ کاری با او نداشته باش تا سه روز بگذرد.آن‌گاه به دوستان مقتول فرمود: هرگاه سه روز گذشت در نزد ما حاضر شوید.چون سه روز سپری شد حضور یافتند. حضرت علی(ع) دست عمر را گرفت و خارج شدند. آن‌گاه بر سر قبر مقتول ایستاد و به اولیای او فرمود: این قبر رفیقتان است؟ گفتند: آری. فرمود: بکنید. کندند تا به شکاف گور رسیدند. فرمود: مرده‌تان را خارج کنید. آنان به کفن‌های داخل گور نگاه کردند، امّا او را نیافتند. آن را به اطلاع حضرت رساندند. پس علی(ع) فرمود: اللّه اکبر! اللّه اکبر! به خدا قسم دروغ نگفتم و به من هم دروغ گفته نشده است. از رسول خدا (ص)شنیدم که فرمود: «هر کس از امّت من، عمل قوم لوط را انجام دهد و با همان عمل [بدون توبه] بمیرد، به او مهلت داده شده است تا در قبرش نهاده شود. هنگامی که دفن شد بیشتر از سه روز نمی‌گذرد که زمین او را به هلاک‌شوندگان قوم لوط ملحق می‌سازد و با ایشان محشور می‌شود» (مجلسی ۱۴۱۰، ۷۱: ۷۹).
این روایت شاید واقعه‌ای خاص باشد، همان‌طور که شهید ثانی این مطلب را در بعضی از قضایای خاصّ علی(ع) ذکر‌کرده است و در این صورت، دیگر شاهد و دلیل محل نزاع نخواهد بود. هر چند که لازم به ذکر استغالب فقیهان ما به وجوب دفاع از خود و هدر بودن خون بدکار فتوا داده‌اند (عاملی(شهید ثانی)۱۴۱۰، ۱۶۸: ۱۰).
۳-۴-۲ بازداشت موقت تروریست‌
از مواردی که برای بازداشت موقت بیان شده است بازداشت موقت تروریست برای تعیین تکلیف اوست.در این زمینه می توان به برخی روایات استناد نمود.
در روایتی که در وسائل الشیعه آمده است امام صادق(ع) از پدرش نقل فرمود: علی بیرون آمد و مردم را برای نماز صبح بیدار می‌کرد که عبد الرحمن بن ملجم با شمشیر به فرقش زد. آن حضرت به زانو درافتاد و ابن ملجم را گرفت و نگه‌داشت تا اینکه مردم او را گرفتند. علی(ع) را بردند. وقتی به هوش آمد به حسن و حسین- علیهما السلام- گفت: این اسیر را نگه دارید، به او آب و غذا بدهید و با او به خوبی رفتار کنید. اگر زنده ماندم خود می‌دانم با او چه کنم؛ یا آزادش می‌کنم و یا می‌بخشم و یا مصالحه می‌کنم و اگر مردم اختیار با شماست. ولی اگر خواستید او را بکشید، مثله نکنید (حر عاملی ۱۴۰۹، ۹۶: ۱۹).
در روایت دیگری که در کتاب تهذیب الاحکام نقل شده است ابو مطر می‌گوید: چون که ابن ملجم فاسق امیر مؤمنان(ع) را ضربت زد. حسن(ع) به او گفت: او را بکشم؟فرمود: نه، ولی زندانی‌اش کن. اگر مردم او را بکشید. هرگاه مردم مرا در این پشت، در کنار قبر برادرانم، هود و صالح(ع) دفن کنید (سبزواری۱۴۱۳، ۲۴۹: ۶).
در حدیث دیگری نقل شده است که ابن ملجم در پاسی از فجر اوّل، وارد مسجد شد و به نماز مستحبی ایستاد و به قرائت آن مشغول شد و این آیه را تکرار می‌کرد: وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ …؛ از میان مردم کسی است که جان خود رای برای طلب خشنودی خدا می‌فروشد علی(ع) پیش آمد و در دستش محسری بود و مردم را برای نماز بیدار می‌کرد، پس بر ابن ملجم- که آیه را تکرار می‌کرد- گذشت. امام فکر کرد او دنبالۀ آیه را نمی‌داند که گفت: وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ؛ خدا نسبت به [این] بندگان مهربان است و رفت. ابن ملجم او را دنبال کرد و به پیشانی آن حضرت ضربه زد. علی(ع) فرمود: سه روز او را نگه دارید و آب و غذا به او بدهید. اگر زنده ماندم دربارۀ او نظر خواهم داد و اگر مردم، وی را بکشید و مثله‌اش نکنید (طبسی۱۳۸۱ ، ۷۹).
براساس این روایات می‌توان چنینبیان نمود که جایز است برای کشف قضیه، ترورکننده را در وقتی که ترس مرگ ترور شده هست زندانی کرد. خصوصیتی برای سه روز که در کلام حضرت امیر(ع) آمده است نیست؛ زیرا احتمال دارد امام علی(ع) به آن مدت به دلیل خبر پیغمبر اکرم (ص) آگاه شده باشد، پس حبس بیش از سه روز جایز است.
۳-۴-۳ بازداشت موقت جانی، تا زمان تکمیل شروط از سوی اولیای دم‌
یکی از موارد بازداشت موقت جایی است که برخی از اولیای دم، صغیر یا غایب یا مجنون باشند که بسیاری از فقیهان ما- رضوان اللّه علیهم- می‌گویند: سایر اولیا نمی‌توانند قصاص کنند، بلکه قاتل زندانی می‌شود تا شرایط کامل شود؛ در حالی که در این مورد نصّ ویژه‌ای وارد نشده است. شاید وجه آن این باشد که کسی نمی‌داند فرد غایب چه نظری دارد یا اینکه تشفّی، یعنی همان چیزی که حکمت قصاص است، تحقق نمی‌یابد. پس حاکم به جهت حفظ حقوق ایشان، قاتل را بازداشت می‌کند. البته بعضی میان صغیر و مجنون فرق گذاشته‌اند همچنان که دسته‌ای دیگر گفته‌اند: آن جایی که ترس فرار قاتل هست، بازداشت می‌شود و آنجا که چنین ترسی نیست، بازداشت هم وجود ندارد. گروهی دیگر به گرفتن کفیل یا وثیقۀ نقدی یا تحت نظر بودن، اکتفا کرده‌اند. برخی دیگر از فقیهان ما گفته‌اند: بازداشت جایز نیست و استدلال کرده‌اند به اینکه حبس، کیفری است خارج از مفاد دلیل.
شیخ طوسی در مبسوط و علامه حلی در تحریر الاحکام در نظری مشترک بیان نموده اند : اگر وارث فردی است که می‌شود کسی ولی او باشد، مثل مجنون یا صغیر دارای پدر یا جد؛ مثلا مادر شخصی- که قبلا پدرش او را طلاق داده- کشته شود در اینجا قصاص حقّ فرزند است و پدر حق ندارد آن را استیفا کند، پس صبر می‌کنند تا بالغ شود. وقتی به بلوغ رسید اختیار با اوست. فرقی نمی‌کند قصاص عضو باشد یا نفس و یا ولی، پدر باشد یا جد یا وصی، همه از یک باب است. در این مسأله اختلاف است؛ امّا اگر ثابت شد که پدر نمی‌تواند از طرف فرزند صغیر یا مجنون خود، قصاص کند، در این صورت، قاتل زندانی می‌شود تا کودک به بلوغ برسد و مجنون، بهبودی یابد و این حبس به سود هر دو طرف است؛ قاتل زنده می‌ماند و وارث، وثیقه می‌گیرد (طوسی۱۳۸۷، ۵۴: ۷).
فخر المحققین (فرزند علّامه حلی) در کتاب ایضاح الفوائد در توضیح عبارت پدر: «و احتمال دارد قاتل حبس شود» بیان می دارد: امّا مصنّف که می‌گوید: «احتمال دارد قاتل حبس شود …» برای این است که قتل به فرد حاضر و کامل اختصاص ندارد و تجزیه‌بردار هم نیست پس لازم است تأخیر بیفتد تا همۀ عذرها برطرف شود وگرنه تضییع حقّ ایشان می‌شود؛ در نتیجه حاکم قاتل را زندانی می‌کند تا حقّ مولّی علیه و غایب حفظ شود؛ چون بر حاکم است حقوق ایشان را نگاه دارد و در اینجا حق، جز با حبس به دست نمی‌آید و هر چه واجب بدان کامل و تمام می‌شود، آن هم واجب است (فخر المحققین۱۳۸۷، ۶۲۳: ۴).
نظر شهید اوّل و شهید ثانی در شرح لمعه چنین آمده است که اگر ولی دم صغیر و دارای پدر یا جدّی باشد، نمی‌تواند استیفای حق کند تا به بلوغ برسد، چون حق از آن اوست [و دیگری حقّ استیفا ندارد] و معلوم نیست به هنگام بلوغ چه قصدی می‌کند و از این جهت که هدف، تشفّی خاطر است و آن، پیش از بلوغ تحقق نمی‌یابد پس قاتل زندانی می‌شود تا صغیر به بلوغ برسد (عاملی(شهید ثانی)۱۴۱۰، ۹۶: ۱۰).
از امام خمینی(ره)نیز استفتائی به این مضمون صورت گرفت که اگر حکم شود به قصاص قاتل عمدی، و اولیای دم، صغار باشند نظر به این که- به رأی شما- لازم است قصاص تا بلوغ تأخیر بیفتد و آنان خواستار قصاص شوند، آیا جایز است قاتل، تا آن زمان زندانی شود یا نه؟ ایشان در پاسخ میفرمایند: محکوم به قصاص شدن مجوّز حبس نمی‌شود. آری، اگر ترس فرار وی باشد، جایز است از او کفیل یا وثیقهی نقدی یا غیر نقدی گرفته شود و در صورتی که ترس فرار باشد و تا بلوغ، زمان اندکی است، حبس او مانعی ندارد (طبسی۱۳۸۱، ۸۷).
با توجه به عبارات فوق مشخص گردید که بازداشت موقت به جهت حفظ حقوق اولیای دم است و قاتل را به همین دلیل بازداشت می‌کنند.
۳-۴-۴ بازداشت موقت متهم به دزدی‌
روایاتی وارد شده است که متهم به دزدی تا زمانی که جنس دزدیده شده را بیاورد یا تا زمان تعدیل شهود و یا تا زمان حضور شهود؛ و همچنین متهم ی که مدّعی است آن جنس را خریداری کرده است بازداشت می‌شوند. بعضی از علمای اهل سنت، فتوا به برخی از این موارد داده‌اند.
ابتداً لازم به ذکر است که روایاتی که ذکر خواهد شد از منابع اهل سنت می باشد و روایتی در این خصوص از کتب شیعه یافت نگردید.
از جمله روایاتی که حکم به بازداشت متهم تا زمان آوردن کالای مسروقه‌ می توان به روایات ذیل اشاره نمود.
از عراک بن مالک نقل شده است که دو تن از بنی غفار آمدند و در ضجنان از آب‌های مدینه منزل کردند. در آنجا مردمی از غطفان بودند که شتران باری داشتند. صبح که شد غطفانیان یک جفت از شترانشان را گم کردند و آن دو غفاری را متهم ساختند. آنان را نزد پیامبر آورده و جریان را گفتند. پیامبر(ص) یکی از ایشان را بازداشت کرد و به دیگری گفت: برو بگرد؛ او رفت و چیزی نگذشت که شتران را آورد.پیامبر به یکی از دو غفاری- به گمانم به آن یکی که پیش او زندانی بود- گفت: برای من آمرزش بطلب. وی گفت: خدا تو را ببخشد ای رسول خدا! پیامبر گفت: و تو را [ببخشد] و تو را در راه خودش به شهادت برساند. راوی گفت: وی در جنگ یمامه شهید شد (طبسی ۱۳۸۱، ۱۵۸).
در روایت دیگری که در کتب مسند احمد و سنن ابی داوود ذکر گردیده نقل شده است که جنسی از عده‌ای کلاعی از کلاعیان دزدیده شد و آنان، عده‌ای از بافندگان را متهم کردند و نزد نعمان بن بشیر از اصحاب پیامبر- صلّی اللّه علیه و آله و سلّم- شکایت آوردند. نعمان چند روز ایشان را حبس کرد و آن‌گاه آزادشان ساخت. کلاعیان نزد نعمان آمدند و گفتند: بدون ضرب و امتحان، آنان را آزاد کردی؟! نعمان گفت: چه می‌خواهید؟می‌خواهید آنان را بزنم اگر اموال دزدیده‌شدۀ شما پیدا شد که شد وگرنه همان کاری که با آن‌ها کردم با شما هم می‌کنم. گفتند: داوری تو این است؟ گفت: این داوری خدا و داوری رسول خداست. ابو داوود گوید: با این سخن آنان را ترسانید و خواست بگوید: زدن پس از اعتراف، واجب است (ابی داود ۱۳۷۱، ۱۲۵: ۴).
برخی روایاتی نیز حکم به بازداشت متهم به دزدی تا حضور شهود‌ داده اند که ازجمله آنان می توان به این روایت اشاره کرد.
از عکرمه بن خالد نقل شده است که امام علی دست دزد را قطع نمی‌کرد تا دو شاهد بیایند. پس شاهدان را به شهادت دادن علیه او فرامی‌خواند و او را حبس می‌کرد؛ اگر بر ضد او شهادت می‌دادند دست او را قطع می‌کرد و اگر شهادت نمی‌دادند او را رها می‌ساخت. گفت: یک بار دزدی را آوردند، او را حبس کرد وقتی صبح شد متهم و دو شاهد را صدا زد. گفتند: شاهدان غایبند؛ آن حضرت دزد را رها کرد و دست او را نبرید (طبسی ۱۳۸۱، ۱۵۹).
لازم به ذکر است که در موارد فوق از لحاظ فقه شیعه باید اصل برائت را جاری نمود زیرا اگر کسی متهم به دزدی باشد اصل برائت با اوست و او نباید شاهد و دلیلی بیاورد بلکه مدعی باید دلیل بیاورد و در صورت عدم توانایی مدعی بر ابراز دلیل، حکم به برائت متهم داده می شود و نیازی نیست متهم برای بیگناهی خود شاهد بیاورد.
۳-۴-۵ بازداشت موقت برای اقامه حد
روایاتی از شیعه و سنی وارد شده است مبتنی بر اینکه کسی که قرار است حد بر او جاری شود، بازداشت می‌شود؛ مانند زن باردار که تا وضع حمل در حبس می‌ماند و مانند کسی که چهار بار اقرار به زنا کرده است و مثل قاتل که تا زمان قصاص بازداشت می‌شود.
فقهای شیعه مبتنی بر این روایات به این مسأله فتوا داده‌اند. امّا مدت زندان زن باردار، از نظر فقهای شیعه تا زمانی است که وضع حمل کند و اگر از آخرین مدت حمل، که نه ماه است، گذشت و وضع حمل نکرد، کشف می‌شود که حامله نیست. امّا از نظر اهل سنّت برخی معتقدند زن باردار تا دو سال در حبس می‌ماند و مشهور از نظر ایشان تا پنج سال است و این مبنایی است که نظر قضایی اهل سنّت، بر آن بنا شده و از نظر شیعه باطل است.